वायुपुराणम्

आयुष्मन्त्यश्च सूर्यस्य रश्मिजाताः सुभा स्वराः। वारिजा ह्यमृतोत्पन्ना अमृता नामतः स्मृताः ॥ ८.

सूर्याच्या किरणांपासून जन्मलेल्या दीर्घायुषी, तेजस्वी आणि मधुर आवाजाच्या कन्या आहेत. पाण्यातून, अमृतातून जन्मलेल्या कन्यांना अमृता असे नाव आहे.

वायूत्पन्ना मुदा नाम भूमिजाता भवास्तु वै । विद्युतश्च रुचो नाम मृत्योः कन्याश्च भैरवाः ॥ ८.

वायूपासून जन्मलेल्या कन्यांना मुदे म्हणतात. पृथ्वीपासून जन्मलेल्या कन्या भवे आहेत. विजेपासून रुचा नावाच्या कन्या आणि मृत्यूच्या कन्या भैरवा म्हणून ओळखल्या जातात.

शोभयन्त्यः कामगुणा गणाः प्रोक्ताश्चतुर्द्दश। सेन्द्रोपेन्द्रैः सुरगणैः रूपातिशयनिर्मिताः ॥ ८.

या तेजस्वी आणि कामगुणांनी युक्त अशा चौदा गटांच्या कन्या आहेत. त्या इंद्र, उपेंद्र आणि देवांच्या समूहांसह सौंदर्यात अतुलनीय अशा रूपांनी निर्माण झाल्या आहेत.

शुभरूपा महाभागा दिव्या नारी तिलोत्तमा। ब्रह्मणश्चाग्निकुण्डाच्च देवनारी प्रभावती। रूपयौवनसम्पन्ना उत्पन्ना लोकविश्रुता ॥ ८.

शुभ रूपाची, मोठ्या भाग्याची आणि दिव्य स्वरूपाची तिलोत्तमा ही अप्सरा आहे. ब्रह्मदेवाच्या अग्निकुंडातून जन्मलेली प्रभावती ही देव कन्या आहे, जिला सौंदर्य आणि तारुण्य लाभले असून ती सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे.

वे दीतलसमुत्पन्ना चतुर्वक्त्रस्य धीमतः। नाम्ना वेदवती नाम सुरनारी महाप्रभा ॥ ८.

चार मुख असलेल्या बुद्धिमान ब्रह्मदेवाच्या वेदिकेवरून जन्मलेली, मोठ्या तेजाची देव कन्या वेदवती नावाने ओळखली जाते.

तथा यमस्य दुहिता रूपयौवनशालिनी। वरहेमविभा हेमा देवनारी सुलोचना ॥ ८.

त्याचप्रमाणे, यमाची कन्या हेमाही रूप आणि तारुण्याने संपन्न आहे. ती उत्तम सोन्याने सजलेली, सुंदर डोळ्यांची देव कन्या आहे.

इत्येते बहुसाहस्रं भास्वरा ह्यप्सरोगणाः। देवतानामृषीणाञ्च पत्न्यस्ता मातरश्च ह ॥ ८.

अशी ही हजारो तेजस्वी अप्सरांचा समूह आहे. त्या देवता आणि ऋषी यांच्या पत्नी आणि माता आहेत.

सुगन्धाश्चम्पवर्णाश्च सर्वाश्चाप्सरसः समाः। सम्प्रयोगे तु कान्तेन माद्यन्ति मदिरां विना। तासामाप्यायते स्पर्शादानन्दश्च विवर्द्धते ॥ ८.

सर्व अप्सरा सुगंधी आणि सुंदर आहेत, आणि त्या एकमेकींना सम आहेत. प्रियकरासोबत असताना त्या मद्याशिवायही आनंदित होतात आणि त्यांच्या स्पर्शाने आनंद वाढतो, हर्षही फुलतो.

पर्वते नारदे पूर्वं रेतः स्कन्नं प्रजापतेः। पर्वतस्तत्र संभूतो नारदश्चैव तावुभौ॥ तयोर्यवीयसी चैव तृतीयारन्धती स्मृता। देवरुख्यो सूर्यजन्म तस्मिन्नारदपर्वतौ॥(पाठभेदः) विनतायास्तु पुत्रौ द्वावरुणो गरुडश्च ह। षट्‌त्रिंशत्तु स्वसारश्च यवीयस्यस्तु ताः स्मृताः ॥ ८.

पूर्वी पर्वतावर प्रजापतीचे वीर्य सांडले गेले. त्यातून पर्वत आणि नारद हे दोघे जन्मले आणि त्यांची धाकटी बहीण अरुंधती म्हणून ओळखली जाते. यवीयसीच्या छत्तीस कन्या बहिणी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. विनतेचे दोन पुत्र अरुण आणि गरुड, आणि त्या बहिणी धाकट्या म्हणून ओळखल्या जातात.

गायत्र्यादीनि च्छन्दांसि सौपर्णेयाश्च पक्षिणः। इत्येवाहानि सर्वाणि दिक्षु सन्निहितानि च ॥ ८.

गायत्रीपासून सुरू होणारी सर्व छंद, सुपर्ण पक्षी आणि सर्व दिवस चारही दिशांना स्थिर आहेत.

कद्रूर्नागसहस्रं वै चरा चरमजीजनत् । अनेकशिरसां तेषां खेचराणां महात्मनाम्। बहुधानामधेयानां प्रायशस्तु निबोधत ॥ ८.

कद्रूने हजार नागांना जन्म दिला, जे हालचाल करणारे आणि न करणारे, अनेक डोकी असलेले, आकाशात संचार करणारे आणि अनेक नावांनी ओळखले जाणारे आहेत. त्यातील मुख्य नागांची नावे ऐका.

तेषां प्रधाननागाश्च शेषवासुकितक्षकाः। सकणीरश्च जम्भश्च अञ्जनो वामनस्तथा ॥ ८.

त्यांच्यातील प्रमुख नाग म्हणजे शेष, वासुकी, तक्षक, सकणीर, जम्भ, अंजन आणि वामन.

ऐरावतमहापझौ कम्बलाश्वतरावुभौ। ऐलपत्रश्च शङ्खश्च कर्कोटकधनञ्जयौ ॥ ८.

एरावत, महापज्ह, कंबळ, अश्वतर, ऐलपत्र, शंख, कर्कोटक आणि धनंजय हेही प्रमुख नाग आहेत.

महाकर्णो महानीलो धृतराष्ट्रबलाहकौ। कुमारः पुष्पदन्तश्च सुमुखो दुर्मुखस्तथा ॥ ८.

महाकर्ण, महानिल, धृतराष्ट्र, बलाहक, कुमार, पुष्पदंत, सुमुख आणि दुर्मुख हेही नाग आहेत.

शिलीमुखो दधिमुखः कालीयः शालिपिण्डकः । बिन्दुपादः पुण्डरीको नागश्चापूरणस्तथा ॥ ८.

शिलीमुख, दधिमुख, काळिय, शालिपिंडक, बिंदुपाद, पुण्डरीक आणि आपूरण हे नाग आहेत.

कपिलश्चाम्बरीषश्च धृतपादश्च कच्छपः । प्रह्लादः पझचित्रश्च गन्धर्वोऽथ नमस्विकः ॥ ८.

कपिल, अम्बरीष, धृतपाद, कच्छप, प्रह्लाद, पज्हचित्र, गंधर्व आणि नमस्विक हेही नाग आहेत.

नहुषः खररोमा च मणिरित्येवमादयः। काद्रवेया मया ख्याताः खशायांस्तु निबोधत ॥ ८.

नहुष, खररोम आणि मणी हे प्रसिद्ध काद्रव्य नाग आहेत. आता खशांपैकी नागांची नावे ऐका.

खशा विजज्ञे पुत्रौ द्वौ विश्रुतौ पुरुषादकौ। ज्येष्ठं पश्चिमसङ्ख्यायां पूर्वस्यां मनुजास्तथा ॥ ८.

खशेच्या पोटी दोन सुप्रसिद्ध पुत्र जन्मले, जे माणसांना खाणारे म्हणून ओळखले जात. त्यातला मोठा पश्चिमेकडच्या वंशात आणि धाकटा पूर्वेकडच्या लोकांमध्ये झाला.

विलोहितं विकर्णञ्च पूर्वं साऽजनयत् सुतम्। चतुर्भुजं चतुष्पादं द्विमूर्द्धानं द्विधागतिम् ॥ ८.

तिने प्रथम विलोहित विकर्ण नावाच्या मुलाला जन्म दिला, ज्याला चार हात, चार पाय, दोन डोकी आणि दोन प्रकारे चालण्याची क्षमता होती.

सर्वाङ्गकेशं स्थूलाङ्गं तुङ्गनासं महोदरम्। स्थूलशीर्षं महाकर्णं मुञ्जाकेशं मनोरथम् ॥ ८.

त्याच्या शरीरावर सर्वत्र केस होते, त्याचे अंग मोठे, नाक उंच, पोट मोठे, डोके जाड, कान मोठे, केस मुंजासारखे आणि मनात अनेक इच्छा भरलेल्या होत्या.

हस्त्योष्ठं दीर्घजङ्घञ्च अश्वदंष्ठ्रं महाहनुम्। रक्तजिह्वं जटाक्षञ्च स्थूलास्यं दीर्घनासिकम् ॥ ८.

त्याचे ओठ हत्तीच्या ओठांसारखे, पाय लांब, दात घोड्यासारखे, जबडा मोठा, जीभ लाल, डोळे जटा सारखे, तोंड जाड आणि नाक लांब होते.

गुह्यकं शितिकर्णञ्च महानन्दं महामुखम्। एवंविधं खशापुत्रं विजज्ञे साऽतिभीषणम् ॥ ८.

तो गुप्तचर होता, त्याचे कान तीक्ष्ण, तो अत्यंत आनंदी आणि मोठ्या तोंडाचा होता. अशा भयंकर रूपाचा पुत्र खशेला जन्मला.

तस्यानुजं द्वितीयन्तु खशा चैव व्यजायत। त्रिशीर्षञ्च त्रिपादञ्च त्रिहस्तं कृष्णलोचनम् ॥ ८.

खशेने दुसऱ्या मुलालाही जन्म दिला, जो मोठ्याचा धाकटा भाऊ होता. त्याला तीन डोकी, तीन पाय, तीन हात आणि काळ्या डोळ्यांचा होता.

ऊर्द्ध्वकेशं हरिच्छ्मश्रुं शिलासंहननं दृढम् । ह्रस्व कायं सुबाहुञ्च महाकायं महाबलम् ॥ ८.

त्याचे केस उभे, दाढी पिवळी, जबडा दगडासारखा मजबूत, शरीराने बुटका, हात मजबूत, शरीर मोठे आणि बळही प्रचंड होते.

आकर्णदारितास्यञ्च लम्बभ्रूं स्थूलनासिकम्। स्थूलोष्ठमष्टदंष्ट्रञ्च द्विजिह्वं शङ्कुकर्णकम् ॥ ८.

त्याचे तोंड कानापर्यंत फाटलेले, भुवया लोंबत्या, नाक जाड, ओठ जाड, आठ दात, दोन जीभा आणि शंखासारखे कान होते.

पिङ्गलोद्वृत्तनयनं जटिलं पिङ्गलं तथा। महाकर्णं महोरस्कं कटिहीनं कृशोदरम्। नखिनं लोहितग्रीवं सा कनिष्ठं प्रसूयते ॥ ८.

त्याचे डोळे पिंगट आणि बाहेर आलेले, केस जटा आणि पिंगट, कान मोठे, छाती रुंद, कंबरेचा भाग नव्हता, पोट सडपातळ, नखं असलेले हात आणि गळा लाल होता. असा धाकटा मुलगा तिने जन्माला घातला.

सद्यः प्रसूयमात्रौ तु विवृद्धौ च प्रमाणतः। उपभोगसमर्थाभ्यां शरीराभ्यामुपस्थितौ। सद्योजातविवृद्धाङ्गौ मातरं पर्यभूष्यताम् ॥ ८.

ते दोघे जन्मताच लगेच मोठे झाले, उपभोगासाठी योग्य शरीर घेऊन उभे राहिले. त्यांचे अंग क्षणात वाढले आणि त्यांनी आईला वेढून घेतले.

ज्यायांस्तयोस्तु यः क्रूरो मातरं सोऽभ्यकर्षत। अब्रवीन्मातरायाहि भक्षार्थे क्षुधयार्द्दितः ॥ ८.

त्यातला मोठा, जो अत्यंत क्रूर होता, त्याने आईला पकडले आणि म्हणाला, 'आई, मला प्रचंड भूक लागली आहे, मी तुला खाऊ इच्छितो.'

न्यषेधयत् पुनर्ह्येनं ज्यायांसन्तु कनिष्ठकः। अब्रवीत् सोऽसकृत्तं वै रक्षेमां मातरं खशाम्। बाहुभ्यां परिगृह्यैनं मातरं तां व्यमोचयत् ॥ ८.

पण धाकट्याने मोठ्याला पुन्हा पुन्हा थांबवले आणि म्हणाला, 'आपण आपली आई खशा हिचे रक्षण करूया.' त्याने मोठ्याला हातांनी धरून आईला सोडवले.