वायुपुराणम्

भद्राश्वो भरतश्चैव केतुमालश्च पश्चिमः। उत्तराः कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ।। ३४.

भद्राश्व, भरत, पश्चिमेकडील केतुमाळ आणि उत्तरेकडील कुरु — हे सर्व पुण्यवान लोकांचे आश्रयस्थान आहेत.

कर्णिका तस्य पद्मस्य समन्तात्परिमण्डला। योजनानां सहस्राणि नवतिः षट् प्रकीर्त्तिताः। चत्वारश्चाप्यशीतिश्च अन्तरान्तर धिष्ठिताः ।। ३४.

त्या कमळाच्या करंडाचा आकार सर्व बाजूंनी गोल आहे; त्याचे माप छ्याण्णव हजार योजनांचे आहे, आणि प्रत्येक अंतरात चार आणि ऐंशी असे विभाग आहेत.

त्रिशतञ्च सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः। तस्य केशरजालानि विस्तीर्णानि समन्ततः ।। ३४.

तीन लाख योजनांचे त्याचे माप आहे; त्याच्या केशरजाळ्या सर्व बाजूंनी पसरलेल्या आहेत.

शतसाहस्रिकायामा साशीतिपृथुलायता। चत्वारि तस्य पत्राणि योजनानां चतुर्द्दिशम् ।। ३४.

त्याच्या पाकळ्या एक लाख योजन लांब आणि ऐंशी योजन रुंद आहेत; त्या चारही दिशांना पसरलेल्या आहेत.

तत्र यासौ मया पूर्वं कर्णिकेत्यभिशब्दिता। तां वर्ण्यमानामेकाग्राः समासेन निबोधत ।। ३४.

मी पूर्वी ज्या करंडाचा उल्लेख केला, त्याचे वर्णन मी आता थोडक्यात, एकाग्रपणे सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.

शताश्रिमेनं मेनेऽत्रिः सहस्राश्रिमृषिर्भृगुः। अष्टाश्रिमेनं सावर्णिश्चतुरस्रन्तु भागुरिः ।। ३४.

अत्रिने त्याला शंभर किरणांचा मानला, भृगुने हजार; सावर्णिने आठ किरणांचा, आणि भागुरीने चार किरणांचा मानला.

वार्षायणिस्तु सामुद्रं शरावञ्चैव गालवः। ऊर्द्ध्ववेणीकृतं गार्ग्यः क्रोष्टकिः परिमण्डलम् ।। ३४.

वार्षायणाने त्याला समुद्रासारखा, गालवाने ताटासारखा, गार्ग्याने उभ्या वेण्या असलेला, आणि क्रोष्ठकीने गोलाकार मानला.

यद्यद्यस्य हि यत्पार्श्च पर्वताधिपतेर्ऋषिः। तत्तदेवास्य वेदासौ ब्रह्मैनं वेद कृत्स्नशः ।। ३४.

ज्या पर्वतराजाच्या ज्या बाजूचे जे स्वरूप आहे, ते त्या ऋषीला माहीत असते; म्हणून तो सर्व वेद आणि ब्रह्म तत्त्व पूर्णपणे जाणतो.

मणिरत्नमयं चित्रं नानावर्णप्रभायुतम्। अनेकवर्णनिचयं सौवर्णमरुणप्रभम् ।। ३४.

तो प्रदेश रत्नांनी व मौल्यवान दगडांनी सुशोभित आहे, विविध रंगांच्या प्रभेने उजळलेला आहे; त्यात अनेक रंगांची छटा असून, सोन्यासारखा आणि अरुणप्रभायुक्त आहे.

कान्तं सहस्रपर्वाणं सहस्रोदककन्दरम्। सहस्र शतपत्रन्तं विद्धि मेरुं नगोत्तमम् ।। ३४.

मेरू पर्वत हा सर्व पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ, सुंदर, हजार शिखरांनी, हजार पाण्याच्या गुहांनी आणि हजार कमळाच्या पाकळ्यांसारखा आहे, असे समज.

मणिरत्नार्पितस्तम्भैर्मणिचित्रितवेदिकैः। सुवर्णमणिचित्राङ्गं तथा विद्रुमतोरणैः ।। ३४.

त्याचे खांब रत्नांनी आणि मौल्यवान दगडांनी सजलेले आहेत, त्याच्या चबुतऱ्यांवरही रत्नांची शोभा आहे, त्याचे अंग सोन्याने व रत्नांनी सुशोभित आहे आणि त्याचे प्रवेशद्वार विद्रुमाने बनलेले आहेत.

विमानयानैः श्रीमद्भिः शतसङ्ख्यैर्दिवौकसाम्। प्रभादीपितपर्यन्तं मेरुं पर्वणि पर्वणि ।। ३४.

त्याच्या प्रत्येक शिखरावर देवांच्या असंख्य तेजस्वी विमानांनी मेरू पर्वत पूर्ण वेढलेला असून, त्या सर्व कडांवर तेजाने झळकत असतो.

तस्य पर्वसहस्रेऽस्मिन् नानाश्रयविभूषिते। सर्वदेव निकायानि सन्निविष्टान्यनेकशः ।। ३४.

या हजार शिखरांवर, विविध निवासस्थानांनी सजलेल्या, सर्व देवतांच्या सभा अनेक रूपांत वसलेल्या आहेत.

तमावसच्चोर्द्ध्वतले देवदेवश्चतुर्मुखः। ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो वरिष्ठस्त्रिदिवौकसाम् ।। ३४.

त्याच्या सर्वात वरच्या स्तरावर देवांचा देव, चार मुखांचा ब्रह्मा, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ आणि देवांमध्ये सर्वोत्तम, तो तेथे वास करतो.

महाभुवनसम्पूर्णैः सर्व्वैः कामफलप्रदैः । महासुरसहस्रैस्तं दिक्ष्वनेकसमाकुलम् ।। ३४.

त्या स्थळी सर्व दिशांना हजारो महान असुर, सर्व लोकांनी भरलेले जग आणि सर्व इच्छित फळे मिळणारी अशी समृद्धी आहे.

तत्र ब्रह्मसभा रम्या ब्रह्मर्षिगणसेविता । नाम्ना मनोवती नाम सर्वलोकेषु विश्रुता ।। ३४.

तेथे ब्रह्मदेवाची रम्य सभा आहे, जिथे ब्रह्मर्षींचे समुदाय सेवा करतात. ती सभा मनोवती नावाने सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे.

तत्रेशानस्य देवस्य सहस्रादित्यवर्चसम्। महाविमानं संस्थाप्य महिम्ना वर्तते सदा ।। ३४.

तेथे ईशान देव, हजार सूर्यांच्या तेजासारखा, एक महान विमान उभारून, आपल्या महिमेत सदैव तिथे वास करतो.

तत्र सर्षिगणा देवाश्चतुर्वक्त्रस्य ते तदा। तदेव तेजसां राशिर्देवानां तत्र कीर्त्त्यते ।। ३४.

तेथे ऋषींचे आणि देवांचे समुदाय चार मुख असलेल्या ब्रह्माची सेवा करतात; तिथेच देवांच्या तेजाचा समूह गौरवला जातो.

तत्रास्ते श्रीपतिः श्रीमान् सहस्राक्षः पुरन्दरः। उपास्यमानस्त्रिदशैर्महायोगैः सुरर्षिभिः ।। ३४.

तेथे लक्ष्मीपती, तेजस्वी, हजार डोळ्यांचा पुरंदर, देव, महायोगी आणि सुरर्षी यांच्या पूजेने वास करतो.

तत्र लोकपतेः स्थानमादित्यसमवर्चसः। महेन्द्रस्य महाराज्ञः सर्व्वसिद्धैर्नमस्कृतम् ।। ३४.

तेथे लोकांचा स्वामी, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, महेंद्राचा निवास आहे, जो सर्व सिद्धांनी वंदिला जातो.

तमिन्द्रलोकं लोकस्य ऋद्ध्या परमया युतम्। दीप्यते त्वमरश्रेष्ठैस्त्रिदशैर्नित्यसेवितम् ।। ३४.

तो इंद्रलोक, अत्युच्च समृद्धीने युक्त, अमरश्रेष्ठ व देवांनी नेहमी सेविला जातो आणि तेजाने चमकत असतो.

द्वितीयेऽप्यन्तरतटे वैदिश्ये पूर्व्वदक्षिणे। नानाधातुशतश्चित्रैः सुरम्यमतितेजसम् ।। ३४.

दुसऱ्या आतील उतारावर, आग्नेय दिशेला, असंख्य धातूंनी सजलेले, अत्यंत सुंदर आणि तेजस्वी असे स्थान आहे.

नैकरत्नार्थिततलमनेकस्तम्भसंयुतम्। जाम्बूनदकृतोद्यानं नानारत्नसुवेदिकम् ।। ३४.

त्याची जमीन अनेक रत्नांसाठी प्रसिद्ध असून, अनेक खांबांनी युक्त आहे, जांबूनद सोन्याची बाग आहे आणि विविध रत्नांचे चबुतरे आहेत.

कूटागारैर्विनिक्षिप्तमनेकैर्भवनोत्तमैः । महाविमानं प्रथितं भास्करं जातवेदसम् ।। ३४.

तेथे अनेक उत्तम महाल आणि घरे आहेत, एक प्रसिद्ध महान विमान आहे, जे सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असून, ते जातवेदस म्हणजे अग्नीचे आहे.

सा हि तेजोवती नाम हुताशस्य महासभा। साक्षात्तत्र सुरश्रेष्ठः सर्वदेवमुखोऽनलः ।। ३४.

तीच अग्नीची तेजोवती नावाची महान सभा आहे, जिथे देवांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व देवांचा प्रमुख अग्नी स्वतः उपस्थित असतो.

शिखाशतसहस्राढ्यो ज्वालामाली विभा वसुः। स्तूयते हूयते चैव तत्र सर्षिगणैः सुरैः ।। ३४.

तो शेकडो हजार ज्वाळांनी समृद्ध, ज्वाळांच्या माळांनी सजलेला वसु म्हणून तिथे तेजाने झळकत असतो, आणि ऋषी व देव त्याची स्तुती व हवन करतात.

अधिदैवकृतं विप्रैर्विशेषः स तु उच्यते। स विभागञ्च तेजश्च सर्व एव न संशयः ।। ३४.

हे सर्व वैशिष्ट्य, जे ऋषींनी देवतांसाठी सांगितले आहे, तसेच सर्व विभाग आणि तेज, यात काहीच शंका नाही.

भोगान्तरमनुप्राप्त एकतेजो विभुः स्मृतः। पृथक्‌त्वञ्च हि युक्त्या तु कार्यकारणमिश्रितम् ।। ३४.

जेव्हा दुसऱ्या सुखाचा अनुभव मिळतो, तेव्हा एकच तेजस्वी, सर्वत्र व्यापणारा प्रकाश म्हणून त्याची ओळख होते; पण विचार केल्यावर, कारण आणि परिणाम यांच्या मिश्रणामुळे वेगळेपण दिसून येते.

तमग्निं लोकलोकज्ञैस्तद्वीर्यैंस्तत्परा क्रमैः । महात्मभिर्महासिद्धैर्महाभागैर्नमस्कृतम् ।। ३४.

त्या अग्नीला, जगांचे जाणकार, त्याच्या सामर्थ्यांसाठी, टप्प्याटप्प्याने, थोर आत्मे, सिद्ध पुरुष आणि भाग्यवान लोक नमस्कार करतात.