वायुपुराणम्

ऐडवंशेऽथ सम्भूता यथा चेक्ष्वाकवो नृपाः। तेभ्य एव शतं पूर्णं कुलानामभिषेचितम् ।। ३२.

ऐड वंशात, जसे इक्ष्वाकू राजे होते, त्यांच्यापासून शंभर पूर्ण घराणी अभिषिक्त झाली आहेत.

तावदेव तु भोजानां विस्तरो द्विगुणः स्मृतः । भोजन्तु त्रिशतं क्षत्रं चतुर्द्धा तद्यथादिशम् ।। ३२.

भोज घराण्यांचा विस्तार त्याहून दुप्पट मानला आहे. भोज हे तीनशे क्षत्रिय असून, पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे चार भागांत विभागले आहेत.

तेष्वतीतास्तु राजानो ब्रुवतस्तान्निबोधत। शतं वै प्रतिविन्ध्यानां हैहयानां तथा शतम् ।। ३२.

त्यांच्यातील जे राजे गेले आहेत, त्यांची नावे ऐक. प्रातिविंध्यांचे शंभर, तसेच हैहयांचेही शंभर.

धार्त्तराष्ट्रास्त्वेकशतं अशीतिर्जनमेजयाः। शतं वै ब्रह्मदत्तानां कुलानां वीर्यिणां शतम् ।। ३२.

धृतराष्ट्रांची शंभर, जनमेजयांची ऐंशी, ब्रह्मदत्तांची शंभर आणि वीर घराण्यांचीही शंभर आहेत.

ततः शतन्तु पौलानां शतं काशिकुशादयः । तथापरं सहस्रन्तु येऽतीताः शशबिन्दवः। इजानास्तेऽश्वमेधैस्तु सर्वे नियुतदक्षिणैः ।। ३२.

त्यानंतर पौलांची शंभर, काशी आणि कुशांची शंभर, तसेच शशबिंदूंचे हजार. इजानांनी सर्वांनी अश्वमेध यज्ञ केले आणि असंख्य दान दिली.

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता न शक्या विस्तरेण तु। वक्तुं राजर्षयः कृत्स्ना येऽतीतास्तैर्युकैःसह ।। ३२.

या पूर्वीच्या सर्व राजर्षी आणि त्यांचे युग, हे सविस्तर सांगता येणार नाही; म्हणून मी थोडक्यात सांगितले आहे.

एते ययातिवंशस्य बभूवुर्वंशवर्द्धनाः। कीर्तिता द्युतिमन्तस्ते ये लोकान् धारयन्ति वै ।। ३२.

हे जे नाव घेतले आहेत, हेच ययाति वंशाचे वाढ करणारे आणि तेजस्वी लोक आहेत, ज्यांनी या सृष्टीला आधार दिला आहे.

लभन्ते च वरान् पञ्च दुर्लभान् ब्रह्मलौकिकान् । आयुः पुत्रा धनं कीर्तिरैश्वर्यं भूतिरेव च ।। ३२.

त्यांना पाच दुर्मिळ वर मिळतात—ब्रह्मलोक आणि या जगातले—दीर्घायुष्य, पुत्र, संपत्ती, कीर्ती, ऐश्वर्य आणि भरभराट.

धारणाच्छ्रवणाच्चैव पञ्चवर्गस्य धीमताम्। तथोक्ता लौकिकाश्चैव ब्रह्मलोकं व्रजन्ति वै ।। ३२.

या पाच प्रकारांचे ऐकणे आणि पालन केल्याने बुद्धिमान लोकांना या जगातील लाभ मिळतात आणि ते ब्रह्मलोकालाही पोहोचतात.

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां च कृतं युगम् । तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ।। ३२.

कृतयुग चार हजार वर्षांचे असते असे सांगितले जाते; त्याची संध्या शंभर वर्षांची आणि संध्यांशही तितकाच असतो.

कृते वै प्रक्रियापादश्चतुःसाहस्र उच्यते। तस्माच्चतुःशतं सन्ध्या सन्ध्यांशश्च यथाविधः ।। ३२.

कृतयुगात मूळ काळ चार हजार वर्षांचा मानला जातो; त्यातून चारशे वर्षे संध्या आणि संध्यांशही तेवढाच असतो.

त्रेतादीनि सहस्राणि संख्यया मुनिभिः सह। तस्यापि त्रिशती सन्ध्या सन्ध्यांशस्त्रिशतः स्मृतः ।। ३२.

त्रेतायुग वगैरे हजारोंमध्ये मोजले जातात; त्यातही तीनशे वर्षे संध्या आणि तीनशे वर्षे संध्यांश मानले जातात.

अनुषङ्गपादस्त्रेतायास्त्रिसाहस्रस्तु सङ्ख्यया। द्वापरे द्वे सहस्रे तु वर्षाणां सम्प्रकीर्तितम् ।। ३२.

त्रेतायुगाचा पुढचा काळ तीन हजार वर्षांचा धरला जातो; द्वापरयुगात दोन हजार वर्षे सांगितली आहेत.

तस्यापि द्विशती सन्ध्या सन्ध्यांशो द्विशतस्तथा। उपोद्वातस्तृतीयस्तु द्वापरे पाद उच्यते ।। ३२.

त्यातही दोनशे वर्षे संध्या आणि दोनशे वर्षे संध्यांश असतात; द्वापरयुगातील तिसरा भाग उपोद्वात म्हणून ओळखला जातो.

कलिं वर्षसहस्रन्तु प्राहुः सङ्ख्याविदो जनाः। तस्यापि शतिका सन्ध्या सन्ध्यांशः शतमेव च ।। ३२.

संख्या जाणणारे लोक कलियुग एक हजार वर्षांचे आहे असे सांगतात; त्यातही शंभर वर्षे संध्या आणि शंभर वर्षे संध्यांश असतात.

संहारपादः संख्यातश्वतुर्थो वै कलौ युगे। ससन्ध्यानि सहांशानि चत्वारि तु युगानि वै ।। ३२.

कलियुगातील चौथा भाग संहाराचा काळ म्हणून ओळखला जातो; अशा प्रकारे, संध्या आणि संध्यांश मिळून चार युगे पूर्ण होतात.

एतद् द्वादशसाहस्रं चतुर्युगमिति स्मृतम्। एवं पादैः सहस्राणि श्लोकानां पञ्च पञ्च च ।। ३२.

ही चार युगे मिळून बारा हजार वर्षे होतात असे मानले जाते; आणि त्यांच्या भागांसह पाच हजार श्लोक आहेत.

सन्ध्यासन्ध्यांशकैरेव द्वे सहस्रे तथाऽपरे। एवं द्वादशसाहस्रं पुराणं कवयो विदुः ।। ३२.

संध्या आणि संध्यांश धरून आणखी दोन हजार श्लोक होतात; अशा रीतीने कवींनी पुराण बारा हजार श्लोकांचे मानले आहे.

यथा वेदश्चतुष्पादश्चतुष्पादं तथा युगम्। यथा युगं चतुष्पादं विधात्रा विहितं स्वयम्। छचतुष्पादं सुराणान्तु ब्रह्मणा विहितं पुरा ।। ३२.

जसा वेद चार भागांचा आहे, तशीच युगांचीही चार विभागांची रचना आहे; ही चार विभागांची युगे विधात्याने निर्माण केली, आणि देवांसाठीही ब्रह्मदेवाने पूर्वीच अशीच विभागणी केली.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह। तुल्याभिमानिनः सर्वे जायन्ते नामरूपतः ।। ३३.

सर्व मन्वंतरांत, गेलेल्यात आणि येणाऱ्यात, येथे सर्वजण नाव आणि रूप यामुळे वेगळे दिसतात, पण सर्वांचा अभिमान सारखाच असतो.

देवाश्च विविधा ये च तस्मिन् मन्वन्तरेऽधिपाः। ऋषयो मानवाश्चैव सर्वे तुल्याभिमानिनः ।। ३३.

त्या मन्वंतरातील विविध देव, अधिपती, ऋषी आणि मनु—हे सर्वजणही एकसमान अभिमानाने जन्म घेतात.

महर्षिसर्गः प्रोक्तो वै वंशं स्वायम्भुवस्य तु। विस्तरेणानुपूर्व्या च कीर्त्त्यमानं निबोधत ।। ३३.

महर्षींची सृष्टी सांगितली गेली आहे; आता स्वायंभुव मनुच्या वंशाचा सविस्तर आणि क्रमवार वृत्तांत ऐका.

मनोः स्वायम्भुवस्यासन् दश पौत्रास्तु तत्समाः. यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपसमन्विता ।। ३३.

स्वायंभुव मनुंचे दहा नातवंडे होती, जी त्यांच्यासारखीच होती; त्यांच्यामुळे ही संपूर्ण पृथ्वी, सात द्वीपांसह, वस्तीला आली.

ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षन्निवेशिता। स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वमाद्ये त्रेतायुगे तदा ।। ३३.

स्वायंभुव मन्वंतराच्या पहिल्या त्रेतायुगात, ही पृथ्वी आणि तिचे समुद्र, सध्याच्या स्वरूपात स्थापन करण्यात आले.

प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायम्भुवस्य तु। प्रजासर्गतपोयोगैस्तैरियं विनिवेशिता ।। ३३.

प्रियव्रत आणि स्वायंभुव यांच्या मुलांनी व नातवंडांनी, प्रजांची निर्मिती आणि तपश्चर्या करून, ही पृथ्वी व्यवस्थित केली.

प्रियव्रतात् प्रजावन्तः वीरात् कन्या व्यजायत। कन्या सा तु महाभागा कर्द्दमस्य प्रजापतेः ।। ३३.

प्रियव्रताच्या घरात, ज्याच्याकडे भरपूर संतती होती, कन्या नावाची एक मुलगी जन्माला आली; ती पुण्यवंत कन्या कर्दम प्रजापतीची पत्नी झाली.

कन्ये द्वे शतपुत्रांश्च सम्राट् कुक्षिश्च ते उभे। तर्योर्वै भ्रातरः शूराः प्रजापतिसमा दश ।। ३३.

त्या सम्राटाच्या दोन मुली आणि शंभर मुले झाली; त्यातले दहा भाऊ प्रजापतींसारखे पराक्रमी होते.

अग्नीध्रश्चवपुष्मांश्च मेधा मेधातिथिर्विभुः। ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवनः सर्व एव च ।। ३३.

अग्नीध्र, वपुष्मान, मेधा, मेधातिथी, विभु, ज्योतिष्मान, द्युतिमान, हव्यम, सवन आणि सर्व — हेच ते दहा होते.

प्रियव्रतोऽभिषिच्यैतान् सप्त सप्तसु पार्थिवान्। द्वीपेषु तेषु धर्मेण द्वीपांस्तांश्च निबोधत ।। ३३.

प्रियव्रताने या सात मुलांना सात द्वीपांचे राजा म्हणून अभिषेक केला; आता त्या द्वीपांची आणि त्यांच्या राजांची नावे ऐका.