वायुपुराणम्

देवाश्च विविधा ये च तस्मिन् मन्वन्तरेऽधिपाः। ऋषयो मानवाश्चैव सर्वे तुल्याभिमानिनः ।। ३३.

त्या मन्वंतरातील विविध देव, अधिपती, ऋषी आणि मनु—हे सर्वजणही एकसमान अभिमानाने जन्म घेतात.

महर्षिसर्गः प्रोक्तो वै वंशं स्वायम्भुवस्य तु। विस्तरेणानुपूर्व्या च कीर्त्त्यमानं निबोधत ।। ३३.

महर्षींची सृष्टी सांगितली गेली आहे; आता स्वायंभुव मनुच्या वंशाचा सविस्तर आणि क्रमवार वृत्तांत ऐका.

मनोः स्वायम्भुवस्यासन् दश पौत्रास्तु तत्समाः. यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपसमन्विता ।। ३३.

स्वायंभुव मनुंचे दहा नातवंडे होती, जी त्यांच्यासारखीच होती; त्यांच्यामुळे ही संपूर्ण पृथ्वी, सात द्वीपांसह, वस्तीला आली.

ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षन्निवेशिता। स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वमाद्ये त्रेतायुगे तदा ।। ३३.

स्वायंभुव मन्वंतराच्या पहिल्या त्रेतायुगात, ही पृथ्वी आणि तिचे समुद्र, सध्याच्या स्वरूपात स्थापन करण्यात आले.

प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायम्भुवस्य तु। प्रजासर्गतपोयोगैस्तैरियं विनिवेशिता ।। ३३.

प्रियव्रत आणि स्वायंभुव यांच्या मुलांनी व नातवंडांनी, प्रजांची निर्मिती आणि तपश्चर्या करून, ही पृथ्वी व्यवस्थित केली.

प्रियव्रतात् प्रजावन्तः वीरात् कन्या व्यजायत। कन्या सा तु महाभागा कर्द्दमस्य प्रजापतेः ।। ३३.

प्रियव्रताच्या घरात, ज्याच्याकडे भरपूर संतती होती, कन्या नावाची एक मुलगी जन्माला आली; ती पुण्यवंत कन्या कर्दम प्रजापतीची पत्नी झाली.

कन्ये द्वे शतपुत्रांश्च सम्राट् कुक्षिश्च ते उभे। तर्योर्वै भ्रातरः शूराः प्रजापतिसमा दश ।। ३३.

त्या सम्राटाच्या दोन मुली आणि शंभर मुले झाली; त्यातले दहा भाऊ प्रजापतींसारखे पराक्रमी होते.

अग्नीध्रश्चवपुष्मांश्च मेधा मेधातिथिर्विभुः। ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवनः सर्व एव च ।। ३३.

अग्नीध्र, वपुष्मान, मेधा, मेधातिथी, विभु, ज्योतिष्मान, द्युतिमान, हव्यम, सवन आणि सर्व — हेच ते दहा होते.

प्रियव्रतोऽभिषिच्यैतान् सप्त सप्तसु पार्थिवान्। द्वीपेषु तेषु धर्मेण द्वीपांस्तांश्च निबोधत ।। ३३.

प्रियव्रताने या सात मुलांना सात द्वीपांचे राजा म्हणून अभिषेक केला; आता त्या द्वीपांची आणि त्यांच्या राजांची नावे ऐका.

जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे अग्नीध्रन्तु महाबलम्। प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः ।। ३३.

त्याने बलाढ्य अग्नीध्राला जांबूद्वीपाचा राजा केले आणि मेधातिथीला प्लक्षद्वीपाचा अधिपती नेमले.

शाल्मलौ तु वपुष्मन्तं राजानमभिषिक्तवान्। ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान् प्रभुः ।। ३३.

शाल्मलद्वीपाचा राजा म्हणून वपुष्मानाचा अभिषेक केला आणि प्रभूने कुशद्वीपाचा राजा म्हणून ज्योतिष्मान नेमला.

द्युतिमन्तञ्च राजानं क्रौज्चद्वीपे समादिशत्। शाकद्वीपेश्वरञ्चापि हव्यञ्चक्रे प्रियव्रतः ।। ३३.

द्युतिमानाला क्रौंचद्वीपाचा राजा नेमले आणि प्रियव्रताने हव्याला शाकद्वीपाचा अधिपती केले.

पुष्कराधिपतिञ्चापि सवनं कृतवान् प्रभुः। पुष्करे सवनस्यापि महावीतः सुतोऽभवत्। धातकिश्चैव द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरो ।। ३३.

प्रभूने सवनाला पुष्करद्वीपाचा राजा केले; पुष्करात सवनाला दोन पुत्र झाले — महावीत आणि धातकी, हे दोघेही संततीमध्ये श्रेष्ठ होते.

महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः। नाम्ना तु धातकेश्चापि धातकीखण्ड उच्यते ।। ३३.

त्या महात्म्याच्या नावावरून त्या प्रदेशाला महावीत असे म्हणतात; आणि धातकीच्या नावावरून त्या भूमीला धातकीखंड म्हणतात.

हव्यो व्यजनयत् पुत्रान् शाकद्वीपेश्वरान् प्रभुः। जलदञ्च कुमारञ्च सुकुमारं मणीचकम्। वसुमोदं सुमोदाकं सप्तमञ्च महाद्रुमम् ।। ३३.

शाकद्वीपाचा राजा हव्याने सात पुत्र उत्पन्न केले — जलद, कुमार, सुकुमार, मणीचक, वसुमोद, सुमोदक आणि सातवा महाद्रुम.

जलदं जलदस्याथ वर्षं प्रथममुच्यते। कुमारस्य च कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम् ।। ३३.

पहिला प्रदेश जलदाच्या नावावरून जलद म्हणून ओळखला जातो; दुसरा कुमाराच्या नावावरून कौमार म्हणून प्रसिद्ध आहे.

सुकुमारं तृतीयन्तु सुकुमारस्य कीर्तितम्। मणीचकस्य चतुर्थं मणीचकमिहोच्यते ।। ३३.

तिसरा प्रदेश सुकुमाराच्या नावावरून सुकुमार म्हणतात; चौथा मणीचकाच्या नावावरून मणीचक असे ओळखतात.

वसुमोदस्य वै वर्षं पञ्चमं वसुमोदकम्। मोदाकस्य तु मोदाकं वर्षं षष्ठं प्रकीर्तितम् ।। ३३.

पाचवा प्रदेश वसुमोदाच्या नावावरून वसुमोदक म्हणतात; सहावा मोदकाच्या नावावरून मोदक प्रदेश म्हणून ओळखला जातो.

महाद्रुमस्य नाम्ना तु सप्तमन्तु महाद्रुमम्। एषान्तु मानभिस्तानि सप्तवर्षाणि तत्र वै ।। ३३.

सातवा प्रदेश महाद्रुमाच्या नावावरून महाद्रुम म्हणतात; अशा प्रकारे त्या सात प्रदेशांना त्यांच्या नावे ओळखले जाते.

क्रौञ्चद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रा द्युतिमतस्तु वै। कुशलो मनुगश्चोष्णः पीवरश्चान्धकारकः। मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सुता द्युतिमतस्तु वै ।। ३३.

क्रौंचद्वीपाचा राजा द्युतिमान याला सात पुत्र झाले — कुशल, मनुग, उष्ण, पीवर, अंधकारक, मुनी आणि दुंदुभी.

तेषां स्वनामभिर्द्देशाः क्रौञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः। उष्णस्योष्णः स्मृतो देशः पीवरस्यापि पीवरः ।। ३३.

क्रौंचद्वीपातील हे शुभ प्रदेश त्यांच्या नावावरून ओळखले जातात; उष्णाचा प्रदेश उष्ण, आणि पीवराचा प्रदेश पीवर म्हणून प्रसिद्ध आहे.

अन्धकारकदेशस्तु अन्धकारश्च कीर्त्त्यते। मुनेस्तु मुनिदेशो वै दुन्दुभेर्दुन्दुभिः स्मृतः। एते जनपदाः सप्त क्रौञ्चद्वीपे तु भास्वराः ।। ३३.

अंधकारक नावाचा प्रदेश आणि अंधकार स्वतःच सांगितला आहे; ऋषींचा प्रदेश ऋषीसाठी, डुंदुभीचा प्रदेश डुंदुभीसाठी ओळखला जातो. हे सर्व क्रौंचद्वीपावरील सात तेजस्वी देश आहेत.

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्तैते सुमहौजसः। उद्भिदो वेणुमांश्चैव स्वैरथो लवणो धृतिः। षष्ठः प्रभाकरश्चैव सप्तमः कपिलः स्मृतः ।। ३३.

कुशद्वीपावर हे सात अत्यंत सामर्थ्यशाली प्रदेश 'ज्योतिष्मत' म्हणून ओळखले जातात — उdbhिद, वेणुमान, स्वयंरथ, लवण, धृती, सहावा प्रभाकर आणि सातवा कपिल.

उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्। तृतीयं स्वैरथाकारं चतुर्थं लवणं स्मृतम् ।। ३३.

पहिला प्रदेश उdbhिद आहे, दुसरा वेणुमंडळ, तिसरा स्वयंरथाचा प्रदेश, आणि चौथा लवण नावाने ओळखला जातो.

पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्। सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्तितम् ।। ३३.

पाचवा प्रदेश धृतीमंत, सहावा प्रभाकर, आणि सातवा कपिल नावाचा आहे, जो कपिलाचा म्हणून प्रसिद्ध आहे.

तेषां द्वीपाः कुशद्वीपे तत्सनामान एव तु। आश्रमाचारयुक्ताभिः प्रजाभिः समलंकृताः ।। ३३.

कुशद्वीपावरील हे प्रदेश त्यांच्या नावावरच आहेत आणि ते आश्रम आणि आचार्यांच्या संस्कारांनी युक्त अशा लोकांनी सुशोभित आहेत.

शाल्मलस्येश्वराः सप्त पुत्रास्ते तु वपुष्मतः। श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा। वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभः सप्तमस्तथा ।। ३३.

शाल्मलीद्वीपावर वपुष्मताचे सात पुत्र राज्य करतात — श्वेत, हरित, जीमूत, रोहित, वैद्युत, मानस आणि सातवा सुप्रभ.

श्वेतस्य श्वेतदेशस्तु रोहितस्य च रोहितः। जीमूतस्य च जीमूतो हरितस्य च हारितः ।। ३३.

श्वेताचा प्रदेश श्वेत, रोहिताचा रोहित, जीमूताचा जीमूत, आणि हरिताचा हारित नावाने ओळखला जातो.

वैद्युतो वैद्युतस्यापि मानसस्यापि मानसः। सुप्रभः सुप्रभस्यापि सप्तैते देशपालकाः ।। ३३.

वैद्युताचा प्रदेश वैद्युत, मानसाचा मानस, आणि सुप्रभाचा सुप्रभ आहे; हे सातजण त्या प्रदेशांचे रक्षण करतात.