वायुपुराणम्

तेषां वंशप्रकूतैस्तु भुक्तेयं भारती धरा। कृतत्रेतादियुक्तानि युगाख्यान्येकसप्ततिः ।। ३३.

त्यांच्या वंशजांमुळे ही भारतीय भूमी उपभोगली गेली. कृत, त्रेता आणि इतर अशी एकाहत्तर युगे पूर्ण झाली आहेत.

येऽतीतास्तैर्युगैः सार्द्धं राजानस्ते तदन्वयाः। स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं शतशोऽथ सहस्रशः ।। ३३.

ती युगे आणि त्या काळातील राजे व त्यांचे वंशज, पूर्वीच्या स्वायंभुव मन्वंतरात, शेकडो-हजारोंच्या संख्येने होते.

एष स्वायम्भुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत्। ऋषिभिर्दैवतैश्चापि पितृगन्धर्वराक्षसैः ।। ३३.

हा स्वायंभुव सृष्टीचा काळ आहे, ज्यामुळे हे जग ऋषी, देव, पितर, गंधर्व आणि राक्षस यांनी भरून गेले.

यक्षभूतपिशाचैश्च मनुष्यमृगपक्षिभिः । तैषां सृष्टिरियं लोके युगैः सह विवर्त्तते ।। ३३.

यक्ष, भूता, पिशाच, माणसं, जनावरं आणि पक्षी यांनीही हे जग व्यापलं आहे. त्यांची ही सृष्टी युगांबरोबर बदलत राहते.

एवं प्रजासन्निवेशं श्रुत्वा च ऋषिपुङ्गवः। पप्रच्छ निपुणः सूतं पृथिव्यायाम विस्तरौ ।। ३४.

अशी प्रजांची मांडणी ऐकल्यावर, त्या श्रेष्ठ ऋषीने कुशलतेने सूताला पृथ्वीच्या लांबी-रुंदीबद्दल विचारले.

कति द्वीपाः समुद्रा वा पर्वताश्च कति प्रभोः। कियन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च काः स्मृताः ।। ३४.

हे प्रभो, किती द्वीप, समुद्र आणि पर्वत आहेत? त्या प्रदेशांत किती विभाग आहेत आणि कोणत्या नद्या प्रसिद्ध आहेत?

महाभूतप्रमाणञ्च लोका लोकौ तथैव च। पर्यायपारिमाण्यञ्च गतिश्चन्द्रार्कयोस्तथा। एतत् प्रब्रूहि नः सर्वं विस्तरेण यथा तथा ।। ३४.

महाभूतांचं माप, लोक आणि लोकालोक यांचं प्रमाण, त्यांचे वेगवेगळे विस्तार, आणि चंद्र-सूर्याचा मार्ग काय आहे — हे सर्व तपशीलवार सांग.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि पृथिव्यायामविस्तरम्। सङ्ख्याश्चैव समुद्राणां द्वीपानाञ्चैव विस्तरम् ।। ३४.

आता मी पृथ्वीची रुंदी, समुद्रांची संख्या आणि द्वीपांचा विस्तार सांगणार आहे.

यावन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च याः स्मृताः। महाभूतप्रमाणञ्च लोकालोकौ तथैव च। पर्यायपारिमाण्यञ्च गतिश्चन्द्रार्कयोस्तथा ।। ३४.

त्या प्रदेशांत किती विभाग आहेत आणि कोणत्या नद्या प्रसिद्ध आहेत, महाभूतांचं माप, लोक आणि लोकालोक यांचं प्रमाण, त्यांचे वेगवेगळे विस्तार, आणि चंद्र-सूर्याचा मार्ग — हे सर्व.

द्वीपभेदसहस्राणि सप्तस्वन्तर्गतानि वै। न शक्यन्ते प्रमाणेन वक्तुं वर्षशतैरपि ।। ३४.

सातही द्वीपांमध्ये असलेल्या हजारो विभागांचं मोजमाप शेकडो वर्षांतही सांगता येणार नाही.

सप्तद्वीपन्तु वक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह। येषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ।। ३४.

मी सातही द्वीप, चंद्र, सूर्य आणि ग्रह यांच्यासह सांगणार आहे, ज्यांचं माप माणसं तर्काने ठरवतात.

अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण भावयेत्। प्रकृतिभ्यः परं यच्च तन्नित्यञ्च प्रजक्ष्यते ।। ३४.

जे विषय समजण्यापलीकडचे आहेत, त्यांचा तर्काने विचार करू नये. जे तत्वांपलीकडे आणि शाश्वत आहे, ते मी सांगणार आहे.

नववर्षं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथा तथा । विस्तरान्मण्डलाच्चैव योजनैस्तन्निबोधत ।। ३४.

मी जांबूद्वीपातील नऊ विभाग, त्यांचा विस्तार आणि परिघ योजनेनुसार सविस्तर सांगणार आहे, ते ऐका.

शतमेकं सहस्राणां योजनानां प्रमाणतः। नानाजनपदाकीर्णैः पुरैश्च विविधैः शुभैः ।। ३४.

त्याचं माप एक लाख योजने आहे, आणि ते विविध जनपदांनी व सुंदर नगरांनी सुशोभित आहे.

सिद्धचारणगन्धर्वपर्वतैरुपशोभितम्। सर्वधातुनिबद्धैश्च शिलाजालसमुद्भवैः । पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिः पर्वतैस्तथा ।। ३४.

ते सिद्ध, चारण, गंधर्व आणि पर्वतांनी, सर्व प्रकारच्या धातूंच्या शिलांनी, आणि पर्वतांमधून उगम पावणाऱ्या नद्यांनी शोभून गेले आहे.

जम्बूद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्व्वतः परिवारितः। नवभिश्चावृतः सर्व्वैर्भुवनैर्भूतभावनैः। लावणेन समुद्रेण सर्व्वतः परिवारितः ।। ३४.

जांबूद्वीप हा फार मोठा आणि शोभिवंत आहे, सर्व बाजूंनी वेढलेला आहे. तो नऊ प्रदेशांनी, सर्व जीवांच्या निवासस्थानांनी, आणि चहूबाजूंनी खारट समुद्राने वेढलेला आहे.

जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः। जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः। प्रागायताः सुपर्वाणः षडिमे वर्षपर्व्वताः। अवगाढा उभयतः समुद्रौ पूर्वपश्विमौ ।। ३४.

जांबूद्वीपाच्या रुंदीइतक्या अंतरावर, सर्व बाजूंनी सारखेच, सहा मोठे पर्वतरांगा पूर्वेकडे पसरलेल्या आहेत. त्या रुंद आणि भक्कम आहेत, आणि पूर्व-पश्चिम दोन्ही बाजूंना खोल समुद्रात बुडालेल्या आहेत.

हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान्। तरुणादित्यवर्णाभो हैरण्यो निषधः स्मृतः ।। ३४.

हिमालय बहुतेक बर्फाच्छादित आहे, हेमकूट हा सोन्यासारखा आहे; निषध पर्वतही सोन्यासारखा असून, तो उगवत्या सूर्याच्या रंगासारखा तेजस्वी आहे.

चातुर्वर्णस्तु सौवर्णो मेरुश्चोच्यतमः स्मृतः। प्लुताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्रः समुच्छ्रितः ।। ३४.

मेरू पर्वत चार रंगांचा असून, सोन्यासारखा प्रसिद्ध आहे. तो आकाराने मोठा, चौकोनी आणि उंच आहे.

नानावर्णस्तु पार्श्वेषु प्रजापतिगुणान्वितः। नाभिवन्धनसम्भूतो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ।। ३४.

त्याच्या बाजूंना विविध रंग आहेत आणि तो प्रजापतीच्या गुणांनी युक्त आहे. तो ब्रह्मदेवाच्या नाभीपासून उत्पन्न झाला आहे, ज्याचा जन्म अज्ञात आहे.

पूर्व्वतः श्वेतवर्णोऽसौ ब्रह्मण्यस्तस्य तेन तत्। पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्यते ।। ३४.

त्याच्या पूर्वेकडील बाजूला तो पांढऱ्या रंगाचा आहे, म्हणून त्याला ब्राह्मण मानतात; दक्षिणेकडील बाजूला तो पिवळा आहे, म्हणून त्याला वैश्य समजतात.

भृङ्गपत्रनिभश्वासौ पक्ष्विमेन महाबलः। तेनास्य शूद्रता दृष्टा मेरोर्नानार्थकारणात् ।। ३४.

पश्चिमेकडील बाजूला तो मधमाशीच्या पंखासारखा काळसर आहे, म्हणून मेरूच्या विविध कारणांमुळे त्याला शूद्र मानतात.

पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं स्वभावतः। तेनास्य क्षत्रता चस्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः। व्यक्तः स्वभावतः प्रोक्तो वर्णतः परिमाणतः ।। ३४.

त्याच्या उत्तरेकडील बाजूला तो नैसर्गिकपणे लाल रंगाचा आहे, म्हणून त्याला क्षत्रिय समजतात; अशा प्रकारे या रंगांचे वर्णन झाले आहे, जसे दिसतात तसे आणि त्यांच्या प्रमाणानुसार.

नीलश्च वैढूर्य्यमयः श्वेतश्रृङ्गो हिरण्मयः। मयूरबर्हवर्णस्तु शातकौम्भस्तु श्रृङ्गवान् ।। ३४.

नील पर्वत वैडूर्य रत्नाचा बनलेला असून, त्याचे शिखर पांढरे आणि सोन्यासारखे आहे; श्वेत पर्वत मोराच्या पिसासारखा रंगाचा आहे, आणि शृंगवान पर्वत सोन्यासारखा आहे.

एते पर्व्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः। तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्र उच्यते ।। ३४.

हे पर्वतराज सिद्ध आणि चारण यांच्या वासासाठी प्रसिद्ध आहेत; त्यांच्यामधील अंतर नऊ हजार योजन आहे असे सांगितले जाते.

मध्ये त्विलावृतं यस्तु महामेरोः समन्ततः। नवैव तु सहस्राणि विस्तीर्णः पर्व्वतस्तु सः। मध्ये तस्य महामेरोर्निर्धूम इव पावकः ।। ३४.

मधोमध, महा मेरूला सर्व बाजूंनी वेढणारा इलावृत प्रदेश आहे; तो पर्वत नऊ हजार योजन रुंद आहे, आणि त्याच्या मध्यभागी मेरू धुराविना जळणाऱ्या अग्नीसारखा तेजस्वी आहे.

वेद्यर्द्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्द्धं तथोत्तरम्। वर्षाणि यानि सप्तात्र तेषां ये वर्षपर्व्वताः। द्वे द्वे सहस्रे विस्तीर्णा योजनानि समुच्छ्रयात् ।। ३४.

मेरूच्या दक्षिण अर्धाला वेद्य म्हणतात, आणि उत्तरेकडील अर्धालाही तसेच म्हणतात; येथे असलेली सात प्रदेशे आणि त्यांचे पर्वत प्रत्येकी दोन हजार योजन रुंदी आणि उंचीचे आहेत.

जम्बूद्वीपस्य विस्तारात्तेषामायाम उच्यते। योजनानां सहस्राणि शते द्वे मध्यमौ गिरी ।। ३४.

जांबूद्वीपाच्या रुंदीवरून त्यांची लांबी सांगितली जाते; दोन मध्यभागी असलेले पर्वत दोन लाख योजन लांब आहेत.

नीलश्च निषधश्चैव ताभ्यां हीनास्तु येऽपरे। श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवान् श्रृङ्गवांश्च यः ।। ३४.

नील आणि निषध हे दोन मध्यभागी असलेले पर्वत आहेत; त्यांच्यापेक्षा लहान असलेले पर्वत म्हणजे श्वेत, हेमकूट, हिमालय आणि शृंगवान.