वायुपुराणम्

एवमुक्ता स्ततः सर्वा देवता ऋषिभिः सह। प्रणम्य शिरसा देवं पुनरूचुर्जगत्पतिम् ।। ३२.

असं सांगितल्यावर, सर्व देवता आणि ऋषी डोकं वाकवून त्या देवाला वंदन करून, पुन्हा जगत्पतीला म्हणाले.

महातेजा महाकायो महावीर्यो महाद्युतिः। भीषणः सर्वभूतानां कथं कालश्चतुर्मुखः ।। ३२.

महातेजस्वी, विशाल देह असलेले, महान शक्तीचे, तेजस्वी, सर्व प्राण्यांना भयावह असलेले, काळ कसा चतुर्मुख आहे हे सांग.

एष कालश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्मुखः। लोकसंरक्षणार्थाय अतिक्रामति सर्वशः ।। ३२.

हा काळ चतुर्मुख, चार दात असलेला, चार रूपांचा आहे; लोकांचे रक्षण करण्यासाठी तो सर्वत्र संचार करतो.

नासाध्यं विद्यते चास्य सर्वस्मिन् सचराचरे। कालः सृजति भूतानि पुनःसंहरति क्रमात् ।। ३२.

संपूर्ण चराचरात त्याच्यासाठी काहीही अशक्य नाही; काळ सर्व प्राणी निर्माण करतो आणि पुन्हा एकेक करून त्यांना संहारतो.

सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद्वशे। तस्मात्तु सर्वभूतानि कालः कलयते सदा ।। ३२.

सर्वजण काळाच्या अधीन आहेत; काळ कोणाच्याही अधीन नाही; म्हणून काळ नेहमी सर्व प्राण्यांना मोजतो.

विक्रमस्य पदान्यस्य पूर्वोक्तान्येकसप्ततिः। तानि मन्वन्तराणीह परिवृत्तयुगक्रमात् ।। ३२.

त्याच्या पावलांचे एकाहत्तर टप्पे, जे आधी सांगितले, तेच या युगपरिवर्तनात मन्वंतरं होत.

एकं पदं परिक्रम्य पदानामेकसप्ततिः। यदा कालः प्रक्रमते तदा मन्वन्तरक्षयः ।। ३२.

एकाहत्तर पैकी एक पाऊल काळ पूर्ण करतो, तेव्हा काळ पुढे जातो आणि त्या वेळी मन्वंतराचा अंत होतो.

एवमुक्त्वा तु भगवान् देवर्षिपितृदानवान्। नमस्कृतश्च तैः सर्वैस्तत्रैवान्तरधीयत ।। ३२.

भगवान असे सांगून, सर्व देव, ऋषी, पितर आणि दानव यांनी त्यांना वंदन केले. त्यानंतर ते तिथेच अदृश्य झाले.

एवं स काले भगवान् देवर्षिपितृदानवान्। पुनः पुनः संहरते सृजते च पुनः पुनः ।। ३२.

असा हा भगवान, प्रत्येक क्षणी देव, ऋषी, पितर आणि दानव यांना पुन्हा पुन्हा संहारतो आणि पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो.

अतो मन्वन्तरे चैव देवर्षिपितृदानवैः। पूज्यते भगवानीशो भयात् कालस्य तस्य वै ।। ३२.

म्हणून प्रत्येक मन्वंतरात, त्या काळाच्या भीतीने देव, ऋषी, पितर आणि दानव भगवानाचा पूजन करतात.

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कलौ कुर्यात्तपो द्विजः। प्रपन्नस्य महादेवं तस्य पुण्यफलं महत्। तस्माद्देवा दिवं गत्वा अवतीर्य च भूतले ।। ३२.

म्हणून कलियुगात द्विजाने सर्व प्रयत्नांनी तप करावे. जो महादेवाच्या शरण जातो त्याला मोठे पुण्यफळ मिळते. म्हणूनच देव स्वर्गात जाऊन पुन्हा पृथ्वीवर उतरतात.

ऋषयश्चैव देवाश्च कलिम्प्राप्य सुदारुणम्। तप इच्छन्ति भूयिष्ठं कर्त्तुं धर्मपरायणाः। अवतारान् कलिं प्राप्य करोति च पुनः पुनः ।। ३२.

ऋषी आणि देव, हा अत्यंत कठीण कलियुग येताच, धर्माला धरून अधिकाधिक तप करण्याची इच्छा करतात आणि पुन्हा पुन्हा अवतार घेतात.

एवं कालान्तरे सर्वे येऽतीता वै सहस्रशः। वैवस्वतेऽन्तरे तस्मिन् देवराजर्षयस्तथा ।। ३२.

अशा प्रकारे काळाच्या ओघात, वैवस्वत मन्वंतरात, हजारो लोक, देव, राजर्षी आणि इतर जे गेले आहेत ते सर्व.

देवापिः पोरवो राजा मनुश्वेक्ष्वाकुवंशजाः। महायोगबलोपेताः कालान्तरमुपासते ।।३२.

देवापी हा प्राचीन राजा आणि मनुच्या वंशातील इक्ष्वाकू घराण्यातील जे मोठ्या योगशक्तीचे आहेत, ते सर्व काळाची उपासना करतात.

क्षीणे कलियुगे तस्मिस्तिष्ये त्रेतायुगे कृते। सप्तर्षिभिश्चैव सार्द्धं भाव्ये त्रेतायुगे पुनः गोत्राणां क्षत्रियाणाञ्च भविष्यास्ते प्रकीर्तिताः ।। ३२.

कलियुग संपल्यावर, तिष्य, त्रेता आणि कृतयुगात, सप्तर्षींसह, पुन्हा भविष्यातील त्रेतायुगात, क्षत्रियांच्या गोत्रांची नावे सांगितली जातात.

द्वापरान्ते प्रतिष्ठन्ते क्षत्रिया ऋषिभिः सह। कृते त्रेतायुगे चैव तथा क्षीणे च द्वापरे। नराः पातकिनो ये वै वर्त्तन्ते ते कलौ स्मृताः ।। ३२.

द्वापारयुगाच्या शेवटी, ऋषींसह क्षत्रियांची स्थापना होते. कृतयुग, त्रेतायुग आणि द्वापार संपल्यावर, जे पापी माणसे राहतात ते कलियुगातील समजले जातात.

मन्वन्तराणां सप्तानां सान्तानार्था श्रुतिः स्मृतिः। एवमेतेषु सर्वेषु युगक्षयक्रमस्तथा ।। ३२.

सात मन्वंतरांच्या समाप्तीबद्दलची परंपरा आणि स्मृती, तसेच सर्व युगांच्या क्षयाचा क्रम असाच सांगितला आहे.

परस्परं युगानाञ्च ब्रह्मक्षत्रस्य चोद्भवः। यथा वै प्रकृतिस्तेभ्यः प्रवृत्तानां यथा क्षयम् ।। ३२.

युगांचा आणि ब्राह्मण-क्षत्रियांचा परस्पर जन्म, त्यांची प्रकृती, त्यांच्या उत्पत्तीचा आणि क्षयाचा क्रम सांगितला आहे.

जामदग्न्येन रामेण क्षत्रे निरवशोषिते। क्रियन्ते कुलटाः सर्वाः क्षत्रियैर्वसुधाधिपैः। दिवं गतानहं तुभ्यं कीर्त्तयिष्ये निबोधत ।। ३२.

ज्यावेळी जमदग्नीपुत्र रामाने क्षत्रिय वंश संपवला, तेव्हा पृथ्वीवरील क्षत्रिय राजांनी सर्व घराणी स्थापन केली. मी स्वर्गात जाऊन ती तुला सांगतो, ऐक.

ऐडमिक्ष्वाकुवंशस्य प्रकृतिं परिचक्षते। राजानः श्रेणिबन्धास्तु तक्षान्ये क्षत्रिया भुवि ।। ३२.

ऐड आणि इक्ष्वाकू वंशाची प्रकृती सांगितली आहे. राजे गटागटाने मांडले आहेत आणि इतर क्षत्रिय पृथ्वीवर कारागीर म्हणून आहेत.

ऐडवंशेऽथ सम्भूता यथा चेक्ष्वाकवो नृपाः। तेभ्य एव शतं पूर्णं कुलानामभिषेचितम् ।। ३२.

ऐड वंशात, जसे इक्ष्वाकू राजे होते, त्यांच्यापासून शंभर पूर्ण घराणी अभिषिक्त झाली आहेत.

तावदेव तु भोजानां विस्तरो द्विगुणः स्मृतः । भोजन्तु त्रिशतं क्षत्रं चतुर्द्धा तद्यथादिशम् ।। ३२.

भोज घराण्यांचा विस्तार त्याहून दुप्पट मानला आहे. भोज हे तीनशे क्षत्रिय असून, पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे चार भागांत विभागले आहेत.

तेष्वतीतास्तु राजानो ब्रुवतस्तान्निबोधत। शतं वै प्रतिविन्ध्यानां हैहयानां तथा शतम् ।। ३२.

त्यांच्यातील जे राजे गेले आहेत, त्यांची नावे ऐक. प्रातिविंध्यांचे शंभर, तसेच हैहयांचेही शंभर.

धार्त्तराष्ट्रास्त्वेकशतं अशीतिर्जनमेजयाः। शतं वै ब्रह्मदत्तानां कुलानां वीर्यिणां शतम् ।। ३२.

धृतराष्ट्रांची शंभर, जनमेजयांची ऐंशी, ब्रह्मदत्तांची शंभर आणि वीर घराण्यांचीही शंभर आहेत.

ततः शतन्तु पौलानां शतं काशिकुशादयः । तथापरं सहस्रन्तु येऽतीताः शशबिन्दवः। इजानास्तेऽश्वमेधैस्तु सर्वे नियुतदक्षिणैः ।। ३२.

त्यानंतर पौलांची शंभर, काशी आणि कुशांची शंभर, तसेच शशबिंदूंचे हजार. इजानांनी सर्वांनी अश्वमेध यज्ञ केले आणि असंख्य दान दिली.

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता न शक्या विस्तरेण तु। वक्तुं राजर्षयः कृत्स्ना येऽतीतास्तैर्युकैःसह ।। ३२.

या पूर्वीच्या सर्व राजर्षी आणि त्यांचे युग, हे सविस्तर सांगता येणार नाही; म्हणून मी थोडक्यात सांगितले आहे.

एते ययातिवंशस्य बभूवुर्वंशवर्द्धनाः। कीर्तिता द्युतिमन्तस्ते ये लोकान् धारयन्ति वै ।। ३२.

हे जे नाव घेतले आहेत, हेच ययाति वंशाचे वाढ करणारे आणि तेजस्वी लोक आहेत, ज्यांनी या सृष्टीला आधार दिला आहे.

लभन्ते च वरान् पञ्च दुर्लभान् ब्रह्मलौकिकान् । आयुः पुत्रा धनं कीर्तिरैश्वर्यं भूतिरेव च ।। ३२.

त्यांना पाच दुर्मिळ वर मिळतात—ब्रह्मलोक आणि या जगातले—दीर्घायुष्य, पुत्र, संपत्ती, कीर्ती, ऐश्वर्य आणि भरभराट.

धारणाच्छ्रवणाच्चैव पञ्चवर्गस्य धीमताम्। तथोक्ता लौकिकाश्चैव ब्रह्मलोकं व्रजन्ति वै ।। ३२.

या पाच प्रकारांचे ऐकणे आणि पालन केल्याने बुद्धिमान लोकांना या जगातील लाभ मिळतात आणि ते ब्रह्मलोकालाही पोहोचतात.