वायुपुराणम्

कृते वै प्रक्रियापादश्चतुःसाहस्र उच्यते। तस्माच्चतुःशतं सन्ध्या सन्ध्यांशश्च यथाविधः ।। ३२.

कृतयुगात मूळ काळ चार हजार वर्षांचा मानला जातो; त्यातून चारशे वर्षे संध्या आणि संध्यांशही तेवढाच असतो.

त्रेतादीनि सहस्राणि संख्यया मुनिभिः सह। तस्यापि त्रिशती सन्ध्या सन्ध्यांशस्त्रिशतः स्मृतः ।। ३२.

त्रेतायुग वगैरे हजारोंमध्ये मोजले जातात; त्यातही तीनशे वर्षे संध्या आणि तीनशे वर्षे संध्यांश मानले जातात.

अनुषङ्गपादस्त्रेतायास्त्रिसाहस्रस्तु सङ्ख्यया। द्वापरे द्वे सहस्रे तु वर्षाणां सम्प्रकीर्तितम् ।। ३२.

त्रेतायुगाचा पुढचा काळ तीन हजार वर्षांचा धरला जातो; द्वापरयुगात दोन हजार वर्षे सांगितली आहेत.

तस्यापि द्विशती सन्ध्या सन्ध्यांशो द्विशतस्तथा। उपोद्वातस्तृतीयस्तु द्वापरे पाद उच्यते ।। ३२.

त्यातही दोनशे वर्षे संध्या आणि दोनशे वर्षे संध्यांश असतात; द्वापरयुगातील तिसरा भाग उपोद्वात म्हणून ओळखला जातो.

कलिं वर्षसहस्रन्तु प्राहुः सङ्ख्याविदो जनाः। तस्यापि शतिका सन्ध्या सन्ध्यांशः शतमेव च ।। ३२.

संख्या जाणणारे लोक कलियुग एक हजार वर्षांचे आहे असे सांगतात; त्यातही शंभर वर्षे संध्या आणि शंभर वर्षे संध्यांश असतात.

संहारपादः संख्यातश्वतुर्थो वै कलौ युगे। ससन्ध्यानि सहांशानि चत्वारि तु युगानि वै ।। ३२.

कलियुगातील चौथा भाग संहाराचा काळ म्हणून ओळखला जातो; अशा प्रकारे, संध्या आणि संध्यांश मिळून चार युगे पूर्ण होतात.

एतद् द्वादशसाहस्रं चतुर्युगमिति स्मृतम्। एवं पादैः सहस्राणि श्लोकानां पञ्च पञ्च च ।। ३२.

ही चार युगे मिळून बारा हजार वर्षे होतात असे मानले जाते; आणि त्यांच्या भागांसह पाच हजार श्लोक आहेत.

सन्ध्यासन्ध्यांशकैरेव द्वे सहस्रे तथाऽपरे। एवं द्वादशसाहस्रं पुराणं कवयो विदुः ।। ३२.

संध्या आणि संध्यांश धरून आणखी दोन हजार श्लोक होतात; अशा रीतीने कवींनी पुराण बारा हजार श्लोकांचे मानले आहे.

यथा वेदश्चतुष्पादश्चतुष्पादं तथा युगम्। यथा युगं चतुष्पादं विधात्रा विहितं स्वयम्। छचतुष्पादं सुराणान्तु ब्रह्मणा विहितं पुरा ।। ३२.

जसा वेद चार भागांचा आहे, तशीच युगांचीही चार विभागांची रचना आहे; ही चार विभागांची युगे विधात्याने निर्माण केली, आणि देवांसाठीही ब्रह्मदेवाने पूर्वीच अशीच विभागणी केली.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह। तुल्याभिमानिनः सर्वे जायन्ते नामरूपतः ।। ३३.

सर्व मन्वंतरांत, गेलेल्यात आणि येणाऱ्यात, येथे सर्वजण नाव आणि रूप यामुळे वेगळे दिसतात, पण सर्वांचा अभिमान सारखाच असतो.

देवाश्च विविधा ये च तस्मिन् मन्वन्तरेऽधिपाः। ऋषयो मानवाश्चैव सर्वे तुल्याभिमानिनः ।। ३३.

त्या मन्वंतरातील विविध देव, अधिपती, ऋषी आणि मनु—हे सर्वजणही एकसमान अभिमानाने जन्म घेतात.

महर्षिसर्गः प्रोक्तो वै वंशं स्वायम्भुवस्य तु। विस्तरेणानुपूर्व्या च कीर्त्त्यमानं निबोधत ।। ३३.

महर्षींची सृष्टी सांगितली गेली आहे; आता स्वायंभुव मनुच्या वंशाचा सविस्तर आणि क्रमवार वृत्तांत ऐका.

मनोः स्वायम्भुवस्यासन् दश पौत्रास्तु तत्समाः. यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपसमन्विता ।। ३३.

स्वायंभुव मनुंचे दहा नातवंडे होती, जी त्यांच्यासारखीच होती; त्यांच्यामुळे ही संपूर्ण पृथ्वी, सात द्वीपांसह, वस्तीला आली.

ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षन्निवेशिता। स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वमाद्ये त्रेतायुगे तदा ।। ३३.

स्वायंभुव मन्वंतराच्या पहिल्या त्रेतायुगात, ही पृथ्वी आणि तिचे समुद्र, सध्याच्या स्वरूपात स्थापन करण्यात आले.

प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायम्भुवस्य तु। प्रजासर्गतपोयोगैस्तैरियं विनिवेशिता ।। ३३.

प्रियव्रत आणि स्वायंभुव यांच्या मुलांनी व नातवंडांनी, प्रजांची निर्मिती आणि तपश्चर्या करून, ही पृथ्वी व्यवस्थित केली.

प्रियव्रतात् प्रजावन्तः वीरात् कन्या व्यजायत। कन्या सा तु महाभागा कर्द्दमस्य प्रजापतेः ।। ३३.

प्रियव्रताच्या घरात, ज्याच्याकडे भरपूर संतती होती, कन्या नावाची एक मुलगी जन्माला आली; ती पुण्यवंत कन्या कर्दम प्रजापतीची पत्नी झाली.

कन्ये द्वे शतपुत्रांश्च सम्राट् कुक्षिश्च ते उभे। तर्योर्वै भ्रातरः शूराः प्रजापतिसमा दश ।। ३३.

त्या सम्राटाच्या दोन मुली आणि शंभर मुले झाली; त्यातले दहा भाऊ प्रजापतींसारखे पराक्रमी होते.

अग्नीध्रश्चवपुष्मांश्च मेधा मेधातिथिर्विभुः। ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवनः सर्व एव च ।। ३३.

अग्नीध्र, वपुष्मान, मेधा, मेधातिथी, विभु, ज्योतिष्मान, द्युतिमान, हव्यम, सवन आणि सर्व — हेच ते दहा होते.

प्रियव्रतोऽभिषिच्यैतान् सप्त सप्तसु पार्थिवान्। द्वीपेषु तेषु धर्मेण द्वीपांस्तांश्च निबोधत ।। ३३.

प्रियव्रताने या सात मुलांना सात द्वीपांचे राजा म्हणून अभिषेक केला; आता त्या द्वीपांची आणि त्यांच्या राजांची नावे ऐका.

जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे अग्नीध्रन्तु महाबलम्। प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः ।। ३३.

त्याने बलाढ्य अग्नीध्राला जांबूद्वीपाचा राजा केले आणि मेधातिथीला प्लक्षद्वीपाचा अधिपती नेमले.

शाल्मलौ तु वपुष्मन्तं राजानमभिषिक्तवान्। ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान् प्रभुः ।। ३३.

शाल्मलद्वीपाचा राजा म्हणून वपुष्मानाचा अभिषेक केला आणि प्रभूने कुशद्वीपाचा राजा म्हणून ज्योतिष्मान नेमला.

द्युतिमन्तञ्च राजानं क्रौज्चद्वीपे समादिशत्। शाकद्वीपेश्वरञ्चापि हव्यञ्चक्रे प्रियव्रतः ।। ३३.

द्युतिमानाला क्रौंचद्वीपाचा राजा नेमले आणि प्रियव्रताने हव्याला शाकद्वीपाचा अधिपती केले.

पुष्कराधिपतिञ्चापि सवनं कृतवान् प्रभुः। पुष्करे सवनस्यापि महावीतः सुतोऽभवत्। धातकिश्चैव द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरो ।। ३३.

प्रभूने सवनाला पुष्करद्वीपाचा राजा केले; पुष्करात सवनाला दोन पुत्र झाले — महावीत आणि धातकी, हे दोघेही संततीमध्ये श्रेष्ठ होते.

महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः। नाम्ना तु धातकेश्चापि धातकीखण्ड उच्यते ।। ३३.

त्या महात्म्याच्या नावावरून त्या प्रदेशाला महावीत असे म्हणतात; आणि धातकीच्या नावावरून त्या भूमीला धातकीखंड म्हणतात.

हव्यो व्यजनयत् पुत्रान् शाकद्वीपेश्वरान् प्रभुः। जलदञ्च कुमारञ्च सुकुमारं मणीचकम्। वसुमोदं सुमोदाकं सप्तमञ्च महाद्रुमम् ।। ३३.

शाकद्वीपाचा राजा हव्याने सात पुत्र उत्पन्न केले — जलद, कुमार, सुकुमार, मणीचक, वसुमोद, सुमोदक आणि सातवा महाद्रुम.

जलदं जलदस्याथ वर्षं प्रथममुच्यते। कुमारस्य च कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम् ।। ३३.

पहिला प्रदेश जलदाच्या नावावरून जलद म्हणून ओळखला जातो; दुसरा कुमाराच्या नावावरून कौमार म्हणून प्रसिद्ध आहे.

सुकुमारं तृतीयन्तु सुकुमारस्य कीर्तितम्। मणीचकस्य चतुर्थं मणीचकमिहोच्यते ।। ३३.

तिसरा प्रदेश सुकुमाराच्या नावावरून सुकुमार म्हणतात; चौथा मणीचकाच्या नावावरून मणीचक असे ओळखतात.

वसुमोदस्य वै वर्षं पञ्चमं वसुमोदकम्। मोदाकस्य तु मोदाकं वर्षं षष्ठं प्रकीर्तितम् ।। ३३.

पाचवा प्रदेश वसुमोदाच्या नावावरून वसुमोदक म्हणतात; सहावा मोदकाच्या नावावरून मोदक प्रदेश म्हणून ओळखला जातो.

महाद्रुमस्य नाम्ना तु सप्तमन्तु महाद्रुमम्। एषान्तु मानभिस्तानि सप्तवर्षाणि तत्र वै ।। ३३.

सातवा प्रदेश महाद्रुमाच्या नावावरून महाद्रुम म्हणतात; अशा प्रकारे त्या सात प्रदेशांना त्यांच्या नावे ओळखले जाते.