वायुपुराणम्

शाल्मलौ तु वपुष्मन्तं राजानमभिषिक्तवान्। ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान् प्रभुः ।। ३३.

शाल्मलद्वीपाचा राजा म्हणून वपुष्मानाचा अभिषेक केला आणि प्रभूने कुशद्वीपाचा राजा म्हणून ज्योतिष्मान नेमला.

द्युतिमन्तञ्च राजानं क्रौज्चद्वीपे समादिशत्। शाकद्वीपेश्वरञ्चापि हव्यञ्चक्रे प्रियव्रतः ।। ३३.

द्युतिमानाला क्रौंचद्वीपाचा राजा नेमले आणि प्रियव्रताने हव्याला शाकद्वीपाचा अधिपती केले.

पुष्कराधिपतिञ्चापि सवनं कृतवान् प्रभुः। पुष्करे सवनस्यापि महावीतः सुतोऽभवत्। धातकिश्चैव द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरो ।। ३३.

प्रभूने सवनाला पुष्करद्वीपाचा राजा केले; पुष्करात सवनाला दोन पुत्र झाले — महावीत आणि धातकी, हे दोघेही संततीमध्ये श्रेष्ठ होते.

महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः। नाम्ना तु धातकेश्चापि धातकीखण्ड उच्यते ।। ३३.

त्या महात्म्याच्या नावावरून त्या प्रदेशाला महावीत असे म्हणतात; आणि धातकीच्या नावावरून त्या भूमीला धातकीखंड म्हणतात.

हव्यो व्यजनयत् पुत्रान् शाकद्वीपेश्वरान् प्रभुः। जलदञ्च कुमारञ्च सुकुमारं मणीचकम्। वसुमोदं सुमोदाकं सप्तमञ्च महाद्रुमम् ।। ३३.

शाकद्वीपाचा राजा हव्याने सात पुत्र उत्पन्न केले — जलद, कुमार, सुकुमार, मणीचक, वसुमोद, सुमोदक आणि सातवा महाद्रुम.

जलदं जलदस्याथ वर्षं प्रथममुच्यते। कुमारस्य च कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम् ।। ३३.

पहिला प्रदेश जलदाच्या नावावरून जलद म्हणून ओळखला जातो; दुसरा कुमाराच्या नावावरून कौमार म्हणून प्रसिद्ध आहे.

सुकुमारं तृतीयन्तु सुकुमारस्य कीर्तितम्। मणीचकस्य चतुर्थं मणीचकमिहोच्यते ।। ३३.

तिसरा प्रदेश सुकुमाराच्या नावावरून सुकुमार म्हणतात; चौथा मणीचकाच्या नावावरून मणीचक असे ओळखतात.

वसुमोदस्य वै वर्षं पञ्चमं वसुमोदकम्। मोदाकस्य तु मोदाकं वर्षं षष्ठं प्रकीर्तितम् ।। ३३.

पाचवा प्रदेश वसुमोदाच्या नावावरून वसुमोदक म्हणतात; सहावा मोदकाच्या नावावरून मोदक प्रदेश म्हणून ओळखला जातो.

महाद्रुमस्य नाम्ना तु सप्तमन्तु महाद्रुमम्। एषान्तु मानभिस्तानि सप्तवर्षाणि तत्र वै ।। ३३.

सातवा प्रदेश महाद्रुमाच्या नावावरून महाद्रुम म्हणतात; अशा प्रकारे त्या सात प्रदेशांना त्यांच्या नावे ओळखले जाते.

क्रौञ्चद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रा द्युतिमतस्तु वै। कुशलो मनुगश्चोष्णः पीवरश्चान्धकारकः। मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सुता द्युतिमतस्तु वै ।। ३३.

क्रौंचद्वीपाचा राजा द्युतिमान याला सात पुत्र झाले — कुशल, मनुग, उष्ण, पीवर, अंधकारक, मुनी आणि दुंदुभी.

तेषां स्वनामभिर्द्देशाः क्रौञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः। उष्णस्योष्णः स्मृतो देशः पीवरस्यापि पीवरः ।। ३३.

क्रौंचद्वीपातील हे शुभ प्रदेश त्यांच्या नावावरून ओळखले जातात; उष्णाचा प्रदेश उष्ण, आणि पीवराचा प्रदेश पीवर म्हणून प्रसिद्ध आहे.

अन्धकारकदेशस्तु अन्धकारश्च कीर्त्त्यते। मुनेस्तु मुनिदेशो वै दुन्दुभेर्दुन्दुभिः स्मृतः। एते जनपदाः सप्त क्रौञ्चद्वीपे तु भास्वराः ।। ३३.

अंधकारक नावाचा प्रदेश आणि अंधकार स्वतःच सांगितला आहे; ऋषींचा प्रदेश ऋषीसाठी, डुंदुभीचा प्रदेश डुंदुभीसाठी ओळखला जातो. हे सर्व क्रौंचद्वीपावरील सात तेजस्वी देश आहेत.

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्तैते सुमहौजसः। उद्भिदो वेणुमांश्चैव स्वैरथो लवणो धृतिः। षष्ठः प्रभाकरश्चैव सप्तमः कपिलः स्मृतः ।। ३३.

कुशद्वीपावर हे सात अत्यंत सामर्थ्यशाली प्रदेश 'ज्योतिष्मत' म्हणून ओळखले जातात — उdbhिद, वेणुमान, स्वयंरथ, लवण, धृती, सहावा प्रभाकर आणि सातवा कपिल.

उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्। तृतीयं स्वैरथाकारं चतुर्थं लवणं स्मृतम् ।। ३३.

पहिला प्रदेश उdbhिद आहे, दुसरा वेणुमंडळ, तिसरा स्वयंरथाचा प्रदेश, आणि चौथा लवण नावाने ओळखला जातो.

पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्। सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्तितम् ।। ३३.

पाचवा प्रदेश धृतीमंत, सहावा प्रभाकर, आणि सातवा कपिल नावाचा आहे, जो कपिलाचा म्हणून प्रसिद्ध आहे.

तेषां द्वीपाः कुशद्वीपे तत्सनामान एव तु। आश्रमाचारयुक्ताभिः प्रजाभिः समलंकृताः ।। ३३.

कुशद्वीपावरील हे प्रदेश त्यांच्या नावावरच आहेत आणि ते आश्रम आणि आचार्यांच्या संस्कारांनी युक्त अशा लोकांनी सुशोभित आहेत.

शाल्मलस्येश्वराः सप्त पुत्रास्ते तु वपुष्मतः। श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा। वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभः सप्तमस्तथा ।। ३३.

शाल्मलीद्वीपावर वपुष्मताचे सात पुत्र राज्य करतात — श्वेत, हरित, जीमूत, रोहित, वैद्युत, मानस आणि सातवा सुप्रभ.

श्वेतस्य श्वेतदेशस्तु रोहितस्य च रोहितः। जीमूतस्य च जीमूतो हरितस्य च हारितः ।। ३३.

श्वेताचा प्रदेश श्वेत, रोहिताचा रोहित, जीमूताचा जीमूत, आणि हरिताचा हारित नावाने ओळखला जातो.

वैद्युतो वैद्युतस्यापि मानसस्यापि मानसः। सुप्रभः सुप्रभस्यापि सप्तैते देशपालकाः ।। ३३.

वैद्युताचा प्रदेश वैद्युत, मानसाचा मानस, आणि सुप्रभाचा सुप्रभ आहे; हे सातजण त्या प्रदेशांचे रक्षण करतात.

सप्तद्वीपे तु वक्ष्यामि जम्बूद्वीपादनन्तरम्। सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरा नृपाः ।। ३३.

आता मी जंबूद्वीपानंतरचे सात द्वीप सांगतो — मेधातिथीचे सात पुत्र प्लक्षद्वीपाचे राजे आहेत.

ज्येष्ठः शान्तभयस्तेषां सप्तवर्षाणि तानि वै। तस्माच्छान्तभयाच्चैव शिशिरस्तु सुखोदयः। आनन्दश्च ध्रुवश्चैव क्षेमकश्च शिवस्तथा ।। ३३.

त्यांच्यात ज्येष्ठ शांतर भय आहे; ही सात प्रदेश आहेत. शांतर भयापासून शिशिर, सुखोदय, आनंद, ध्रुव, क्षेमक आणि शिव हे पुढे आले.

तानि तेषां सनामानि सप्तवर्षाणि भागशः। निवेशितानि तैस्तानि पूर्वे स्वायम्भुवेऽन्तरे ।। ३३.

ही त्यांच्या नावांची सात प्रदेशांची विभागणी आहे; पूर्वीच्या स्वयंभुव मन्वंतरात त्यांनी हे विभाग स्थापले.

मेधातिथेस्तु पुत्रैस्तैः सप्तद्वीपनिवासिभिः। वर्णाश्रमाचारयुक्ताः प्लक्षद्वीपे प्रजाः कृताः ।। ३३.

मेधातिथीच्या त्या पुत्रांनी, सात द्वीपांमध्ये राहणाऱ्यांनी, प्लक्षद्वीपावर वर्णाश्रमधर्म पाळणारे लोक वसवले.

प्लक्षद्वीपादिकेष्वेव शाकद्वीपान्तरेषु वै। ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्णाश्रमविभागशः ।। ३३.

प्लक्षद्वीप आणि इतर द्वीपांमध्ये, तसेच शाकद्वीपाच्या पलीकडील प्रदेशांत, धर्म पाच प्रकारांनी, म्हणजेच वर्णाश्रम विभागानुसार, ओळखला जातो.

सुखमायुश्च रूपञ्च बलं धर्मश्च नित्यशः। पञ्चस्वेतेषु द्वीपेषु सर्वं साधारणं स्मृतम् ।। ३३.

सुख, दीर्घायुष्य, सौंदर्य, बळ आणि धर्म — हे पाचही गुण या पाचही द्वीपांमध्ये सर्वांसाठी समान आहेत.

सप्तद्वीपपरिक्रान्तं जम्बूद्वीपं निबोधत। आग्नीध्रं ज्येष्ठदायादं कन्यापुत्रं महाबलम्। प्रियव्रतोऽभ्यषिञ्चत्तं जम्बूद्वीपेश्वरं नृपम् ।। ३३.

सात द्वीपांनी वेढलेला जंबूद्वीप ऐक. प्रियव्रताने आपल्या ज्येष्ठ आणि कन्यापुत्र असलेल्या, अत्यंत बलाढ्य अग्नीध्राला जंबूद्वीपाचा राजा म्हणून अभिषेक केला.

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमौजसः। ज्येष्ठो नाभि रिति ख्यातस्तस्य किम्पुरुषोऽनुजः ।। ३३.

त्याचे पुत्र प्रजापतीसारखे सामर्थ्यशाली होते; ज्येष्ठ पुत्र नाभि म्हणून प्रसिद्ध आहे, त्याचा धाकटा भाऊ किम्पुरुष आहे.

हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थोऽभूदिलावृतः। रम्यः स्यात्पञ्चमः पुत्रो हरिन्मान् षष्ठ उच्यते ।। ३३.

तिसरा पुत्र हरिवर्ष, चौथा इलावृत, पाचवा रम्य, सहावा हारिमान असे ओळखले जातात.

कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वो ह्यष्टमः स्मृतः। नवमः केतुमालस्तु तेषां देशान्निबोधत ।। ३३.

सातवा कुरू, आठवा भद्राश्व आणि नववा केतुमाल — हे त्यांचे प्रदेश आहेत, ते आता ऐक.