वायुपुराणम्

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कलौ कुर्यात्तपो द्विजः। प्रपन्नस्य महादेवं तस्य पुण्यफलं महत्। तस्माद्देवा दिवं गत्वा अवतीर्य च भूतले ।। ३२.

म्हणून कलियुगात द्विजाने सर्व प्रयत्नांनी तप करावे. जो महादेवाच्या शरण जातो त्याला मोठे पुण्यफळ मिळते. म्हणूनच देव स्वर्गात जाऊन पुन्हा पृथ्वीवर उतरतात.

ऋषयश्चैव देवाश्च कलिम्प्राप्य सुदारुणम्। तप इच्छन्ति भूयिष्ठं कर्त्तुं धर्मपरायणाः। अवतारान् कलिं प्राप्य करोति च पुनः पुनः ।। ३२.

ऋषी आणि देव, हा अत्यंत कठीण कलियुग येताच, धर्माला धरून अधिकाधिक तप करण्याची इच्छा करतात आणि पुन्हा पुन्हा अवतार घेतात.

एवं कालान्तरे सर्वे येऽतीता वै सहस्रशः। वैवस्वतेऽन्तरे तस्मिन् देवराजर्षयस्तथा ।। ३२.

अशा प्रकारे काळाच्या ओघात, वैवस्वत मन्वंतरात, हजारो लोक, देव, राजर्षी आणि इतर जे गेले आहेत ते सर्व.

देवापिः पोरवो राजा मनुश्वेक्ष्वाकुवंशजाः। महायोगबलोपेताः कालान्तरमुपासते ।।३२.

देवापी हा प्राचीन राजा आणि मनुच्या वंशातील इक्ष्वाकू घराण्यातील जे मोठ्या योगशक्तीचे आहेत, ते सर्व काळाची उपासना करतात.

क्षीणे कलियुगे तस्मिस्तिष्ये त्रेतायुगे कृते। सप्तर्षिभिश्चैव सार्द्धं भाव्ये त्रेतायुगे पुनः गोत्राणां क्षत्रियाणाञ्च भविष्यास्ते प्रकीर्तिताः ।। ३२.

कलियुग संपल्यावर, तिष्य, त्रेता आणि कृतयुगात, सप्तर्षींसह, पुन्हा भविष्यातील त्रेतायुगात, क्षत्रियांच्या गोत्रांची नावे सांगितली जातात.

द्वापरान्ते प्रतिष्ठन्ते क्षत्रिया ऋषिभिः सह। कृते त्रेतायुगे चैव तथा क्षीणे च द्वापरे। नराः पातकिनो ये वै वर्त्तन्ते ते कलौ स्मृताः ।। ३२.

द्वापारयुगाच्या शेवटी, ऋषींसह क्षत्रियांची स्थापना होते. कृतयुग, त्रेतायुग आणि द्वापार संपल्यावर, जे पापी माणसे राहतात ते कलियुगातील समजले जातात.

मन्वन्तराणां सप्तानां सान्तानार्था श्रुतिः स्मृतिः। एवमेतेषु सर्वेषु युगक्षयक्रमस्तथा ।। ३२.

सात मन्वंतरांच्या समाप्तीबद्दलची परंपरा आणि स्मृती, तसेच सर्व युगांच्या क्षयाचा क्रम असाच सांगितला आहे.

परस्परं युगानाञ्च ब्रह्मक्षत्रस्य चोद्भवः। यथा वै प्रकृतिस्तेभ्यः प्रवृत्तानां यथा क्षयम् ।। ३२.

युगांचा आणि ब्राह्मण-क्षत्रियांचा परस्पर जन्म, त्यांची प्रकृती, त्यांच्या उत्पत्तीचा आणि क्षयाचा क्रम सांगितला आहे.

जामदग्न्येन रामेण क्षत्रे निरवशोषिते। क्रियन्ते कुलटाः सर्वाः क्षत्रियैर्वसुधाधिपैः। दिवं गतानहं तुभ्यं कीर्त्तयिष्ये निबोधत ।। ३२.

ज्यावेळी जमदग्नीपुत्र रामाने क्षत्रिय वंश संपवला, तेव्हा पृथ्वीवरील क्षत्रिय राजांनी सर्व घराणी स्थापन केली. मी स्वर्गात जाऊन ती तुला सांगतो, ऐक.

ऐडमिक्ष्वाकुवंशस्य प्रकृतिं परिचक्षते। राजानः श्रेणिबन्धास्तु तक्षान्ये क्षत्रिया भुवि ।। ३२.

ऐड आणि इक्ष्वाकू वंशाची प्रकृती सांगितली आहे. राजे गटागटाने मांडले आहेत आणि इतर क्षत्रिय पृथ्वीवर कारागीर म्हणून आहेत.

ऐडवंशेऽथ सम्भूता यथा चेक्ष्वाकवो नृपाः। तेभ्य एव शतं पूर्णं कुलानामभिषेचितम् ।। ३२.

ऐड वंशात, जसे इक्ष्वाकू राजे होते, त्यांच्यापासून शंभर पूर्ण घराणी अभिषिक्त झाली आहेत.

तावदेव तु भोजानां विस्तरो द्विगुणः स्मृतः । भोजन्तु त्रिशतं क्षत्रं चतुर्द्धा तद्यथादिशम् ।। ३२.

भोज घराण्यांचा विस्तार त्याहून दुप्पट मानला आहे. भोज हे तीनशे क्षत्रिय असून, पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे चार भागांत विभागले आहेत.

तेष्वतीतास्तु राजानो ब्रुवतस्तान्निबोधत। शतं वै प्रतिविन्ध्यानां हैहयानां तथा शतम् ।। ३२.

त्यांच्यातील जे राजे गेले आहेत, त्यांची नावे ऐक. प्रातिविंध्यांचे शंभर, तसेच हैहयांचेही शंभर.

धार्त्तराष्ट्रास्त्वेकशतं अशीतिर्जनमेजयाः। शतं वै ब्रह्मदत्तानां कुलानां वीर्यिणां शतम् ।। ३२.

धृतराष्ट्रांची शंभर, जनमेजयांची ऐंशी, ब्रह्मदत्तांची शंभर आणि वीर घराण्यांचीही शंभर आहेत.

ततः शतन्तु पौलानां शतं काशिकुशादयः । तथापरं सहस्रन्तु येऽतीताः शशबिन्दवः। इजानास्तेऽश्वमेधैस्तु सर्वे नियुतदक्षिणैः ।। ३२.

त्यानंतर पौलांची शंभर, काशी आणि कुशांची शंभर, तसेच शशबिंदूंचे हजार. इजानांनी सर्वांनी अश्वमेध यज्ञ केले आणि असंख्य दान दिली.

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता न शक्या विस्तरेण तु। वक्तुं राजर्षयः कृत्स्ना येऽतीतास्तैर्युकैःसह ।। ३२.

या पूर्वीच्या सर्व राजर्षी आणि त्यांचे युग, हे सविस्तर सांगता येणार नाही; म्हणून मी थोडक्यात सांगितले आहे.

एते ययातिवंशस्य बभूवुर्वंशवर्द्धनाः। कीर्तिता द्युतिमन्तस्ते ये लोकान् धारयन्ति वै ।। ३२.

हे जे नाव घेतले आहेत, हेच ययाति वंशाचे वाढ करणारे आणि तेजस्वी लोक आहेत, ज्यांनी या सृष्टीला आधार दिला आहे.

लभन्ते च वरान् पञ्च दुर्लभान् ब्रह्मलौकिकान् । आयुः पुत्रा धनं कीर्तिरैश्वर्यं भूतिरेव च ।। ३२.

त्यांना पाच दुर्मिळ वर मिळतात—ब्रह्मलोक आणि या जगातले—दीर्घायुष्य, पुत्र, संपत्ती, कीर्ती, ऐश्वर्य आणि भरभराट.

धारणाच्छ्रवणाच्चैव पञ्चवर्गस्य धीमताम्। तथोक्ता लौकिकाश्चैव ब्रह्मलोकं व्रजन्ति वै ।। ३२.

या पाच प्रकारांचे ऐकणे आणि पालन केल्याने बुद्धिमान लोकांना या जगातील लाभ मिळतात आणि ते ब्रह्मलोकालाही पोहोचतात.

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां च कृतं युगम् । तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ।। ३२.

कृतयुग चार हजार वर्षांचे असते असे सांगितले जाते; त्याची संध्या शंभर वर्षांची आणि संध्यांशही तितकाच असतो.

कृते वै प्रक्रियापादश्चतुःसाहस्र उच्यते। तस्माच्चतुःशतं सन्ध्या सन्ध्यांशश्च यथाविधः ।। ३२.

कृतयुगात मूळ काळ चार हजार वर्षांचा मानला जातो; त्यातून चारशे वर्षे संध्या आणि संध्यांशही तेवढाच असतो.

त्रेतादीनि सहस्राणि संख्यया मुनिभिः सह। तस्यापि त्रिशती सन्ध्या सन्ध्यांशस्त्रिशतः स्मृतः ।। ३२.

त्रेतायुग वगैरे हजारोंमध्ये मोजले जातात; त्यातही तीनशे वर्षे संध्या आणि तीनशे वर्षे संध्यांश मानले जातात.

अनुषङ्गपादस्त्रेतायास्त्रिसाहस्रस्तु सङ्ख्यया। द्वापरे द्वे सहस्रे तु वर्षाणां सम्प्रकीर्तितम् ।। ३२.

त्रेतायुगाचा पुढचा काळ तीन हजार वर्षांचा धरला जातो; द्वापरयुगात दोन हजार वर्षे सांगितली आहेत.

तस्यापि द्विशती सन्ध्या सन्ध्यांशो द्विशतस्तथा। उपोद्वातस्तृतीयस्तु द्वापरे पाद उच्यते ।। ३२.

त्यातही दोनशे वर्षे संध्या आणि दोनशे वर्षे संध्यांश असतात; द्वापरयुगातील तिसरा भाग उपोद्वात म्हणून ओळखला जातो.

कलिं वर्षसहस्रन्तु प्राहुः सङ्ख्याविदो जनाः। तस्यापि शतिका सन्ध्या सन्ध्यांशः शतमेव च ।। ३२.

संख्या जाणणारे लोक कलियुग एक हजार वर्षांचे आहे असे सांगतात; त्यातही शंभर वर्षे संध्या आणि शंभर वर्षे संध्यांश असतात.

संहारपादः संख्यातश्वतुर्थो वै कलौ युगे। ससन्ध्यानि सहांशानि चत्वारि तु युगानि वै ।। ३२.

कलियुगातील चौथा भाग संहाराचा काळ म्हणून ओळखला जातो; अशा प्रकारे, संध्या आणि संध्यांश मिळून चार युगे पूर्ण होतात.

एतद् द्वादशसाहस्रं चतुर्युगमिति स्मृतम्। एवं पादैः सहस्राणि श्लोकानां पञ्च पञ्च च ।। ३२.

ही चार युगे मिळून बारा हजार वर्षे होतात असे मानले जाते; आणि त्यांच्या भागांसह पाच हजार श्लोक आहेत.

सन्ध्यासन्ध्यांशकैरेव द्वे सहस्रे तथाऽपरे। एवं द्वादशसाहस्रं पुराणं कवयो विदुः ।। ३२.

संध्या आणि संध्यांश धरून आणखी दोन हजार श्लोक होतात; अशा रीतीने कवींनी पुराण बारा हजार श्लोकांचे मानले आहे.

यथा वेदश्चतुष्पादश्चतुष्पादं तथा युगम्। यथा युगं चतुष्पादं विधात्रा विहितं स्वयम्। छचतुष्पादं सुराणान्तु ब्रह्मणा विहितं पुरा ।। ३२.

जसा वेद चार भागांचा आहे, तशीच युगांचीही चार विभागांची रचना आहे; ही चार विभागांची युगे विधात्याने निर्माण केली, आणि देवांसाठीही ब्रह्मदेवाने पूर्वीच अशीच विभागणी केली.