वायुपुराणम्

ज्येष्ठः शान्तभयस्तेषां सप्तवर्षाणि तानि वै। तस्माच्छान्तभयाच्चैव शिशिरस्तु सुखोदयः। आनन्दश्च ध्रुवश्चैव क्षेमकश्च शिवस्तथा ।। ३३.

त्यांच्यात ज्येष्ठ शांतर भय आहे; ही सात प्रदेश आहेत. शांतर भयापासून शिशिर, सुखोदय, आनंद, ध्रुव, क्षेमक आणि शिव हे पुढे आले.

तानि तेषां सनामानि सप्तवर्षाणि भागशः। निवेशितानि तैस्तानि पूर्वे स्वायम्भुवेऽन्तरे ।। ३३.

ही त्यांच्या नावांची सात प्रदेशांची विभागणी आहे; पूर्वीच्या स्वयंभुव मन्वंतरात त्यांनी हे विभाग स्थापले.

मेधातिथेस्तु पुत्रैस्तैः सप्तद्वीपनिवासिभिः। वर्णाश्रमाचारयुक्ताः प्लक्षद्वीपे प्रजाः कृताः ।। ३३.

मेधातिथीच्या त्या पुत्रांनी, सात द्वीपांमध्ये राहणाऱ्यांनी, प्लक्षद्वीपावर वर्णाश्रमधर्म पाळणारे लोक वसवले.

प्लक्षद्वीपादिकेष्वेव शाकद्वीपान्तरेषु वै। ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्णाश्रमविभागशः ।। ३३.

प्लक्षद्वीप आणि इतर द्वीपांमध्ये, तसेच शाकद्वीपाच्या पलीकडील प्रदेशांत, धर्म पाच प्रकारांनी, म्हणजेच वर्णाश्रम विभागानुसार, ओळखला जातो.

सुखमायुश्च रूपञ्च बलं धर्मश्च नित्यशः। पञ्चस्वेतेषु द्वीपेषु सर्वं साधारणं स्मृतम् ।। ३३.

सुख, दीर्घायुष्य, सौंदर्य, बळ आणि धर्म — हे पाचही गुण या पाचही द्वीपांमध्ये सर्वांसाठी समान आहेत.

सप्तद्वीपपरिक्रान्तं जम्बूद्वीपं निबोधत। आग्नीध्रं ज्येष्ठदायादं कन्यापुत्रं महाबलम्। प्रियव्रतोऽभ्यषिञ्चत्तं जम्बूद्वीपेश्वरं नृपम् ।। ३३.

सात द्वीपांनी वेढलेला जंबूद्वीप ऐक. प्रियव्रताने आपल्या ज्येष्ठ आणि कन्यापुत्र असलेल्या, अत्यंत बलाढ्य अग्नीध्राला जंबूद्वीपाचा राजा म्हणून अभिषेक केला.

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमौजसः। ज्येष्ठो नाभि रिति ख्यातस्तस्य किम्पुरुषोऽनुजः ।। ३३.

त्याचे पुत्र प्रजापतीसारखे सामर्थ्यशाली होते; ज्येष्ठ पुत्र नाभि म्हणून प्रसिद्ध आहे, त्याचा धाकटा भाऊ किम्पुरुष आहे.

हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थोऽभूदिलावृतः। रम्यः स्यात्पञ्चमः पुत्रो हरिन्मान् षष्ठ उच्यते ।। ३३.

तिसरा पुत्र हरिवर्ष, चौथा इलावृत, पाचवा रम्य, सहावा हारिमान असे ओळखले जातात.

कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वो ह्यष्टमः स्मृतः। नवमः केतुमालस्तु तेषां देशान्निबोधत ।। ३३.

सातवा कुरू, आठवा भद्राश्व आणि नववा केतुमाल — हे त्यांचे प्रदेश आहेत, ते आता ऐक.

नाभेस्तु दक्षिणं वर्षं हिमाद्वन्तु पिता ददौ । हेम कूटं तु यद्वर्षं ददौ किम्पुरुषाय तत् ।। ३३.

नाभीने हिमाह्व नावाच्या दक्षिणेकडील प्रदेशाचा भाग आपल्या पित्याने दिला; आणि हेमकूट नावाचा प्रदेश किम्पुरुषाला दिला.

नैषधं यत् स्मृतं वर्षं हरिवर्षाय तद्ददौ। मध्यमं यत्सुमेरोस्तु स ददौ तदिलावृते ।। ३३.

नैषध नावाचा प्रदेश हरिवर्षाला दिला; आणि सुमेरू पर्वताचा मध्यभाग इलावृताला दिला.

नीलन्तु यत् स्मृतं वर्षं रम्यायैतत् पिता ददौ । श्वेतं यदुत्तरं तस्मात् पित्रा दत्तं हरिन्मते ।। ३३.

नील नावाचा प्रदेश रम्याला पित्याने दिला; आणि उत्तरेकडील श्वेत प्रदेशही, हे ज्ञानी, पित्याने दिला.

यदुत्तरं श्रृङ्गवतो वर्ष तत् कुरवे ददौ । वर्षं माल्यवत श्चापि भद्राश्वाय न्यवेदयत् ।। ३३.

शृंगवान पर्वताच्या उत्तरेकडील प्रदेश कुरुला दिला; आणि माल्यवत प्रदेश भद्राश्वाला दिला.

गन्धमादनवर्षन्तु केतुमाले न्यवेदयत्। इत्येतानि महान्तीह नववर्षाणि भागशः ।। ३३.

गंधमादन प्रदेश केतुमालाला दिला; अशा प्रकारे ही नऊ मोठी प्रदेश विभागून दिली गेली.

आग्नीध्रस्तेषु सर्वेषु पुत्रांस्तानभ्यषिञ्चत। यथाक्रमं स धर्मात्मा ततस्तु तपसि स्थितः ।। ३३.

आग्नीध्राने या सर्व प्रदेशांवर आपल्या पुत्रांना योग्य क्रमाने राज्याभिषेक केला आणि मग तो धर्मात्मा तपश्चर्येत मग्न राहिला.

इत्येतैः सप्भिः कृत्स्नाः सप्तद्वीपा निवेशिताः । प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायम्भुवस्य तु ।। ३३.

या पुत्रांनी आणि प्रियांव्रताच्या नातवांनी सातही द्वीप वसवले.

यानि किम्पुरुषाद्यानि वर्षाण्यष्टौ शुभानि तु। तेषां स्वभावतः सिद्धिः सुखप्राया ह्ययत्नतः ।। ३३.

किंपुरुष इत्यादी आठ शुभ प्रदेशांमध्ये, तेथील लोकांना सहजपणे आणि प्रयत्न न करता सुख मिळते.

विपर्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च । धर्माधर्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः । न तेष्वस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्वेव तु सर्वशः ।। ३३.

त्यांना उलटफेर नाही, वृद्धत्व किंवा मृत्यू नाही; तिथे धर्म-अधर्म नाहीत, ना उच्च-नीच-मध्यम भेद; आणि युगपरिवर्तनही नाही, फक्त प्रदेशांमध्येच बदल होतो.

नाभेर्हि सर्गं वक्ष्यामि हिमाह्वे तन्निबोधत। नाभिस्त्वजनयत् पुत्रं मेऱुदेव्यां महाद्युतिः। ऋषभं पार्थिवश्रेष्ठं सर्वक्षत्रस्य पूर्वजम् ।। ३३.

आता मी नाभीच्या वंशाची निर्मिती सांगतो, हिमाह्व विषयी ऐका. नाभी या तेजस्वी राजाने मेरुदेवीपासून ऋषभ नावाचा, सर्व क्षत्रियांचा आद्य राजा पुत्र जन्मास घातला.

ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः। सोऽभिषिच्याथ भरतः पुत्रं प्राव्राज्यमास्थितः ।। ३३.

ऋषभापासून शंभर पुत्रांमध्ये ज्येष्ठ आणि पराक्रमी असा भरत जन्मला; भरताने आपल्या पुत्राचा राज्याभिषेक करून वनवास घेतला.

हिमाह्वं दक्षिणं वर्षं भरताय न्यवेदयत्। तस्मात्तद्भारतं वर्षं तस्य नाम्ना विदुर्बुधाः ।। ३३.

हिमाह्व नावाचा दक्षिणेकडील प्रदेश भरताला दिला; म्हणून तो प्रदेश भरताच्या नावावरून 'भारत' म्हणून ओळखला जातो.

भरतस्यात्मजो विद्वान् सुमतिर्नाम धार्मिकः। बभूव तस्मिंस्तद्राज्यं भरतः संन्ययोजयत्। पुत्र संक्रामितश्रीको वनं राजा विवेश सः ।। ३३.

भरताचा स्वतःचा पुत्र सुमती हा विद्वान आणि धर्मनिष्ठ होता; भरताने त्याला राज्य दिले आणि आपली राजसत्ता पुत्राकडे सोपवून तो राजा वनात गेला.

तेजसस्तु सुतश्चापि प्रजापतिरमित्रजित्। तैजसस्यात्मजो विद्वानिन्द्रद्युम्न इति श्रुतः ।। ३३.

सुमतीचा पुत्र प्रजापती अमित्रजित होता; अमित्रजितचा विद्वान आणि प्रसिद्ध पुत्र इंद्रद्युम्न होता.

परमेष्ठी सुतश्चाथ निधने तस्य शोभनः । प्रतीहारकुले तस्य नाम्ना जज्ञे तदन्वयात्। प्रतिहर्त्तेति विख्यातो जज्ञे तस्यापि धीमतः ।। ३३.

इंद्रद्युम्नाचा पुत्र परमेष्ठी, आणि त्याच्या मृत्यूनंतर प्रतिहार कुळात शोभन जन्मला; त्याच्याच वंशात प्रतिहर्ता नावाचा बुद्धिमान जन्मला.

उन्नेता प्रतिहर्त्तुस्तु भुवस्तस्य सुतः स्मृतः । उद्गीथस्तस्य पुत्रोऽभूत्प्रताविश्चापि तत्सुतः ।। ३३.

प्रतिहर्ताचा पुत्र उन्नेता, उन्नेताचा पुत्र उद्गीथ, आणि उद्गीथाचा पुत्र प्रतावी होता.

प्रतावेस्तु विभुः पुत्रः पृथुस्तस्य सुतो मतः । पृथोश्चापि सुतो नक्तो नक्तस्यापि गयः स्मृतः ।। ३३.

प्रतावीचा पुत्र विभु, त्याचा पुत्र पृथु, पृथुचा पुत्र नक्त, आणि नक्ताचा पुत्र गय होता.

गयस्य तु नरः पुत्रो नरस्यापि सुतो विराट्। विराट्‌सुतो महावीर्यो दीमांस्तस्य सुतोऽभवत् ।। ३३.

गयाचा पुत्र नर, नराचा पुत्र विराट, आणि विराटाचा महाशक्तिशाली आणि बुद्धिमान पुत्र दिमंत होता.

धीमतश्च महान् पुत्रो महतश्चापि भौवनः। भौवनस्य सुतस्त्वष्टा अरिजस्तस्य चात्मजः ।। ३३.

धीर बुद्धिमानाचा एक मोठा मुलगा होता, आणि भौवन देखील मोठाच होता. भौवनाचा मुलगा त्वष्टा, आणि त्याचा मुलगा अरिज.

अरिजस्य रजः पुत्रः शतजिद्रजसो मतः। तस्य पुत्रशतं त्वासीद्राजानः सर्व एव ते ।। ३३.

अरिजाचा मुलगा राजा, आणि राजाचा मुलगा शतजित म्हणून ओळखला जातो. त्याला शंभर मुलं होती, आणि ते सगळेच राजे झाले.