वायुपुराणम्

मणिरत्नार्पितस्तम्भैर्मणिचित्रितवेदिकैः। सुवर्णमणिचित्राङ्गं तथा विद्रुमतोरणैः ।। ३४.

त्याचे खांब रत्नांनी आणि मौल्यवान दगडांनी सजलेले आहेत, त्याच्या चबुतऱ्यांवरही रत्नांची शोभा आहे, त्याचे अंग सोन्याने व रत्नांनी सुशोभित आहे आणि त्याचे प्रवेशद्वार विद्रुमाने बनलेले आहेत.

विमानयानैः श्रीमद्भिः शतसङ्ख्यैर्दिवौकसाम्। प्रभादीपितपर्यन्तं मेरुं पर्वणि पर्वणि ।। ३४.

त्याच्या प्रत्येक शिखरावर देवांच्या असंख्य तेजस्वी विमानांनी मेरू पर्वत पूर्ण वेढलेला असून, त्या सर्व कडांवर तेजाने झळकत असतो.

तस्य पर्वसहस्रेऽस्मिन् नानाश्रयविभूषिते। सर्वदेव निकायानि सन्निविष्टान्यनेकशः ।। ३४.

या हजार शिखरांवर, विविध निवासस्थानांनी सजलेल्या, सर्व देवतांच्या सभा अनेक रूपांत वसलेल्या आहेत.

तमावसच्चोर्द्ध्वतले देवदेवश्चतुर्मुखः। ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो वरिष्ठस्त्रिदिवौकसाम् ।। ३४.

त्याच्या सर्वात वरच्या स्तरावर देवांचा देव, चार मुखांचा ब्रह्मा, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ आणि देवांमध्ये सर्वोत्तम, तो तेथे वास करतो.

महाभुवनसम्पूर्णैः सर्व्वैः कामफलप्रदैः । महासुरसहस्रैस्तं दिक्ष्वनेकसमाकुलम् ।। ३४.

त्या स्थळी सर्व दिशांना हजारो महान असुर, सर्व लोकांनी भरलेले जग आणि सर्व इच्छित फळे मिळणारी अशी समृद्धी आहे.

तत्र ब्रह्मसभा रम्या ब्रह्मर्षिगणसेविता । नाम्ना मनोवती नाम सर्वलोकेषु विश्रुता ।। ३४.

तेथे ब्रह्मदेवाची रम्य सभा आहे, जिथे ब्रह्मर्षींचे समुदाय सेवा करतात. ती सभा मनोवती नावाने सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे.

तत्रेशानस्य देवस्य सहस्रादित्यवर्चसम्। महाविमानं संस्थाप्य महिम्ना वर्तते सदा ।। ३४.

तेथे ईशान देव, हजार सूर्यांच्या तेजासारखा, एक महान विमान उभारून, आपल्या महिमेत सदैव तिथे वास करतो.

तत्र सर्षिगणा देवाश्चतुर्वक्त्रस्य ते तदा। तदेव तेजसां राशिर्देवानां तत्र कीर्त्त्यते ।। ३४.

तेथे ऋषींचे आणि देवांचे समुदाय चार मुख असलेल्या ब्रह्माची सेवा करतात; तिथेच देवांच्या तेजाचा समूह गौरवला जातो.

तत्रास्ते श्रीपतिः श्रीमान् सहस्राक्षः पुरन्दरः। उपास्यमानस्त्रिदशैर्महायोगैः सुरर्षिभिः ।। ३४.

तेथे लक्ष्मीपती, तेजस्वी, हजार डोळ्यांचा पुरंदर, देव, महायोगी आणि सुरर्षी यांच्या पूजेने वास करतो.

तत्र लोकपतेः स्थानमादित्यसमवर्चसः। महेन्द्रस्य महाराज्ञः सर्व्वसिद्धैर्नमस्कृतम् ।। ३४.

तेथे लोकांचा स्वामी, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, महेंद्राचा निवास आहे, जो सर्व सिद्धांनी वंदिला जातो.

तमिन्द्रलोकं लोकस्य ऋद्ध्या परमया युतम्। दीप्यते त्वमरश्रेष्ठैस्त्रिदशैर्नित्यसेवितम् ।। ३४.

तो इंद्रलोक, अत्युच्च समृद्धीने युक्त, अमरश्रेष्ठ व देवांनी नेहमी सेविला जातो आणि तेजाने चमकत असतो.

द्वितीयेऽप्यन्तरतटे वैदिश्ये पूर्व्वदक्षिणे। नानाधातुशतश्चित्रैः सुरम्यमतितेजसम् ।। ३४.

दुसऱ्या आतील उतारावर, आग्नेय दिशेला, असंख्य धातूंनी सजलेले, अत्यंत सुंदर आणि तेजस्वी असे स्थान आहे.

नैकरत्नार्थिततलमनेकस्तम्भसंयुतम्। जाम्बूनदकृतोद्यानं नानारत्नसुवेदिकम् ।। ३४.

त्याची जमीन अनेक रत्नांसाठी प्रसिद्ध असून, अनेक खांबांनी युक्त आहे, जांबूनद सोन्याची बाग आहे आणि विविध रत्नांचे चबुतरे आहेत.

कूटागारैर्विनिक्षिप्तमनेकैर्भवनोत्तमैः । महाविमानं प्रथितं भास्करं जातवेदसम् ।। ३४.

तेथे अनेक उत्तम महाल आणि घरे आहेत, एक प्रसिद्ध महान विमान आहे, जे सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असून, ते जातवेदस म्हणजे अग्नीचे आहे.

सा हि तेजोवती नाम हुताशस्य महासभा। साक्षात्तत्र सुरश्रेष्ठः सर्वदेवमुखोऽनलः ।। ३४.

तीच अग्नीची तेजोवती नावाची महान सभा आहे, जिथे देवांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व देवांचा प्रमुख अग्नी स्वतः उपस्थित असतो.

शिखाशतसहस्राढ्यो ज्वालामाली विभा वसुः। स्तूयते हूयते चैव तत्र सर्षिगणैः सुरैः ।। ३४.

तो शेकडो हजार ज्वाळांनी समृद्ध, ज्वाळांच्या माळांनी सजलेला वसु म्हणून तिथे तेजाने झळकत असतो, आणि ऋषी व देव त्याची स्तुती व हवन करतात.

अधिदैवकृतं विप्रैर्विशेषः स तु उच्यते। स विभागञ्च तेजश्च सर्व एव न संशयः ।। ३४.

हे सर्व वैशिष्ट्य, जे ऋषींनी देवतांसाठी सांगितले आहे, तसेच सर्व विभाग आणि तेज, यात काहीच शंका नाही.

भोगान्तरमनुप्राप्त एकतेजो विभुः स्मृतः। पृथक्‌त्वञ्च हि युक्त्या तु कार्यकारणमिश्रितम् ।। ३४.

जेव्हा दुसऱ्या सुखाचा अनुभव मिळतो, तेव्हा एकच तेजस्वी, सर्वत्र व्यापणारा प्रकाश म्हणून त्याची ओळख होते; पण विचार केल्यावर, कारण आणि परिणाम यांच्या मिश्रणामुळे वेगळेपण दिसून येते.

तमग्निं लोकलोकज्ञैस्तद्वीर्यैंस्तत्परा क्रमैः । महात्मभिर्महासिद्धैर्महाभागैर्नमस्कृतम् ।। ३४.

त्या अग्नीला, जगांचे जाणकार, त्याच्या सामर्थ्यांसाठी, टप्प्याटप्प्याने, थोर आत्मे, सिद्ध पुरुष आणि भाग्यवान लोक नमस्कार करतात.

तृतीयेऽप्यन्तरतटे एवमेव महासभा। वैवस्वतस्य विज्ञेया लोके ख्याता सुसंयमा ।। ३४.

तिसऱ्या आतल्या भागातही, त्याचप्रमाणे एक मोठी सभा आहे, जिला वैवस्वताची सभा म्हणून ओळखले जाते आणि जी जगात उत्तम शिस्तीसाठी प्रसिद्ध आहे.

तथा चतुर्थदिग्देशे नैर्ऋत्याधिपतेः सभा। नाम्ना कृष्णाङ्गना नाम विरूपाक्षस्य धीमतः ।। ३४.

त्याचप्रमाणे, चौथ्या दिशेला, नैऋत्याच्या अधिपतीची सभा आहे, जिला कृष्णांगना असे नाव आहे आणि ती बुद्धिमान विरूपाक्षाची आहे.

पञ्चमेऽप्यन्तरतटे एवमेव महासभा। वैवस्वतस्य विज्ञेया नाम्ना शुभवती सती। उदकाधिपतेः ख्याता वरुणस्य महात्मनः ।। ३४.

पाचव्या आतल्या भागातही, त्याचप्रमाणे एक मोठी सभा आहे, जिला शुभवती असे नाव आहे, ती वैवस्वताची असून, पाण्याच्या अधिपती महात्मा वरुणाची म्हणून प्रसिद्ध आहे.

परोत्तरे तथा देशे षष्ठेऽन्तरतटे शिवे। वायोर्गन्धवती नाम सभा सर्वगुणोत्तरा ।। ३४.

दूर उत्तर दिशेला, सहाव्या आतल्या भागात, वायूची गंधवती नावाची सभा आहे, जी सर्व गुणांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

सप्त मेऽप्यन्तरतटे नक्षत्राधिपतेः सभा। नाम्ना महोदया नाम शुद्धवैढूर्य्यवेदिका ।। ३४.

सातव्या आतल्या भागातही, नक्षत्रांच्या अधिपतीची सभा आहे, जिला महोदय असे नाव आहे आणि तिचा वेदी शुद्ध वैडूर्याचा आहे.

यत्तद्वै कर्णिकामूलमिति वै सम्प्रकीर्तितम्। तद्योजनसहस्राणां सप्ततीनामधः स्मृतम् ।। ३५.

जिला कर्णिकेचे मूळ म्हणतात, ती सत्तर हजार योजन खाली आहे असे सांगितले जाते.

चत्वरिंशत्तथाष्टौ च सहस्राण्यत्र मण्डलम्। शैलराजावृतं रम्यं मेरुमूलमिति श्रुतिः ।। ३५.

तेथे, अठ्ठेचाळीस हजार योजनांचे वर्तुळ आहे, जे रम्य असून पर्वतराजांनी वेढलेले आहे, आणि ते मेरूचे मूळ म्हणून ओळखले जाते.

तेषां गिरिसहस्राणामनेकेषु महोच्छ्रिताः। दिक्षु सर्वासु पर्य्यन्तैर्मर्य्यादाः पर्वताः स्मृताः ।। ३५.

त्या हजारो डोंगरांमध्ये, अनेक फार उंच आहेत; सर्व दिशांना, टोकांवर, पर्वत हेच सीमा मानले जातात.

निकुञ्जकन्दरनदीगुहानिर्झरशोभिताः। बहुप्रासादकटकै स्तटैश्च कुसुमोज्ज्वलैः ।। ३५.

त्या पर्वतांवर, झाडझुडपे, गुहा, नद्या, धबधबे आणि ओहोळ यांनी शोभा आलेली आहे, तसेच अनेक राजवाड्यांसारख्या किल्ल्यांनी आणि फुलांनी उजळलेल्या उतारांनी सजलेली आहेत.

नितम्बपुष्पमालौघैः सानुभिर्धातुमण्डितैः । शिखरैर्हेमकपिलैर्नैकप्रस्रवणावृतैः। शोभिता गिरयः सर्व्वे पुष्टै रत्न समर्पितैः ।। ३५.

सर्व पर्वत फुलांच्या माळांनी, रंगीबेरंगी धातूंनी, सोन्याच्या आणि तांबड्या शिखरांनी, अनेक झऱ्यांनी आणि मौल्यवान रत्नांनी समृद्ध व शोभिवंत आहेत.