वायुपुराणम्

अव्यक्तात् पृथिवी पद्मं मेरुपर्वतकर्णिकम्। चतुष्पथं समुत्पन्नं व्यक्तं पञ्चगुणं महत् ।। ३४.

अव्यक्तातून पृथ्वी उत्पन्न झाली, जी कमळासारखी आहे आणि मेरू पर्वत तिच्या मध्यभागी आहे. त्यातून चार दिशांचा मार्ग प्रकट झाला, जो महान आणि पाच गुणांनी युक्त आहे.

ततः सर्व्वाः समुत्पन्ना वृत्तयो द्विजसत्तमाः। नैककल्पार्जितैः पुण्यौर्वे विधैः प्रागुपार्जितैः ।। ३४.

त्यातून, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, सर्व सृष्टीचे चक्र निर्माण झाले, जे अनेक कल्पांमध्ये मिळवलेल्या पुण्यकर्मांनी घडले.

कृतात्मभिर्विनीतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः। महादेवो महायोगी जगज्ज्येष्ठो महेश्वरः । सर्वलोकगतोऽनन्तो ह्यमूर्तित्वादजायत ।। ३४.

ज्यांनी आपले मन शुद्ध केले आणि संयमित ठेवले, अशा महात्म्यांमधून, पुरुषोत्तम, महादेव, महान योगी, जगातील ज्येष्ठ, महेश्वर, सर्वत्र असणारा, अनंत आणि निराकार असा तो जन्माला आला.

न तस्य प्राकृती मूर्त्तिर्मांसमेदोऽस्थिसम्भवा । योगाच्चैवेश्वरत्वाच्च सर्व्वात्मागत एव सः ।। ३४.

त्याला मांस, मेद किंवा हाडांनी बनलेली नैसर्गिक देह नाही. योग आणि प्रभुत्वामुळे तो सर्व प्राण्यांमध्ये वास करतो.

तन्निमित्तं समुत्पन्नं लोकपद्मं सनातनम्। कल्पशेषस्य तस्यादौ कालस्य गतिरीदृशी ।। ३४.

त्याच्याच इच्छेने, सनातन जगकमळ उत्पन्न झाले. कल्पाच्या शेवटी, काळाची हीच गती आहे.

तस्मिन् पद्मे समुत्पन्नो देवदेवश्चतुर्मुखः। प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा ईशानो जगतः प्रभुः ।। ३४.

त्या कमळावर देवांचा देव, चतुर्मुख ब्रह्मा, प्रजापतींचा स्वामी, ईशान आणि जगाचा अधिपती जन्माला आला.

तस्य बीजानि सर्गो हि पुष्करस्य यथार्थवत्। कृत्स्नः प्रजानिसर्गेण विस्तरेणेह कथ्यते ।। ३४.

त्याची बीजे म्हणजे सृष्टी, जशी कमळाची असतात. सर्व प्रजांची सृष्टी येथे विस्ताराने सांगितली आहे.

यदब्जं वैष्णवं कार्य्यं ततस्तन्नाभितोऽभवत्। पद्माकारा समुत्पन्ना पृथिवी सवनद्रुमा ।। ३४.

ते कमळ, जे विष्णूचे कार्य आहे, त्याच्या नाभीतून उत्पन्न झाले. त्यातून कमळाच्या आकाराची पृथ्वी, वनराई आणि झाडे निर्माण झाली.

तदस्य लोकपद्मस्य विस्तरेण प्रकाशितम्। वर्णमानं विभागेन क्रमशः श्रृणुत द्विजाः ।। ३४.

या जगकमळाचा विस्तार अशा प्रकारे सांगितला आहे. आता, हे द्विजांनो, त्याच्या विभागांची आणि मापांची माहिती ऐका.

महाद्वीपास्तु विख्याताश्चत्वारः पत्रसंस्थिताः। ततः कर्णिकसंस्थानो मेरुर्नाम महाबलः ।। ३४.

चार महाद्वीप प्रसिद्ध आहेत, जे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे आहेत. त्यांच्या मध्यभागी, करंडकासारखा, मेरू नावाचा बलाढ्य पर्वत आहे.

नानावर्णेषु पार्श्वेषु पूर्वतः श्वेत उच्यते। पीतन्तु दक्षिणं तस्य शृङ्गं कृष्णं तथापरम् ।। ३४.

त्याच्या विविध बाजूंना वेगवेगळे रंग आहेत. पूर्वेला श्वेत शिखर आहे, दक्षिणेला पिवळे शिखर आहे, आणि दुसरे काळे शिखर आहे.

उत्तरं तस्य रक्तं वै शोभिवर्णसमन्वितम्। मेरुस्तु शोभते शुभ्रो राजवत्स तु धिष्ठितः ।। ३४.

त्याच्या उत्तरेला एक लाल छटा असलेला प्रदेश आहे, ज्याचा रंग फारच देखणा आहे. मेरू पर्वत शुभ्र तेजाने झळकत असून, राजाच्या वासरासारखा स्थिर आहे.

तरुणादित्यवर्णाभो विधूम इव पावकः। चतुरशीतिसाहस्र उत्सेधेन प्रकीर्त्तितः ।। ३४.

त्याचा रंग उगवत्या सूर्यासारखा आहे, धूर नसलेल्या अग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिसतो; त्याची उंची चौर्‍याऐंशी हजार आहे, असे सांगितले आहे.

प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तृतस्तावदेव तु । स शरावस्थितः पूर्वं द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः ।। ३४.

तो पर्वत सोळा प्रमाणे खाली आणि तितकाच वर पसरलेला आहे; पूर्वी तो ताटासारखा होता आणि त्याच्या शिखराची रुंदी बत्तीस प्रमाणे आहे.

विस्तारात् त्रिगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः। मण्डलेन प्रमाणेन त्र्यस्रेऽर्द्धन्तु तदिष्यते ।। ३४.

त्याचा घेर सर्व बाजूंनी त्याच्या रुंदीपेक्षा तीन पट आहे; वर्तुळाच्या मापाने त्रिकोणाच्या अर्ध्या भागाचे मोजमाप धरले जाते.

चत्वारिंशत्सहस्राणि योजनानां समन्ततः। अष्टाभिरधिकानि स्युस्त्र्यस्रे माने प्रकीर्त्तितम् ।। ३४.

सर्व बाजूंनी चाळीस हजार योजनांचे अंतर आहे; त्रिकोणाच्या मापाने त्यात आठ योजनांची भर घातली जाते.

चतुरस्रेण मानेन परिणाहः समन्ततः। चतुःषष्टिसहस्राणि योजनानां विधीयते ।। ३४.

चौकोनाच्या मापाने त्याचा घेर सर्व बाजूंनी चौसष्ट हजार योजनांचा आहे, असे सांगितले आहे.

स पर्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः। भुवनैरावृतः सर्वो जातरूपमयैः शुभैः ।। ३४.

तो पर्वत अत्यंत दिव्य आहे, दिव्य औषधींनी समृद्ध आहे; तो पूर्णपणे विविध लोकांनी वेढलेला असून, शुद्ध सोन्याने सुशोभित आहे.

तत्र देवगणाः सर्वे गन्धर्वोरगराक्षसाः । शैलराजैः प्रदृश्यन्ते शुभाश्चाप्सरसाङ्गणाः ।। ३४.

तेथे सर्व देवगण, गंधर्व, नाग, राक्षस आणि पर्वतराजांसह सुंदर अप्सरांचा समूह दिसतो.

स तुमेरुः परिवृतो भुवनैर्भूतभावनः। चत्वारो यस्य देशा वै नानापार्श्वेष्वधिष्ठिताः ।। ३४.

तो मेरू पर्वत विविध लोकांनी वेढलेला असून, सर्व सृष्टीचे मूळ आहे; त्याच्या चारही बाजूंना वेगवेगळे प्रदेश वसले आहेत.

भद्राश्वो भरतश्चैव केतुमालश्च पश्चिमः। उत्तराः कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ।। ३४.

भद्राश्व, भरत, पश्चिमेकडील केतुमाळ आणि उत्तरेकडील कुरु — हे सर्व पुण्यवान लोकांचे आश्रयस्थान आहेत.

कर्णिका तस्य पद्मस्य समन्तात्परिमण्डला। योजनानां सहस्राणि नवतिः षट् प्रकीर्त्तिताः। चत्वारश्चाप्यशीतिश्च अन्तरान्तर धिष्ठिताः ।। ३४.

त्या कमळाच्या करंडाचा आकार सर्व बाजूंनी गोल आहे; त्याचे माप छ्याण्णव हजार योजनांचे आहे, आणि प्रत्येक अंतरात चार आणि ऐंशी असे विभाग आहेत.

त्रिशतञ्च सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः। तस्य केशरजालानि विस्तीर्णानि समन्ततः ।। ३४.

तीन लाख योजनांचे त्याचे माप आहे; त्याच्या केशरजाळ्या सर्व बाजूंनी पसरलेल्या आहेत.

शतसाहस्रिकायामा साशीतिपृथुलायता। चत्वारि तस्य पत्राणि योजनानां चतुर्द्दिशम् ।। ३४.

त्याच्या पाकळ्या एक लाख योजन लांब आणि ऐंशी योजन रुंद आहेत; त्या चारही दिशांना पसरलेल्या आहेत.

तत्र यासौ मया पूर्वं कर्णिकेत्यभिशब्दिता। तां वर्ण्यमानामेकाग्राः समासेन निबोधत ।। ३४.

मी पूर्वी ज्या करंडाचा उल्लेख केला, त्याचे वर्णन मी आता थोडक्यात, एकाग्रपणे सांगतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.

शताश्रिमेनं मेनेऽत्रिः सहस्राश्रिमृषिर्भृगुः। अष्टाश्रिमेनं सावर्णिश्चतुरस्रन्तु भागुरिः ।। ३४.

अत्रिने त्याला शंभर किरणांचा मानला, भृगुने हजार; सावर्णिने आठ किरणांचा, आणि भागुरीने चार किरणांचा मानला.

वार्षायणिस्तु सामुद्रं शरावञ्चैव गालवः। ऊर्द्ध्ववेणीकृतं गार्ग्यः क्रोष्टकिः परिमण्डलम् ।। ३४.

वार्षायणाने त्याला समुद्रासारखा, गालवाने ताटासारखा, गार्ग्याने उभ्या वेण्या असलेला, आणि क्रोष्ठकीने गोलाकार मानला.

यद्यद्यस्य हि यत्पार्श्च पर्वताधिपतेर्ऋषिः। तत्तदेवास्य वेदासौ ब्रह्मैनं वेद कृत्स्नशः ।। ३४.

ज्या पर्वतराजाच्या ज्या बाजूचे जे स्वरूप आहे, ते त्या ऋषीला माहीत असते; म्हणून तो सर्व वेद आणि ब्रह्म तत्त्व पूर्णपणे जाणतो.

मणिरत्नमयं चित्रं नानावर्णप्रभायुतम्। अनेकवर्णनिचयं सौवर्णमरुणप्रभम् ।। ३४.

तो प्रदेश रत्नांनी व मौल्यवान दगडांनी सुशोभित आहे, विविध रंगांच्या प्रभेने उजळलेला आहे; त्यात अनेक रंगांची छटा असून, सोन्यासारखा आणि अरुणप्रभायुक्त आहे.