वायुपुराणम्

हिमाह्वं दक्षिणं वर्षं भरताय न्यवेदयत्। तस्मात्तद्भारतं वर्षं तस्य नाम्ना विदुर्बुधाः ।। ३३.

हिमाह्व नावाचा दक्षिणेकडील प्रदेश भरताला दिला; म्हणून तो प्रदेश भरताच्या नावावरून 'भारत' म्हणून ओळखला जातो.

भरतस्यात्मजो विद्वान् सुमतिर्नाम धार्मिकः। बभूव तस्मिंस्तद्राज्यं भरतः संन्ययोजयत्। पुत्र संक्रामितश्रीको वनं राजा विवेश सः ।। ३३.

भरताचा स्वतःचा पुत्र सुमती हा विद्वान आणि धर्मनिष्ठ होता; भरताने त्याला राज्य दिले आणि आपली राजसत्ता पुत्राकडे सोपवून तो राजा वनात गेला.

तेजसस्तु सुतश्चापि प्रजापतिरमित्रजित्। तैजसस्यात्मजो विद्वानिन्द्रद्युम्न इति श्रुतः ।। ३३.

सुमतीचा पुत्र प्रजापती अमित्रजित होता; अमित्रजितचा विद्वान आणि प्रसिद्ध पुत्र इंद्रद्युम्न होता.

परमेष्ठी सुतश्चाथ निधने तस्य शोभनः । प्रतीहारकुले तस्य नाम्ना जज्ञे तदन्वयात्। प्रतिहर्त्तेति विख्यातो जज्ञे तस्यापि धीमतः ।। ३३.

इंद्रद्युम्नाचा पुत्र परमेष्ठी, आणि त्याच्या मृत्यूनंतर प्रतिहार कुळात शोभन जन्मला; त्याच्याच वंशात प्रतिहर्ता नावाचा बुद्धिमान जन्मला.

उन्नेता प्रतिहर्त्तुस्तु भुवस्तस्य सुतः स्मृतः । उद्गीथस्तस्य पुत्रोऽभूत्प्रताविश्चापि तत्सुतः ।। ३३.

प्रतिहर्ताचा पुत्र उन्नेता, उन्नेताचा पुत्र उद्गीथ, आणि उद्गीथाचा पुत्र प्रतावी होता.

प्रतावेस्तु विभुः पुत्रः पृथुस्तस्य सुतो मतः । पृथोश्चापि सुतो नक्तो नक्तस्यापि गयः स्मृतः ।। ३३.

प्रतावीचा पुत्र विभु, त्याचा पुत्र पृथु, पृथुचा पुत्र नक्त, आणि नक्ताचा पुत्र गय होता.

गयस्य तु नरः पुत्रो नरस्यापि सुतो विराट्। विराट्‌सुतो महावीर्यो दीमांस्तस्य सुतोऽभवत् ।। ३३.

गयाचा पुत्र नर, नराचा पुत्र विराट, आणि विराटाचा महाशक्तिशाली आणि बुद्धिमान पुत्र दिमंत होता.

धीमतश्च महान् पुत्रो महतश्चापि भौवनः। भौवनस्य सुतस्त्वष्टा अरिजस्तस्य चात्मजः ।। ३३.

धीर बुद्धिमानाचा एक मोठा मुलगा होता, आणि भौवन देखील मोठाच होता. भौवनाचा मुलगा त्वष्टा, आणि त्याचा मुलगा अरिज.

अरिजस्य रजः पुत्रः शतजिद्रजसो मतः। तस्य पुत्रशतं त्वासीद्राजानः सर्व एव ते ।। ३३.

अरिजाचा मुलगा राजा, आणि राजाचा मुलगा शतजित म्हणून ओळखला जातो. त्याला शंभर मुलं होती, आणि ते सगळेच राजे झाले.

विश्वज्योतिः प्रधानायैस्तैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तखण्डं कृतं पुरा ।। ३३.

विश्वज्योती आणि त्यातील प्रमुखांनी या प्रजांचा विस्तार केला. त्यांच्या प्रयत्नाने हे भारतवर्ष पूर्वी सात विभागांत विभागले गेले.

तेषां वंशप्रकूतैस्तु भुक्तेयं भारती धरा। कृतत्रेतादियुक्तानि युगाख्यान्येकसप्ततिः ।। ३३.

त्यांच्या वंशजांमुळे ही भारतीय भूमी उपभोगली गेली. कृत, त्रेता आणि इतर अशी एकाहत्तर युगे पूर्ण झाली आहेत.

येऽतीतास्तैर्युगैः सार्द्धं राजानस्ते तदन्वयाः। स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं शतशोऽथ सहस्रशः ।। ३३.

ती युगे आणि त्या काळातील राजे व त्यांचे वंशज, पूर्वीच्या स्वायंभुव मन्वंतरात, शेकडो-हजारोंच्या संख्येने होते.

एष स्वायम्भुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत्। ऋषिभिर्दैवतैश्चापि पितृगन्धर्वराक्षसैः ।। ३३.

हा स्वायंभुव सृष्टीचा काळ आहे, ज्यामुळे हे जग ऋषी, देव, पितर, गंधर्व आणि राक्षस यांनी भरून गेले.

यक्षभूतपिशाचैश्च मनुष्यमृगपक्षिभिः । तैषां सृष्टिरियं लोके युगैः सह विवर्त्तते ।। ३३.

यक्ष, भूता, पिशाच, माणसं, जनावरं आणि पक्षी यांनीही हे जग व्यापलं आहे. त्यांची ही सृष्टी युगांबरोबर बदलत राहते.

एवं प्रजासन्निवेशं श्रुत्वा च ऋषिपुङ्गवः। पप्रच्छ निपुणः सूतं पृथिव्यायाम विस्तरौ ।। ३४.

अशी प्रजांची मांडणी ऐकल्यावर, त्या श्रेष्ठ ऋषीने कुशलतेने सूताला पृथ्वीच्या लांबी-रुंदीबद्दल विचारले.

कति द्वीपाः समुद्रा वा पर्वताश्च कति प्रभोः। कियन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च काः स्मृताः ।। ३४.

हे प्रभो, किती द्वीप, समुद्र आणि पर्वत आहेत? त्या प्रदेशांत किती विभाग आहेत आणि कोणत्या नद्या प्रसिद्ध आहेत?

महाभूतप्रमाणञ्च लोका लोकौ तथैव च। पर्यायपारिमाण्यञ्च गतिश्चन्द्रार्कयोस्तथा। एतत् प्रब्रूहि नः सर्वं विस्तरेण यथा तथा ।। ३४.

महाभूतांचं माप, लोक आणि लोकालोक यांचं प्रमाण, त्यांचे वेगवेगळे विस्तार, आणि चंद्र-सूर्याचा मार्ग काय आहे — हे सर्व तपशीलवार सांग.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि पृथिव्यायामविस्तरम्। सङ्ख्याश्चैव समुद्राणां द्वीपानाञ्चैव विस्तरम् ।। ३४.

आता मी पृथ्वीची रुंदी, समुद्रांची संख्या आणि द्वीपांचा विस्तार सांगणार आहे.

यावन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च याः स्मृताः। महाभूतप्रमाणञ्च लोकालोकौ तथैव च। पर्यायपारिमाण्यञ्च गतिश्चन्द्रार्कयोस्तथा ।। ३४.

त्या प्रदेशांत किती विभाग आहेत आणि कोणत्या नद्या प्रसिद्ध आहेत, महाभूतांचं माप, लोक आणि लोकालोक यांचं प्रमाण, त्यांचे वेगवेगळे विस्तार, आणि चंद्र-सूर्याचा मार्ग — हे सर्व.

द्वीपभेदसहस्राणि सप्तस्वन्तर्गतानि वै। न शक्यन्ते प्रमाणेन वक्तुं वर्षशतैरपि ।। ३४.

सातही द्वीपांमध्ये असलेल्या हजारो विभागांचं मोजमाप शेकडो वर्षांतही सांगता येणार नाही.

सप्तद्वीपन्तु वक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह। येषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ।। ३४.

मी सातही द्वीप, चंद्र, सूर्य आणि ग्रह यांच्यासह सांगणार आहे, ज्यांचं माप माणसं तर्काने ठरवतात.

अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण भावयेत्। प्रकृतिभ्यः परं यच्च तन्नित्यञ्च प्रजक्ष्यते ।। ३४.

जे विषय समजण्यापलीकडचे आहेत, त्यांचा तर्काने विचार करू नये. जे तत्वांपलीकडे आणि शाश्वत आहे, ते मी सांगणार आहे.

नववर्षं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथा तथा । विस्तरान्मण्डलाच्चैव योजनैस्तन्निबोधत ।। ३४.

मी जांबूद्वीपातील नऊ विभाग, त्यांचा विस्तार आणि परिघ योजनेनुसार सविस्तर सांगणार आहे, ते ऐका.

शतमेकं सहस्राणां योजनानां प्रमाणतः। नानाजनपदाकीर्णैः पुरैश्च विविधैः शुभैः ।। ३४.

त्याचं माप एक लाख योजने आहे, आणि ते विविध जनपदांनी व सुंदर नगरांनी सुशोभित आहे.

सिद्धचारणगन्धर्वपर्वतैरुपशोभितम्। सर्वधातुनिबद्धैश्च शिलाजालसमुद्भवैः । पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिः पर्वतैस्तथा ।। ३४.

ते सिद्ध, चारण, गंधर्व आणि पर्वतांनी, सर्व प्रकारच्या धातूंच्या शिलांनी, आणि पर्वतांमधून उगम पावणाऱ्या नद्यांनी शोभून गेले आहे.

जम्बूद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्व्वतः परिवारितः। नवभिश्चावृतः सर्व्वैर्भुवनैर्भूतभावनैः। लावणेन समुद्रेण सर्व्वतः परिवारितः ।। ३४.

जांबूद्वीप हा फार मोठा आणि शोभिवंत आहे, सर्व बाजूंनी वेढलेला आहे. तो नऊ प्रदेशांनी, सर्व जीवांच्या निवासस्थानांनी, आणि चहूबाजूंनी खारट समुद्राने वेढलेला आहे.

जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः। जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः। प्रागायताः सुपर्वाणः षडिमे वर्षपर्व्वताः। अवगाढा उभयतः समुद्रौ पूर्वपश्विमौ ।। ३४.

जांबूद्वीपाच्या रुंदीइतक्या अंतरावर, सर्व बाजूंनी सारखेच, सहा मोठे पर्वतरांगा पूर्वेकडे पसरलेल्या आहेत. त्या रुंद आणि भक्कम आहेत, आणि पूर्व-पश्चिम दोन्ही बाजूंना खोल समुद्रात बुडालेल्या आहेत.

हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान्। तरुणादित्यवर्णाभो हैरण्यो निषधः स्मृतः ।। ३४.

हिमालय बहुतेक बर्फाच्छादित आहे, हेमकूट हा सोन्यासारखा आहे; निषध पर्वतही सोन्यासारखा असून, तो उगवत्या सूर्याच्या रंगासारखा तेजस्वी आहे.

चातुर्वर्णस्तु सौवर्णो मेरुश्चोच्यतमः स्मृतः। प्लुताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्रः समुच्छ्रितः ।। ३४.

मेरू पर्वत चार रंगांचा असून, सोन्यासारखा प्रसिद्ध आहे. तो आकाराने मोठा, चौकोनी आणि उंच आहे.