वायुपुराणम्

तेषां स्वनामभिर्द्देशाः क्रौञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः। उष्णस्योष्णः स्मृतो देशः पीवरस्यापि पीवरः ।। ३३.

क्रौंचद्वीपातील हे शुभ प्रदेश त्यांच्या नावावरून ओळखले जातात; उष्णाचा प्रदेश उष्ण, आणि पीवराचा प्रदेश पीवर म्हणून प्रसिद्ध आहे.

अन्धकारकदेशस्तु अन्धकारश्च कीर्त्त्यते। मुनेस्तु मुनिदेशो वै दुन्दुभेर्दुन्दुभिः स्मृतः। एते जनपदाः सप्त क्रौञ्चद्वीपे तु भास्वराः ।। ३३.

अंधकारक नावाचा प्रदेश आणि अंधकार स्वतःच सांगितला आहे; ऋषींचा प्रदेश ऋषीसाठी, डुंदुभीचा प्रदेश डुंदुभीसाठी ओळखला जातो. हे सर्व क्रौंचद्वीपावरील सात तेजस्वी देश आहेत.

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्तैते सुमहौजसः। उद्भिदो वेणुमांश्चैव स्वैरथो लवणो धृतिः। षष्ठः प्रभाकरश्चैव सप्तमः कपिलः स्मृतः ।। ३३.

कुशद्वीपावर हे सात अत्यंत सामर्थ्यशाली प्रदेश 'ज्योतिष्मत' म्हणून ओळखले जातात — उdbhिद, वेणुमान, स्वयंरथ, लवण, धृती, सहावा प्रभाकर आणि सातवा कपिल.

उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्। तृतीयं स्वैरथाकारं चतुर्थं लवणं स्मृतम् ।। ३३.

पहिला प्रदेश उdbhिद आहे, दुसरा वेणुमंडळ, तिसरा स्वयंरथाचा प्रदेश, आणि चौथा लवण नावाने ओळखला जातो.

पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्। सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्तितम् ।। ३३.

पाचवा प्रदेश धृतीमंत, सहावा प्रभाकर, आणि सातवा कपिल नावाचा आहे, जो कपिलाचा म्हणून प्रसिद्ध आहे.

तेषां द्वीपाः कुशद्वीपे तत्सनामान एव तु। आश्रमाचारयुक्ताभिः प्रजाभिः समलंकृताः ।। ३३.

कुशद्वीपावरील हे प्रदेश त्यांच्या नावावरच आहेत आणि ते आश्रम आणि आचार्यांच्या संस्कारांनी युक्त अशा लोकांनी सुशोभित आहेत.

शाल्मलस्येश्वराः सप्त पुत्रास्ते तु वपुष्मतः। श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा। वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभः सप्तमस्तथा ।। ३३.

शाल्मलीद्वीपावर वपुष्मताचे सात पुत्र राज्य करतात — श्वेत, हरित, जीमूत, रोहित, वैद्युत, मानस आणि सातवा सुप्रभ.

श्वेतस्य श्वेतदेशस्तु रोहितस्य च रोहितः। जीमूतस्य च जीमूतो हरितस्य च हारितः ।। ३३.

श्वेताचा प्रदेश श्वेत, रोहिताचा रोहित, जीमूताचा जीमूत, आणि हरिताचा हारित नावाने ओळखला जातो.

वैद्युतो वैद्युतस्यापि मानसस्यापि मानसः। सुप्रभः सुप्रभस्यापि सप्तैते देशपालकाः ।। ३३.

वैद्युताचा प्रदेश वैद्युत, मानसाचा मानस, आणि सुप्रभाचा सुप्रभ आहे; हे सातजण त्या प्रदेशांचे रक्षण करतात.

सप्तद्वीपे तु वक्ष्यामि जम्बूद्वीपादनन्तरम्। सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरा नृपाः ।। ३३.

आता मी जंबूद्वीपानंतरचे सात द्वीप सांगतो — मेधातिथीचे सात पुत्र प्लक्षद्वीपाचे राजे आहेत.

ज्येष्ठः शान्तभयस्तेषां सप्तवर्षाणि तानि वै। तस्माच्छान्तभयाच्चैव शिशिरस्तु सुखोदयः। आनन्दश्च ध्रुवश्चैव क्षेमकश्च शिवस्तथा ।। ३३.

त्यांच्यात ज्येष्ठ शांतर भय आहे; ही सात प्रदेश आहेत. शांतर भयापासून शिशिर, सुखोदय, आनंद, ध्रुव, क्षेमक आणि शिव हे पुढे आले.

तानि तेषां सनामानि सप्तवर्षाणि भागशः। निवेशितानि तैस्तानि पूर्वे स्वायम्भुवेऽन्तरे ।। ३३.

ही त्यांच्या नावांची सात प्रदेशांची विभागणी आहे; पूर्वीच्या स्वयंभुव मन्वंतरात त्यांनी हे विभाग स्थापले.

मेधातिथेस्तु पुत्रैस्तैः सप्तद्वीपनिवासिभिः। वर्णाश्रमाचारयुक्ताः प्लक्षद्वीपे प्रजाः कृताः ।। ३३.

मेधातिथीच्या त्या पुत्रांनी, सात द्वीपांमध्ये राहणाऱ्यांनी, प्लक्षद्वीपावर वर्णाश्रमधर्म पाळणारे लोक वसवले.

प्लक्षद्वीपादिकेष्वेव शाकद्वीपान्तरेषु वै। ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्णाश्रमविभागशः ।। ३३.

प्लक्षद्वीप आणि इतर द्वीपांमध्ये, तसेच शाकद्वीपाच्या पलीकडील प्रदेशांत, धर्म पाच प्रकारांनी, म्हणजेच वर्णाश्रम विभागानुसार, ओळखला जातो.

सुखमायुश्च रूपञ्च बलं धर्मश्च नित्यशः। पञ्चस्वेतेषु द्वीपेषु सर्वं साधारणं स्मृतम् ।। ३३.

सुख, दीर्घायुष्य, सौंदर्य, बळ आणि धर्म — हे पाचही गुण या पाचही द्वीपांमध्ये सर्वांसाठी समान आहेत.

सप्तद्वीपपरिक्रान्तं जम्बूद्वीपं निबोधत। आग्नीध्रं ज्येष्ठदायादं कन्यापुत्रं महाबलम्। प्रियव्रतोऽभ्यषिञ्चत्तं जम्बूद्वीपेश्वरं नृपम् ।। ३३.

सात द्वीपांनी वेढलेला जंबूद्वीप ऐक. प्रियव्रताने आपल्या ज्येष्ठ आणि कन्यापुत्र असलेल्या, अत्यंत बलाढ्य अग्नीध्राला जंबूद्वीपाचा राजा म्हणून अभिषेक केला.

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमौजसः। ज्येष्ठो नाभि रिति ख्यातस्तस्य किम्पुरुषोऽनुजः ।। ३३.

त्याचे पुत्र प्रजापतीसारखे सामर्थ्यशाली होते; ज्येष्ठ पुत्र नाभि म्हणून प्रसिद्ध आहे, त्याचा धाकटा भाऊ किम्पुरुष आहे.

हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थोऽभूदिलावृतः। रम्यः स्यात्पञ्चमः पुत्रो हरिन्मान् षष्ठ उच्यते ।। ३३.

तिसरा पुत्र हरिवर्ष, चौथा इलावृत, पाचवा रम्य, सहावा हारिमान असे ओळखले जातात.

कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वो ह्यष्टमः स्मृतः। नवमः केतुमालस्तु तेषां देशान्निबोधत ।। ३३.

सातवा कुरू, आठवा भद्राश्व आणि नववा केतुमाल — हे त्यांचे प्रदेश आहेत, ते आता ऐक.

नाभेस्तु दक्षिणं वर्षं हिमाद्वन्तु पिता ददौ । हेम कूटं तु यद्वर्षं ददौ किम्पुरुषाय तत् ।। ३३.

नाभीने हिमाह्व नावाच्या दक्षिणेकडील प्रदेशाचा भाग आपल्या पित्याने दिला; आणि हेमकूट नावाचा प्रदेश किम्पुरुषाला दिला.

नैषधं यत् स्मृतं वर्षं हरिवर्षाय तद्ददौ। मध्यमं यत्सुमेरोस्तु स ददौ तदिलावृते ।। ३३.

नैषध नावाचा प्रदेश हरिवर्षाला दिला; आणि सुमेरू पर्वताचा मध्यभाग इलावृताला दिला.

नीलन्तु यत् स्मृतं वर्षं रम्यायैतत् पिता ददौ । श्वेतं यदुत्तरं तस्मात् पित्रा दत्तं हरिन्मते ।। ३३.

नील नावाचा प्रदेश रम्याला पित्याने दिला; आणि उत्तरेकडील श्वेत प्रदेशही, हे ज्ञानी, पित्याने दिला.

यदुत्तरं श्रृङ्गवतो वर्ष तत् कुरवे ददौ । वर्षं माल्यवत श्चापि भद्राश्वाय न्यवेदयत् ।। ३३.

शृंगवान पर्वताच्या उत्तरेकडील प्रदेश कुरुला दिला; आणि माल्यवत प्रदेश भद्राश्वाला दिला.

गन्धमादनवर्षन्तु केतुमाले न्यवेदयत्। इत्येतानि महान्तीह नववर्षाणि भागशः ।। ३३.

गंधमादन प्रदेश केतुमालाला दिला; अशा प्रकारे ही नऊ मोठी प्रदेश विभागून दिली गेली.

आग्नीध्रस्तेषु सर्वेषु पुत्रांस्तानभ्यषिञ्चत। यथाक्रमं स धर्मात्मा ततस्तु तपसि स्थितः ।। ३३.

आग्नीध्राने या सर्व प्रदेशांवर आपल्या पुत्रांना योग्य क्रमाने राज्याभिषेक केला आणि मग तो धर्मात्मा तपश्चर्येत मग्न राहिला.

इत्येतैः सप्भिः कृत्स्नाः सप्तद्वीपा निवेशिताः । प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायम्भुवस्य तु ।। ३३.

या पुत्रांनी आणि प्रियांव्रताच्या नातवांनी सातही द्वीप वसवले.

यानि किम्पुरुषाद्यानि वर्षाण्यष्टौ शुभानि तु। तेषां स्वभावतः सिद्धिः सुखप्राया ह्ययत्नतः ।। ३३.

किंपुरुष इत्यादी आठ शुभ प्रदेशांमध्ये, तेथील लोकांना सहजपणे आणि प्रयत्न न करता सुख मिळते.

विपर्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च । धर्माधर्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः । न तेष्वस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्वेव तु सर्वशः ।। ३३.

त्यांना उलटफेर नाही, वृद्धत्व किंवा मृत्यू नाही; तिथे धर्म-अधर्म नाहीत, ना उच्च-नीच-मध्यम भेद; आणि युगपरिवर्तनही नाही, फक्त प्रदेशांमध्येच बदल होतो.

नाभेर्हि सर्गं वक्ष्यामि हिमाह्वे तन्निबोधत। नाभिस्त्वजनयत् पुत्रं मेऱुदेव्यां महाद्युतिः। ऋषभं पार्थिवश्रेष्ठं सर्वक्षत्रस्य पूर्वजम् ।। ३३.

आता मी नाभीच्या वंशाची निर्मिती सांगतो, हिमाह्व विषयी ऐका. नाभी या तेजस्वी राजाने मेरुदेवीपासून ऋषभ नावाचा, सर्व क्षत्रियांचा आद्य राजा पुत्र जन्मास घातला.