वायुपुराणम्

कद्रूर्नागसहस्रं वै चरा चरमजीजनत् । अनेकशिरसां तेषां खेचराणां महात्मनाम्। बहुधानामधेयानां प्रायशस्तु निबोधत ॥ ८.

कद्रूने हजार नागांना जन्म दिला, जे हालचाल करणारे आणि न करणारे, अनेक डोकी असलेले, आकाशात संचार करणारे आणि अनेक नावांनी ओळखले जाणारे आहेत. त्यातील मुख्य नागांची नावे ऐका.

तेषां प्रधाननागाश्च शेषवासुकितक्षकाः। सकणीरश्च जम्भश्च अञ्जनो वामनस्तथा ॥ ८.

त्यांच्यातील प्रमुख नाग म्हणजे शेष, वासुकी, तक्षक, सकणीर, जम्भ, अंजन आणि वामन.

ऐरावतमहापझौ कम्बलाश्वतरावुभौ। ऐलपत्रश्च शङ्खश्च कर्कोटकधनञ्जयौ ॥ ८.

एरावत, महापज्ह, कंबळ, अश्वतर, ऐलपत्र, शंख, कर्कोटक आणि धनंजय हेही प्रमुख नाग आहेत.

महाकर्णो महानीलो धृतराष्ट्रबलाहकौ। कुमारः पुष्पदन्तश्च सुमुखो दुर्मुखस्तथा ॥ ८.

महाकर्ण, महानिल, धृतराष्ट्र, बलाहक, कुमार, पुष्पदंत, सुमुख आणि दुर्मुख हेही नाग आहेत.

शिलीमुखो दधिमुखः कालीयः शालिपिण्डकः । बिन्दुपादः पुण्डरीको नागश्चापूरणस्तथा ॥ ८.

शिलीमुख, दधिमुख, काळिय, शालिपिंडक, बिंदुपाद, पुण्डरीक आणि आपूरण हे नाग आहेत.

कपिलश्चाम्बरीषश्च धृतपादश्च कच्छपः । प्रह्लादः पझचित्रश्च गन्धर्वोऽथ नमस्विकः ॥ ८.

कपिल, अम्बरीष, धृतपाद, कच्छप, प्रह्लाद, पज्हचित्र, गंधर्व आणि नमस्विक हेही नाग आहेत.

नहुषः खररोमा च मणिरित्येवमादयः। काद्रवेया मया ख्याताः खशायांस्तु निबोधत ॥ ८.

नहुष, खररोम आणि मणी हे प्रसिद्ध काद्रव्य नाग आहेत. आता खशांपैकी नागांची नावे ऐका.

खशा विजज्ञे पुत्रौ द्वौ विश्रुतौ पुरुषादकौ। ज्येष्ठं पश्चिमसङ्ख्यायां पूर्वस्यां मनुजास्तथा ॥ ८.

खशेच्या पोटी दोन सुप्रसिद्ध पुत्र जन्मले, जे माणसांना खाणारे म्हणून ओळखले जात. त्यातला मोठा पश्चिमेकडच्या वंशात आणि धाकटा पूर्वेकडच्या लोकांमध्ये झाला.

विलोहितं विकर्णञ्च पूर्वं साऽजनयत् सुतम्। चतुर्भुजं चतुष्पादं द्विमूर्द्धानं द्विधागतिम् ॥ ८.

तिने प्रथम विलोहित विकर्ण नावाच्या मुलाला जन्म दिला, ज्याला चार हात, चार पाय, दोन डोकी आणि दोन प्रकारे चालण्याची क्षमता होती.

सर्वाङ्गकेशं स्थूलाङ्गं तुङ्गनासं महोदरम्। स्थूलशीर्षं महाकर्णं मुञ्जाकेशं मनोरथम् ॥ ८.

त्याच्या शरीरावर सर्वत्र केस होते, त्याचे अंग मोठे, नाक उंच, पोट मोठे, डोके जाड, कान मोठे, केस मुंजासारखे आणि मनात अनेक इच्छा भरलेल्या होत्या.

हस्त्योष्ठं दीर्घजङ्घञ्च अश्वदंष्ठ्रं महाहनुम्। रक्तजिह्वं जटाक्षञ्च स्थूलास्यं दीर्घनासिकम् ॥ ८.

त्याचे ओठ हत्तीच्या ओठांसारखे, पाय लांब, दात घोड्यासारखे, जबडा मोठा, जीभ लाल, डोळे जटा सारखे, तोंड जाड आणि नाक लांब होते.

गुह्यकं शितिकर्णञ्च महानन्दं महामुखम्। एवंविधं खशापुत्रं विजज्ञे साऽतिभीषणम् ॥ ८.

तो गुप्तचर होता, त्याचे कान तीक्ष्ण, तो अत्यंत आनंदी आणि मोठ्या तोंडाचा होता. अशा भयंकर रूपाचा पुत्र खशेला जन्मला.

तस्यानुजं द्वितीयन्तु खशा चैव व्यजायत। त्रिशीर्षञ्च त्रिपादञ्च त्रिहस्तं कृष्णलोचनम् ॥ ८.

खशेने दुसऱ्या मुलालाही जन्म दिला, जो मोठ्याचा धाकटा भाऊ होता. त्याला तीन डोकी, तीन पाय, तीन हात आणि काळ्या डोळ्यांचा होता.

ऊर्द्ध्वकेशं हरिच्छ्मश्रुं शिलासंहननं दृढम् । ह्रस्व कायं सुबाहुञ्च महाकायं महाबलम् ॥ ८.

त्याचे केस उभे, दाढी पिवळी, जबडा दगडासारखा मजबूत, शरीराने बुटका, हात मजबूत, शरीर मोठे आणि बळही प्रचंड होते.

आकर्णदारितास्यञ्च लम्बभ्रूं स्थूलनासिकम्। स्थूलोष्ठमष्टदंष्ट्रञ्च द्विजिह्वं शङ्कुकर्णकम् ॥ ८.

त्याचे तोंड कानापर्यंत फाटलेले, भुवया लोंबत्या, नाक जाड, ओठ जाड, आठ दात, दोन जीभा आणि शंखासारखे कान होते.

पिङ्गलोद्वृत्तनयनं जटिलं पिङ्गलं तथा। महाकर्णं महोरस्कं कटिहीनं कृशोदरम्। नखिनं लोहितग्रीवं सा कनिष्ठं प्रसूयते ॥ ८.

त्याचे डोळे पिंगट आणि बाहेर आलेले, केस जटा आणि पिंगट, कान मोठे, छाती रुंद, कंबरेचा भाग नव्हता, पोट सडपातळ, नखं असलेले हात आणि गळा लाल होता. असा धाकटा मुलगा तिने जन्माला घातला.

सद्यः प्रसूयमात्रौ तु विवृद्धौ च प्रमाणतः। उपभोगसमर्थाभ्यां शरीराभ्यामुपस्थितौ। सद्योजातविवृद्धाङ्गौ मातरं पर्यभूष्यताम् ॥ ८.

ते दोघे जन्मताच लगेच मोठे झाले, उपभोगासाठी योग्य शरीर घेऊन उभे राहिले. त्यांचे अंग क्षणात वाढले आणि त्यांनी आईला वेढून घेतले.

ज्यायांस्तयोस्तु यः क्रूरो मातरं सोऽभ्यकर्षत। अब्रवीन्मातरायाहि भक्षार्थे क्षुधयार्द्दितः ॥ ८.

त्यातला मोठा, जो अत्यंत क्रूर होता, त्याने आईला पकडले आणि म्हणाला, 'आई, मला प्रचंड भूक लागली आहे, मी तुला खाऊ इच्छितो.'

न्यषेधयत् पुनर्ह्येनं ज्यायांसन्तु कनिष्ठकः। अब्रवीत् सोऽसकृत्तं वै रक्षेमां मातरं खशाम्। बाहुभ्यां परिगृह्यैनं मातरं तां व्यमोचयत् ॥ ८.

पण धाकट्याने मोठ्याला पुन्हा पुन्हा थांबवले आणि म्हणाला, 'आपण आपली आई खशा हिचे रक्षण करूया.' त्याने मोठ्याला हातांनी धरून आईला सोडवले.

एतस्मिन्नेव काले तु प्रादुर्भूतस्तयोः पिता । तौ दृष्ट्वा विकृताकारौ वसतां हीत्यभाषत ॥ ८.

त्याच वेळी त्यांचा वडील तिथे प्रकट झाला. आपल्या विकृत रूपाच्या मुलांना पाहून तो म्हणाला, 'इथून निघून जा.'

तौ तु तं पितरं दृष्ट्वा बलवन्तौ त्वरान्वितौ । मातुरेव पुनस्वाङ्के प्रलपेतां स्वमायया ॥ ८.

पण वडिलांना पाहताच, दोन्ही बळकट आणि वेगवान मुले पुन्हा आपल्या आईच्या मांडीवर जाऊन बसली आणि आपल्या सामर्थ्याने रडू लागली.

अथोऽब्रवीदृषिर्भार्यामावाभ्यामुक्तवत्यसि । पूर्वमाचक्ष्व तत्त्वेन तथैवाभ्यां व्यतिक्रमम् ॥ ८.

मग ऋषीने आपल्या पत्नीला विचारले, 'तू याआधी आमच्याशी बोललीस आहेस. आता जशी खरी गोष्ट आहे, तशीच पुन्हा आम्हाला हा अपराध कसा झाला ते सांग.'

मातुलं भजते पुत्रः पितॄन् भजति कन्यका। यथाशीला भवेन्माता तथाशीलो भवेत् सुतः ॥ ८.

मुलगा मामा कडे वळतो, मुलगी वडिलांकडे वळते; जशी आईची वृत्ती, तशीच मुलाची वृत्ती असते.

यद्वर्णा तु भवेद्भूमिस्तद्वर्णं सलिलं ध्रुवम्। मातॄणां शीलदोषेण तथा शीलगुणैः पुनः। विभिन्नास्तु प्रजाः सर्वास्तथा ख्यातिवशेन च ॥ ८.

मातीचा रंग जसा असेल, तसाच पाण्याचा रंग असतो. आईच्या स्वभावातील दोष किंवा गुणांमुळे सर्व प्रजाती वेगळ्या होतात, तसेच त्यांच्या कीर्तीमुळेही.

बलशीलादिभिस्तासामदितिर्धर्मतत्परा। धर्मशीलादिभिश्चैव प्रबोधबलशालिनी ॥ ८.

त्यांपैकी अदिती ही नेहमी धर्मनिष्ठ आहे, तिच्यात बळ, चांगला स्वभाव आणि इतर गुण आहेत. धर्म, स्वभाव आणि इतर गुणांमुळे ती ज्ञान आणि बळाने परिपूर्ण आहे.

(गन्धशीला दितिश्चैव प्रवार्ध्ययनशालिनी।) गीतशीला तथाऽरिष्टा मायाशीला दनुः स्मृता। विनता तु पुनर्द्देवी वैहायसगतिप्रिया ॥ ८.

गंधशील, दिती आणि प्रवर्ध्ययन या त्यांच्या स्वभावासाठी ओळखल्या जातात; गीतशील आणि अरिष्टा, माया-शील म्हणजेच दनू अशी स्मरणात आहे; आणि विनता ही देवता आकाशात विहरण्याचा आनंद घेणारी आहे.

तपोमयेन शीलेन सुरभिः समलंकृता। क्रोधशीला तथा कद्रूः क्रोधेनासुखशीलका ॥ ८.

सुरभी ही तपस्वी स्वभावाने सजलेली आहे; कद्रूचा स्वभाव रागी आहे, आणि तिच्या रागामुळे ती नेहमीच अस्वस्थ असते.

दनायुषायाः शीलं वै वैरनुग्रह लक्षणम्। त्वञ्च देवि महाभागे क्रोधशीला मतासि मे ॥ ८.

दनूच्या मुलांचा स्वभाव नेहमीच वैरभावाकडे झुकणारा असतो; आणि हे देवी, तूही माझ्या मते रागी स्वभावाची आहेस.

इत्येतानि सशीलानि स्वभावाल्लोकनान्नृणाम्। कर्मतो यत्नतो बुद्ध्या रूपतो बलतस्तथा। क्षमातश्चैव भिन्नानि भावितार्थबलेन च ॥ ८.

हे सर्व स्वभाव माणसांच्या जन्मजात गुणांमधून, निरीक्षणातून, कर्मातून, प्रयत्नातून, बुध्दीमत्तेतून, रूपातून, ताकदीतून, सहनशीलतेतून आणि मनाच्या ठामपणातून वेगवेगळे निर्माण होतात.