वायुपुराणम्

नैषधं यत् स्मृतं वर्षं हरिवर्षाय तद्ददौ। मध्यमं यत्सुमेरोस्तु स ददौ तदिलावृते ।। ३३.

नैषध नावाचा प्रदेश हरिवर्षाला दिला; आणि सुमेरू पर्वताचा मध्यभाग इलावृताला दिला.

नीलन्तु यत् स्मृतं वर्षं रम्यायैतत् पिता ददौ । श्वेतं यदुत्तरं तस्मात् पित्रा दत्तं हरिन्मते ।। ३३.

नील नावाचा प्रदेश रम्याला पित्याने दिला; आणि उत्तरेकडील श्वेत प्रदेशही, हे ज्ञानी, पित्याने दिला.

यदुत्तरं श्रृङ्गवतो वर्ष तत् कुरवे ददौ । वर्षं माल्यवत श्चापि भद्राश्वाय न्यवेदयत् ।। ३३.

शृंगवान पर्वताच्या उत्तरेकडील प्रदेश कुरुला दिला; आणि माल्यवत प्रदेश भद्राश्वाला दिला.

गन्धमादनवर्षन्तु केतुमाले न्यवेदयत्। इत्येतानि महान्तीह नववर्षाणि भागशः ।। ३३.

गंधमादन प्रदेश केतुमालाला दिला; अशा प्रकारे ही नऊ मोठी प्रदेश विभागून दिली गेली.

आग्नीध्रस्तेषु सर्वेषु पुत्रांस्तानभ्यषिञ्चत। यथाक्रमं स धर्मात्मा ततस्तु तपसि स्थितः ।। ३३.

आग्नीध्राने या सर्व प्रदेशांवर आपल्या पुत्रांना योग्य क्रमाने राज्याभिषेक केला आणि मग तो धर्मात्मा तपश्चर्येत मग्न राहिला.

इत्येतैः सप्भिः कृत्स्नाः सप्तद्वीपा निवेशिताः । प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायम्भुवस्य तु ।। ३३.

या पुत्रांनी आणि प्रियांव्रताच्या नातवांनी सातही द्वीप वसवले.

यानि किम्पुरुषाद्यानि वर्षाण्यष्टौ शुभानि तु। तेषां स्वभावतः सिद्धिः सुखप्राया ह्ययत्नतः ।। ३३.

किंपुरुष इत्यादी आठ शुभ प्रदेशांमध्ये, तेथील लोकांना सहजपणे आणि प्रयत्न न करता सुख मिळते.

विपर्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च । धर्माधर्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः । न तेष्वस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्वेव तु सर्वशः ।। ३३.

त्यांना उलटफेर नाही, वृद्धत्व किंवा मृत्यू नाही; तिथे धर्म-अधर्म नाहीत, ना उच्च-नीच-मध्यम भेद; आणि युगपरिवर्तनही नाही, फक्त प्रदेशांमध्येच बदल होतो.

नाभेर्हि सर्गं वक्ष्यामि हिमाह्वे तन्निबोधत। नाभिस्त्वजनयत् पुत्रं मेऱुदेव्यां महाद्युतिः। ऋषभं पार्थिवश्रेष्ठं सर्वक्षत्रस्य पूर्वजम् ।। ३३.

आता मी नाभीच्या वंशाची निर्मिती सांगतो, हिमाह्व विषयी ऐका. नाभी या तेजस्वी राजाने मेरुदेवीपासून ऋषभ नावाचा, सर्व क्षत्रियांचा आद्य राजा पुत्र जन्मास घातला.

ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः। सोऽभिषिच्याथ भरतः पुत्रं प्राव्राज्यमास्थितः ।। ३३.

ऋषभापासून शंभर पुत्रांमध्ये ज्येष्ठ आणि पराक्रमी असा भरत जन्मला; भरताने आपल्या पुत्राचा राज्याभिषेक करून वनवास घेतला.

हिमाह्वं दक्षिणं वर्षं भरताय न्यवेदयत्। तस्मात्तद्भारतं वर्षं तस्य नाम्ना विदुर्बुधाः ।। ३३.

हिमाह्व नावाचा दक्षिणेकडील प्रदेश भरताला दिला; म्हणून तो प्रदेश भरताच्या नावावरून 'भारत' म्हणून ओळखला जातो.

भरतस्यात्मजो विद्वान् सुमतिर्नाम धार्मिकः। बभूव तस्मिंस्तद्राज्यं भरतः संन्ययोजयत्। पुत्र संक्रामितश्रीको वनं राजा विवेश सः ।। ३३.

भरताचा स्वतःचा पुत्र सुमती हा विद्वान आणि धर्मनिष्ठ होता; भरताने त्याला राज्य दिले आणि आपली राजसत्ता पुत्राकडे सोपवून तो राजा वनात गेला.

तेजसस्तु सुतश्चापि प्रजापतिरमित्रजित्। तैजसस्यात्मजो विद्वानिन्द्रद्युम्न इति श्रुतः ।। ३३.

सुमतीचा पुत्र प्रजापती अमित्रजित होता; अमित्रजितचा विद्वान आणि प्रसिद्ध पुत्र इंद्रद्युम्न होता.

परमेष्ठी सुतश्चाथ निधने तस्य शोभनः । प्रतीहारकुले तस्य नाम्ना जज्ञे तदन्वयात्। प्रतिहर्त्तेति विख्यातो जज्ञे तस्यापि धीमतः ।। ३३.

इंद्रद्युम्नाचा पुत्र परमेष्ठी, आणि त्याच्या मृत्यूनंतर प्रतिहार कुळात शोभन जन्मला; त्याच्याच वंशात प्रतिहर्ता नावाचा बुद्धिमान जन्मला.

उन्नेता प्रतिहर्त्तुस्तु भुवस्तस्य सुतः स्मृतः । उद्गीथस्तस्य पुत्रोऽभूत्प्रताविश्चापि तत्सुतः ।। ३३.

प्रतिहर्ताचा पुत्र उन्नेता, उन्नेताचा पुत्र उद्गीथ, आणि उद्गीथाचा पुत्र प्रतावी होता.

प्रतावेस्तु विभुः पुत्रः पृथुस्तस्य सुतो मतः । पृथोश्चापि सुतो नक्तो नक्तस्यापि गयः स्मृतः ।। ३३.

प्रतावीचा पुत्र विभु, त्याचा पुत्र पृथु, पृथुचा पुत्र नक्त, आणि नक्ताचा पुत्र गय होता.

गयस्य तु नरः पुत्रो नरस्यापि सुतो विराट्। विराट्‌सुतो महावीर्यो दीमांस्तस्य सुतोऽभवत् ।। ३३.

गयाचा पुत्र नर, नराचा पुत्र विराट, आणि विराटाचा महाशक्तिशाली आणि बुद्धिमान पुत्र दिमंत होता.

धीमतश्च महान् पुत्रो महतश्चापि भौवनः। भौवनस्य सुतस्त्वष्टा अरिजस्तस्य चात्मजः ।। ३३.

धीर बुद्धिमानाचा एक मोठा मुलगा होता, आणि भौवन देखील मोठाच होता. भौवनाचा मुलगा त्वष्टा, आणि त्याचा मुलगा अरिज.

अरिजस्य रजः पुत्रः शतजिद्रजसो मतः। तस्य पुत्रशतं त्वासीद्राजानः सर्व एव ते ।। ३३.

अरिजाचा मुलगा राजा, आणि राजाचा मुलगा शतजित म्हणून ओळखला जातो. त्याला शंभर मुलं होती, आणि ते सगळेच राजे झाले.

विश्वज्योतिः प्रधानायैस्तैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तखण्डं कृतं पुरा ।। ३३.

विश्वज्योती आणि त्यातील प्रमुखांनी या प्रजांचा विस्तार केला. त्यांच्या प्रयत्नाने हे भारतवर्ष पूर्वी सात विभागांत विभागले गेले.

तेषां वंशप्रकूतैस्तु भुक्तेयं भारती धरा। कृतत्रेतादियुक्तानि युगाख्यान्येकसप्ततिः ।। ३३.

त्यांच्या वंशजांमुळे ही भारतीय भूमी उपभोगली गेली. कृत, त्रेता आणि इतर अशी एकाहत्तर युगे पूर्ण झाली आहेत.

येऽतीतास्तैर्युगैः सार्द्धं राजानस्ते तदन्वयाः। स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं शतशोऽथ सहस्रशः ।। ३३.

ती युगे आणि त्या काळातील राजे व त्यांचे वंशज, पूर्वीच्या स्वायंभुव मन्वंतरात, शेकडो-हजारोंच्या संख्येने होते.

एष स्वायम्भुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत्। ऋषिभिर्दैवतैश्चापि पितृगन्धर्वराक्षसैः ।। ३३.

हा स्वायंभुव सृष्टीचा काळ आहे, ज्यामुळे हे जग ऋषी, देव, पितर, गंधर्व आणि राक्षस यांनी भरून गेले.

यक्षभूतपिशाचैश्च मनुष्यमृगपक्षिभिः । तैषां सृष्टिरियं लोके युगैः सह विवर्त्तते ।। ३३.

यक्ष, भूता, पिशाच, माणसं, जनावरं आणि पक्षी यांनीही हे जग व्यापलं आहे. त्यांची ही सृष्टी युगांबरोबर बदलत राहते.

एवं प्रजासन्निवेशं श्रुत्वा च ऋषिपुङ्गवः। पप्रच्छ निपुणः सूतं पृथिव्यायाम विस्तरौ ।। ३४.

अशी प्रजांची मांडणी ऐकल्यावर, त्या श्रेष्ठ ऋषीने कुशलतेने सूताला पृथ्वीच्या लांबी-रुंदीबद्दल विचारले.

कति द्वीपाः समुद्रा वा पर्वताश्च कति प्रभोः। कियन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च काः स्मृताः ।। ३४.

हे प्रभो, किती द्वीप, समुद्र आणि पर्वत आहेत? त्या प्रदेशांत किती विभाग आहेत आणि कोणत्या नद्या प्रसिद्ध आहेत?

महाभूतप्रमाणञ्च लोका लोकौ तथैव च। पर्यायपारिमाण्यञ्च गतिश्चन्द्रार्कयोस्तथा। एतत् प्रब्रूहि नः सर्वं विस्तरेण यथा तथा ।। ३४.

महाभूतांचं माप, लोक आणि लोकालोक यांचं प्रमाण, त्यांचे वेगवेगळे विस्तार, आणि चंद्र-सूर्याचा मार्ग काय आहे — हे सर्व तपशीलवार सांग.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि पृथिव्यायामविस्तरम्। सङ्ख्याश्चैव समुद्राणां द्वीपानाञ्चैव विस्तरम् ।। ३४.

आता मी पृथ्वीची रुंदी, समुद्रांची संख्या आणि द्वीपांचा विस्तार सांगणार आहे.

यावन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च याः स्मृताः। महाभूतप्रमाणञ्च लोकालोकौ तथैव च। पर्यायपारिमाण्यञ्च गतिश्चन्द्रार्कयोस्तथा ।। ३४.

त्या प्रदेशांत किती विभाग आहेत आणि कोणत्या नद्या प्रसिद्ध आहेत, महाभूतांचं माप, लोक आणि लोकालोक यांचं प्रमाण, त्यांचे वेगवेगळे विस्तार, आणि चंद्र-सूर्याचा मार्ग — हे सर्व.