वायुपुराणम्

पूर्व्वतः श्वेतवर्णोऽसौ ब्रह्मण्यस्तस्य तेन तत्। पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्यते ।। ३४.

त्याच्या पूर्वेकडील बाजूला तो पांढऱ्या रंगाचा आहे, म्हणून त्याला ब्राह्मण मानतात; दक्षिणेकडील बाजूला तो पिवळा आहे, म्हणून त्याला वैश्य समजतात.

भृङ्गपत्रनिभश्वासौ पक्ष्विमेन महाबलः। तेनास्य शूद्रता दृष्टा मेरोर्नानार्थकारणात् ।। ३४.

पश्चिमेकडील बाजूला तो मधमाशीच्या पंखासारखा काळसर आहे, म्हणून मेरूच्या विविध कारणांमुळे त्याला शूद्र मानतात.

पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं स्वभावतः। तेनास्य क्षत्रता चस्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः। व्यक्तः स्वभावतः प्रोक्तो वर्णतः परिमाणतः ।। ३४.

त्याच्या उत्तरेकडील बाजूला तो नैसर्गिकपणे लाल रंगाचा आहे, म्हणून त्याला क्षत्रिय समजतात; अशा प्रकारे या रंगांचे वर्णन झाले आहे, जसे दिसतात तसे आणि त्यांच्या प्रमाणानुसार.

नीलश्च वैढूर्य्यमयः श्वेतश्रृङ्गो हिरण्मयः। मयूरबर्हवर्णस्तु शातकौम्भस्तु श्रृङ्गवान् ।। ३४.

नील पर्वत वैडूर्य रत्नाचा बनलेला असून, त्याचे शिखर पांढरे आणि सोन्यासारखे आहे; श्वेत पर्वत मोराच्या पिसासारखा रंगाचा आहे, आणि शृंगवान पर्वत सोन्यासारखा आहे.

एते पर्व्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः। तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्र उच्यते ।। ३४.

हे पर्वतराज सिद्ध आणि चारण यांच्या वासासाठी प्रसिद्ध आहेत; त्यांच्यामधील अंतर नऊ हजार योजन आहे असे सांगितले जाते.

मध्ये त्विलावृतं यस्तु महामेरोः समन्ततः। नवैव तु सहस्राणि विस्तीर्णः पर्व्वतस्तु सः। मध्ये तस्य महामेरोर्निर्धूम इव पावकः ।। ३४.

मधोमध, महा मेरूला सर्व बाजूंनी वेढणारा इलावृत प्रदेश आहे; तो पर्वत नऊ हजार योजन रुंद आहे, आणि त्याच्या मध्यभागी मेरू धुराविना जळणाऱ्या अग्नीसारखा तेजस्वी आहे.

वेद्यर्द्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्द्धं तथोत्तरम्। वर्षाणि यानि सप्तात्र तेषां ये वर्षपर्व्वताः। द्वे द्वे सहस्रे विस्तीर्णा योजनानि समुच्छ्रयात् ।। ३४.

मेरूच्या दक्षिण अर्धाला वेद्य म्हणतात, आणि उत्तरेकडील अर्धालाही तसेच म्हणतात; येथे असलेली सात प्रदेशे आणि त्यांचे पर्वत प्रत्येकी दोन हजार योजन रुंदी आणि उंचीचे आहेत.

जम्बूद्वीपस्य विस्तारात्तेषामायाम उच्यते। योजनानां सहस्राणि शते द्वे मध्यमौ गिरी ।। ३४.

जांबूद्वीपाच्या रुंदीवरून त्यांची लांबी सांगितली जाते; दोन मध्यभागी असलेले पर्वत दोन लाख योजन लांब आहेत.

नीलश्च निषधश्चैव ताभ्यां हीनास्तु येऽपरे। श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवान् श्रृङ्गवांश्च यः ।। ३४.

नील आणि निषध हे दोन मध्यभागी असलेले पर्वत आहेत; त्यांच्यापेक्षा लहान असलेले पर्वत म्हणजे श्वेत, हेमकूट, हिमालय आणि शृंगवान.

नवतिर्द्वीवशीतिर्द्वौ सहस्राण्यायतास्तु ये । तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्षाणि सप्त वै ।। ३४.

ज्यांची लांबी बाण्णव हजार योजन आहे, त्यांच्यामध्येच वस्ती असलेली प्रदेशे म्हणजेच सात प्रदेश आहेत.

सम्पातविषमैस्तैस्तु पर्व्वतैरावृतानि च। सन्ततानि नदीभेदैरगम्यानि परस्परम्। वसन्ति तेषु सत्वानि नाना जातीनि भागशः ।। ३४.

हे सर्व पर्वत एकमेकांना छेदणारे आणि विषम आहेत; सतत वाहणाऱ्या नद्यांनी विभागलेले असल्यामुळे एकमेकांना पोहोचता येत नाही; त्यात वेगवेगळ्या जातीचे जीव आपापल्या भागात राहतात.

इदं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम्। हेमकूटं परं तस्मान्नाम्ना किम्पुरुषं स्मृतम् ।। ३४.

हिमालयाचा हा प्रदेश 'भारत' म्हणून प्रसिद्ध आहे; हेमकूट पर्वताच्या पलीकडे 'किंपुरुष' नावाचा प्रदेश आहे.

नैषधं हेमकूटन्तु हरिवर्षं तदुच्यते। हरिवर्षात्परञ्चैव मेरोश्च तदिलावृतम् ।। ३४.

निषध आणि हेमकूट यांच्या मध्ये 'हरिवर्ष' नावाचा प्रदेश आहे; हरिवर्ष आणि मेरूच्या पलीकडे इलावृत आहे.

इलावृतपरं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम्। रम्यात्परतरं श्वेतं विश्रुतन्तद्धिरण्मयम्। हिरण्मयात्परञ्चापि श्रृङ्गवांस्तु कुरुस्मृतम् ।। ३४.

इलावृतच्या पलीकडे निळा पर्वत आहे, त्यानंतर रम्यक नावाचा प्रसिद्ध प्रदेश येतो. रम्यकपेक्षा श्रेष्ठ असा श्वेत प्रदेश आहे, आणि श्वेतच्या पलीकडे हिरण्मय नावाचा प्रदेश आहे. हिरण्मयाहूनही पुढे, कुरु म्हणून ओळखला जाणारा शृंगवान पर्वत आहे.

धनुःसंस्थे च विज्ञेये द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे। दीर्घाणि तत्र चत्वारि मध्यमन्तदिलावृतम् ।। ३४.

धनुष्याच्या आकारात दोन विभाग आहेत — दक्षिण आणि उत्तर. तिथे चार लांब प्रदेश आहेत, आणि त्याच्या मध्यभागी इलावृत प्रदेश आहे.

अर्वाक् च निषधस्याथ वेद्यर्द्धं दक्षिणं स्मृतम्। परं नीलवतो यच्च वेद्यर्द्धन्तु तदुत्तरम्। वेद्यर्द्धं दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि चोत्तरे ।। ३४.

निषध पर्वताच्या या बाजूला वेदीचा अर्धा भाग दक्षिण मानला जातो. निळा पर्वताच्या पलीकडे वेदीचा अर्धा भाग उत्तर आहे. दक्षिणेला तीन प्रदेश आहेत आणि उत्तरेला देखील तीन प्रदेश आहेत.

तयोर्मध्ये तु विज्ञेयं मेरुमध्यमिलावृतम्। दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु ।। ३४.

या दोन्हीच्या मध्ये, मेरूच्या मध्यभागी इलावृत प्रदेश आहे, जो निळा पर्वताच्या दक्षिणेला आणि निषध पर्वताच्या उत्तरेला आहे.

उदगायतो महाशैलो माल्यवान् नाम पर्व्वतः। योजनानां सहस्रोरुरानीलनिषधायतः। आयामतश्वतुस्त्रिशत्सहस्राणि प्रकीर्तितः ।। ३४.

उत्तरेला, मल्यवान नावाचा महान पर्वत आहे. तो निळा आणि निषध पर्वतांपासून हजार योजनांपर्यंत पसरलेला आहे, आणि त्याची लांबी तीस हजार योजनांपर्यंत सांगितली आहे.

तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः। आयामादथ विस्तारान् माल्यवानिति विश्रुतः ।। ३४.

त्याच्या पश्चिमेला गंधमादन नावाचा पर्वत आहे. लांबी आणि रुंदी या दोन्हीमध्ये मल्यवान पर्वत प्रसिद्ध आहे.

परिमण्डलयोर्मध्ये मेरुरुत्तमपर्वतः । चतुर्वर्णः सुसौवर्णश्चतुरस्रः समुच्छ्रितः। अव्यक्ता धातवः सर्व्वे समुत्पन्ना जलादयः ।। ३४.

या दोन वर्तुळांच्या मध्ये मेरू हा श्रेष्ठ पर्वत उभा आहे. तो चार रंगांचा, सुंदर सुवर्णाचा, चौकोनी आणि उंच आहे. त्यातून सर्व सूक्ष्म तत्त्वे, पाणी वगैरे निर्माण होतात.

अव्यक्तात् पृथिवी पद्मं मेरुपर्वतकर्णिकम्। चतुष्पथं समुत्पन्नं व्यक्तं पञ्चगुणं महत् ।। ३४.

अव्यक्तातून पृथ्वी उत्पन्न झाली, जी कमळासारखी आहे आणि मेरू पर्वत तिच्या मध्यभागी आहे. त्यातून चार दिशांचा मार्ग प्रकट झाला, जो महान आणि पाच गुणांनी युक्त आहे.

ततः सर्व्वाः समुत्पन्ना वृत्तयो द्विजसत्तमाः। नैककल्पार्जितैः पुण्यौर्वे विधैः प्रागुपार्जितैः ।। ३४.

त्यातून, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, सर्व सृष्टीचे चक्र निर्माण झाले, जे अनेक कल्पांमध्ये मिळवलेल्या पुण्यकर्मांनी घडले.

कृतात्मभिर्विनीतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः। महादेवो महायोगी जगज्ज्येष्ठो महेश्वरः । सर्वलोकगतोऽनन्तो ह्यमूर्तित्वादजायत ।। ३४.

ज्यांनी आपले मन शुद्ध केले आणि संयमित ठेवले, अशा महात्म्यांमधून, पुरुषोत्तम, महादेव, महान योगी, जगातील ज्येष्ठ, महेश्वर, सर्वत्र असणारा, अनंत आणि निराकार असा तो जन्माला आला.

न तस्य प्राकृती मूर्त्तिर्मांसमेदोऽस्थिसम्भवा । योगाच्चैवेश्वरत्वाच्च सर्व्वात्मागत एव सः ।। ३४.

त्याला मांस, मेद किंवा हाडांनी बनलेली नैसर्गिक देह नाही. योग आणि प्रभुत्वामुळे तो सर्व प्राण्यांमध्ये वास करतो.

तन्निमित्तं समुत्पन्नं लोकपद्मं सनातनम्। कल्पशेषस्य तस्यादौ कालस्य गतिरीदृशी ।। ३४.

त्याच्याच इच्छेने, सनातन जगकमळ उत्पन्न झाले. कल्पाच्या शेवटी, काळाची हीच गती आहे.

तस्मिन् पद्मे समुत्पन्नो देवदेवश्चतुर्मुखः। प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा ईशानो जगतः प्रभुः ।। ३४.

त्या कमळावर देवांचा देव, चतुर्मुख ब्रह्मा, प्रजापतींचा स्वामी, ईशान आणि जगाचा अधिपती जन्माला आला.

तस्य बीजानि सर्गो हि पुष्करस्य यथार्थवत्। कृत्स्नः प्रजानिसर्गेण विस्तरेणेह कथ्यते ।। ३४.

त्याची बीजे म्हणजे सृष्टी, जशी कमळाची असतात. सर्व प्रजांची सृष्टी येथे विस्ताराने सांगितली आहे.

यदब्जं वैष्णवं कार्य्यं ततस्तन्नाभितोऽभवत्। पद्माकारा समुत्पन्ना पृथिवी सवनद्रुमा ।। ३४.

ते कमळ, जे विष्णूचे कार्य आहे, त्याच्या नाभीतून उत्पन्न झाले. त्यातून कमळाच्या आकाराची पृथ्वी, वनराई आणि झाडे निर्माण झाली.

तदस्य लोकपद्मस्य विस्तरेण प्रकाशितम्। वर्णमानं विभागेन क्रमशः श्रृणुत द्विजाः ।। ३४.

या जगकमळाचा विस्तार अशा प्रकारे सांगितला आहे. आता, हे द्विजांनो, त्याच्या विभागांची आणि मापांची माहिती ऐका.