वायुपुराणम्

सप्तद्वीपन्तु वक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह। येषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ।। ३४.

मी सातही द्वीप, चंद्र, सूर्य आणि ग्रह यांच्यासह सांगणार आहे, ज्यांचं माप माणसं तर्काने ठरवतात.

अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण भावयेत्। प्रकृतिभ्यः परं यच्च तन्नित्यञ्च प्रजक्ष्यते ।। ३४.

जे विषय समजण्यापलीकडचे आहेत, त्यांचा तर्काने विचार करू नये. जे तत्वांपलीकडे आणि शाश्वत आहे, ते मी सांगणार आहे.

नववर्षं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथा तथा । विस्तरान्मण्डलाच्चैव योजनैस्तन्निबोधत ।। ३४.

मी जांबूद्वीपातील नऊ विभाग, त्यांचा विस्तार आणि परिघ योजनेनुसार सविस्तर सांगणार आहे, ते ऐका.

शतमेकं सहस्राणां योजनानां प्रमाणतः। नानाजनपदाकीर्णैः पुरैश्च विविधैः शुभैः ।। ३४.

त्याचं माप एक लाख योजने आहे, आणि ते विविध जनपदांनी व सुंदर नगरांनी सुशोभित आहे.

सिद्धचारणगन्धर्वपर्वतैरुपशोभितम्। सर्वधातुनिबद्धैश्च शिलाजालसमुद्भवैः । पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिः पर्वतैस्तथा ।। ३४.

ते सिद्ध, चारण, गंधर्व आणि पर्वतांनी, सर्व प्रकारच्या धातूंच्या शिलांनी, आणि पर्वतांमधून उगम पावणाऱ्या नद्यांनी शोभून गेले आहे.

जम्बूद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्व्वतः परिवारितः। नवभिश्चावृतः सर्व्वैर्भुवनैर्भूतभावनैः। लावणेन समुद्रेण सर्व्वतः परिवारितः ।। ३४.

जांबूद्वीप हा फार मोठा आणि शोभिवंत आहे, सर्व बाजूंनी वेढलेला आहे. तो नऊ प्रदेशांनी, सर्व जीवांच्या निवासस्थानांनी, आणि चहूबाजूंनी खारट समुद्राने वेढलेला आहे.

जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः। जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः। प्रागायताः सुपर्वाणः षडिमे वर्षपर्व्वताः। अवगाढा उभयतः समुद्रौ पूर्वपश्विमौ ।। ३४.

जांबूद्वीपाच्या रुंदीइतक्या अंतरावर, सर्व बाजूंनी सारखेच, सहा मोठे पर्वतरांगा पूर्वेकडे पसरलेल्या आहेत. त्या रुंद आणि भक्कम आहेत, आणि पूर्व-पश्चिम दोन्ही बाजूंना खोल समुद्रात बुडालेल्या आहेत.

हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान्। तरुणादित्यवर्णाभो हैरण्यो निषधः स्मृतः ।। ३४.

हिमालय बहुतेक बर्फाच्छादित आहे, हेमकूट हा सोन्यासारखा आहे; निषध पर्वतही सोन्यासारखा असून, तो उगवत्या सूर्याच्या रंगासारखा तेजस्वी आहे.

चातुर्वर्णस्तु सौवर्णो मेरुश्चोच्यतमः स्मृतः। प्लुताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्रः समुच्छ्रितः ।। ३४.

मेरू पर्वत चार रंगांचा असून, सोन्यासारखा प्रसिद्ध आहे. तो आकाराने मोठा, चौकोनी आणि उंच आहे.

नानावर्णस्तु पार्श्वेषु प्रजापतिगुणान्वितः। नाभिवन्धनसम्भूतो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ।। ३४.

त्याच्या बाजूंना विविध रंग आहेत आणि तो प्रजापतीच्या गुणांनी युक्त आहे. तो ब्रह्मदेवाच्या नाभीपासून उत्पन्न झाला आहे, ज्याचा जन्म अज्ञात आहे.

पूर्व्वतः श्वेतवर्णोऽसौ ब्रह्मण्यस्तस्य तेन तत्। पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्यते ।। ३४.

त्याच्या पूर्वेकडील बाजूला तो पांढऱ्या रंगाचा आहे, म्हणून त्याला ब्राह्मण मानतात; दक्षिणेकडील बाजूला तो पिवळा आहे, म्हणून त्याला वैश्य समजतात.

भृङ्गपत्रनिभश्वासौ पक्ष्विमेन महाबलः। तेनास्य शूद्रता दृष्टा मेरोर्नानार्थकारणात् ।। ३४.

पश्चिमेकडील बाजूला तो मधमाशीच्या पंखासारखा काळसर आहे, म्हणून मेरूच्या विविध कारणांमुळे त्याला शूद्र मानतात.

पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं स्वभावतः। तेनास्य क्षत्रता चस्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः। व्यक्तः स्वभावतः प्रोक्तो वर्णतः परिमाणतः ।। ३४.

त्याच्या उत्तरेकडील बाजूला तो नैसर्गिकपणे लाल रंगाचा आहे, म्हणून त्याला क्षत्रिय समजतात; अशा प्रकारे या रंगांचे वर्णन झाले आहे, जसे दिसतात तसे आणि त्यांच्या प्रमाणानुसार.

नीलश्च वैढूर्य्यमयः श्वेतश्रृङ्गो हिरण्मयः। मयूरबर्हवर्णस्तु शातकौम्भस्तु श्रृङ्गवान् ।। ३४.

नील पर्वत वैडूर्य रत्नाचा बनलेला असून, त्याचे शिखर पांढरे आणि सोन्यासारखे आहे; श्वेत पर्वत मोराच्या पिसासारखा रंगाचा आहे, आणि शृंगवान पर्वत सोन्यासारखा आहे.

एते पर्व्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः। तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्र उच्यते ।। ३४.

हे पर्वतराज सिद्ध आणि चारण यांच्या वासासाठी प्रसिद्ध आहेत; त्यांच्यामधील अंतर नऊ हजार योजन आहे असे सांगितले जाते.

मध्ये त्विलावृतं यस्तु महामेरोः समन्ततः। नवैव तु सहस्राणि विस्तीर्णः पर्व्वतस्तु सः। मध्ये तस्य महामेरोर्निर्धूम इव पावकः ।। ३४.

मधोमध, महा मेरूला सर्व बाजूंनी वेढणारा इलावृत प्रदेश आहे; तो पर्वत नऊ हजार योजन रुंद आहे, आणि त्याच्या मध्यभागी मेरू धुराविना जळणाऱ्या अग्नीसारखा तेजस्वी आहे.

वेद्यर्द्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्द्धं तथोत्तरम्। वर्षाणि यानि सप्तात्र तेषां ये वर्षपर्व्वताः। द्वे द्वे सहस्रे विस्तीर्णा योजनानि समुच्छ्रयात् ।। ३४.

मेरूच्या दक्षिण अर्धाला वेद्य म्हणतात, आणि उत्तरेकडील अर्धालाही तसेच म्हणतात; येथे असलेली सात प्रदेशे आणि त्यांचे पर्वत प्रत्येकी दोन हजार योजन रुंदी आणि उंचीचे आहेत.

जम्बूद्वीपस्य विस्तारात्तेषामायाम उच्यते। योजनानां सहस्राणि शते द्वे मध्यमौ गिरी ।। ३४.

जांबूद्वीपाच्या रुंदीवरून त्यांची लांबी सांगितली जाते; दोन मध्यभागी असलेले पर्वत दोन लाख योजन लांब आहेत.

नीलश्च निषधश्चैव ताभ्यां हीनास्तु येऽपरे। श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवान् श्रृङ्गवांश्च यः ।। ३४.

नील आणि निषध हे दोन मध्यभागी असलेले पर्वत आहेत; त्यांच्यापेक्षा लहान असलेले पर्वत म्हणजे श्वेत, हेमकूट, हिमालय आणि शृंगवान.

नवतिर्द्वीवशीतिर्द्वौ सहस्राण्यायतास्तु ये । तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्षाणि सप्त वै ।। ३४.

ज्यांची लांबी बाण्णव हजार योजन आहे, त्यांच्यामध्येच वस्ती असलेली प्रदेशे म्हणजेच सात प्रदेश आहेत.

सम्पातविषमैस्तैस्तु पर्व्वतैरावृतानि च। सन्ततानि नदीभेदैरगम्यानि परस्परम्। वसन्ति तेषु सत्वानि नाना जातीनि भागशः ।। ३४.

हे सर्व पर्वत एकमेकांना छेदणारे आणि विषम आहेत; सतत वाहणाऱ्या नद्यांनी विभागलेले असल्यामुळे एकमेकांना पोहोचता येत नाही; त्यात वेगवेगळ्या जातीचे जीव आपापल्या भागात राहतात.

इदं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम्। हेमकूटं परं तस्मान्नाम्ना किम्पुरुषं स्मृतम् ।। ३४.

हिमालयाचा हा प्रदेश 'भारत' म्हणून प्रसिद्ध आहे; हेमकूट पर्वताच्या पलीकडे 'किंपुरुष' नावाचा प्रदेश आहे.

नैषधं हेमकूटन्तु हरिवर्षं तदुच्यते। हरिवर्षात्परञ्चैव मेरोश्च तदिलावृतम् ।। ३४.

निषध आणि हेमकूट यांच्या मध्ये 'हरिवर्ष' नावाचा प्रदेश आहे; हरिवर्ष आणि मेरूच्या पलीकडे इलावृत आहे.

इलावृतपरं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम्। रम्यात्परतरं श्वेतं विश्रुतन्तद्धिरण्मयम्। हिरण्मयात्परञ्चापि श्रृङ्गवांस्तु कुरुस्मृतम् ।। ३४.

इलावृतच्या पलीकडे निळा पर्वत आहे, त्यानंतर रम्यक नावाचा प्रसिद्ध प्रदेश येतो. रम्यकपेक्षा श्रेष्ठ असा श्वेत प्रदेश आहे, आणि श्वेतच्या पलीकडे हिरण्मय नावाचा प्रदेश आहे. हिरण्मयाहूनही पुढे, कुरु म्हणून ओळखला जाणारा शृंगवान पर्वत आहे.

धनुःसंस्थे च विज्ञेये द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे। दीर्घाणि तत्र चत्वारि मध्यमन्तदिलावृतम् ।। ३४.

धनुष्याच्या आकारात दोन विभाग आहेत — दक्षिण आणि उत्तर. तिथे चार लांब प्रदेश आहेत, आणि त्याच्या मध्यभागी इलावृत प्रदेश आहे.

अर्वाक् च निषधस्याथ वेद्यर्द्धं दक्षिणं स्मृतम्। परं नीलवतो यच्च वेद्यर्द्धन्तु तदुत्तरम्। वेद्यर्द्धं दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि चोत्तरे ।। ३४.

निषध पर्वताच्या या बाजूला वेदीचा अर्धा भाग दक्षिण मानला जातो. निळा पर्वताच्या पलीकडे वेदीचा अर्धा भाग उत्तर आहे. दक्षिणेला तीन प्रदेश आहेत आणि उत्तरेला देखील तीन प्रदेश आहेत.

तयोर्मध्ये तु विज्ञेयं मेरुमध्यमिलावृतम्। दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु ।। ३४.

या दोन्हीच्या मध्ये, मेरूच्या मध्यभागी इलावृत प्रदेश आहे, जो निळा पर्वताच्या दक्षिणेला आणि निषध पर्वताच्या उत्तरेला आहे.

उदगायतो महाशैलो माल्यवान् नाम पर्व्वतः। योजनानां सहस्रोरुरानीलनिषधायतः। आयामतश्वतुस्त्रिशत्सहस्राणि प्रकीर्तितः ।। ३४.

उत्तरेला, मल्यवान नावाचा महान पर्वत आहे. तो निळा आणि निषध पर्वतांपासून हजार योजनांपर्यंत पसरलेला आहे, आणि त्याची लांबी तीस हजार योजनांपर्यंत सांगितली आहे.

तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः। आयामादथ विस्तारान् माल्यवानिति विश्रुतः ।। ३४.

त्याच्या पश्चिमेला गंधमादन नावाचा पर्वत आहे. लांबी आणि रुंदी या दोन्हीमध्ये मल्यवान पर्वत प्रसिद्ध आहे.