वायुपुराणम्

अत्र यज्ञप्रवृत्तिस्तु जायते हि महेश्वरात्। ततोऽत्र इज्यते यज्ञस्तिस्रो जिह्वास्त्रयोऽग्नयः । इष्ट्वा चैवाग्नयो विप्राः कालजिह्वा प्रवर्त्तते ।। ३२.

या युगात महादेवांच्या प्रेरणेने यज्ञ सुरू होतो; म्हणून या काळात यज्ञ केला जातो, तीन जिभा म्हणजे तीन अग्नी. अग्नीत समिधा टाकल्यानंतर, हे ब्राह्मणांनो, काळाची जिभा सुरू होते.

यदेतद्वै मुखं भीमं द्विजिह्वं रक्तपिङ्गलम्। द्विपादोऽत्र भविष्यामि द्वापरं नाम तद्युगम् ।। ३२.

हे भीषण तोंड, ज्याला दोन जिभा आहेत, रक्तासारखे आणि पिंगट रंगाचे आहे, यात मी दोन पायांचा होतो; हेच युग द्वापर म्हणून ओळखलं जातं.

यदेतत् कृष्णवर्णाभं तुरीयं रक्तलोचनम्। एकजिह्वं पृथुश्यामं लेलिहानं पुनः पुनः ।। ३२.

हे चौथं युग, जे काळ्यासारखं दिसतं, डोळे लाल आहेत, एक जिभा आहे, मोठं आणि काळं आहे, आणि वारंवार चाटत असतं—

ततः कलियुगं घोरं सर्वलोकभयङ्करम्। कल्पस्य तु मुखं ह्येतच्चतुर्थं नाम भीषणम् ।। ३२.

मग येतं ते भयंकर कलियुग, जे सर्व लोकांना घाबरवणारं आहे; हेच युगचक्राचं चौथं, भीषण तोंड आहे.

न मुखं नापि निर्वाणं तस्मिन् भवति वै युगे। कालग्रस्ता प्रजा चापि युगे तस्मिन् भविष्यति ।। ३२.

त्या युगात ना तोंड उरतं, ना मुक्ती मिळते; त्या काळात सर्व प्राणी काळाच्या तावडीत सापडतात.

ब्रह्मा कृतयुगे पूज्यस्त्रेतायां यज्ञ इच्यते। द्वापरे पूज्यते विष्णुरहम्पूज्यश्चतुर्ष्वपि ।। ३२.

कृतयुगात ब्रह्माचा पूजन केला जातो, त्रेतायुगात यज्ञ महत्वाचा असतो; द्वापरात विष्णूची पूजा होते, आणि मी सर्व युगांत पूजला जातो.

ब्रह्मा विष्णुश्च यज्ञश्च कालस्यैव कलास्त्रयः। सर्वेष्वेव हि कालेषु चतुर्मूर्तिर्महेश्वरः ।। ३२.

ब्रह्मा, विष्णू आणि यज्ञ हे काळाच्या तीन रूपांपैकी आहेत; सर्व युगांत महादेव हेच चतुर्मुख आहेत.

अहं जनो जनयिता (वः) कालः कालप्रवर्त्तकः। युगकर्ता तथा चैव परं परपरायणः ।। ३२.

मीच लोक, मीच सृष्टीकर्ता, मीच काळ आणि काळ चालवणारा, मीच युगांचा निर्माता आणि मीच सर्वोच्च, अंतिम आश्रय आहे.

तस्मात् कलियुगं प्राप्य लोकानां हितकारणात्। अभयार्थञ्च देवानामुभयोर्लोकयोरपि ।। ३२.

म्हणून कलियुग आल्यानंतर, लोकांच्या कल्याणासाठी आणि देवांना निर्भयता मिळावी म्हणून, दोन्ही लोकांसाठी—

तदा भव्यश्च पूज्यश्च भविष्यामि सुरोत्तमाः। तस्माद्भयं न कार्यं च कलिं प्राप्य महौजसः ।। ३२.

त्या वेळी मी मंगल आणि पूजनीय होईल, हे श्रेष्ठ देवांनो; म्हणून कलियुग आलं तरी, बलवानांनो, घाबरायचं काहीच कारण नाही.

एवमुक्ता स्ततः सर्वा देवता ऋषिभिः सह। प्रणम्य शिरसा देवं पुनरूचुर्जगत्पतिम् ।। ३२.

असं सांगितल्यावर, सर्व देवता आणि ऋषी डोकं वाकवून त्या देवाला वंदन करून, पुन्हा जगत्पतीला म्हणाले.

महातेजा महाकायो महावीर्यो महाद्युतिः। भीषणः सर्वभूतानां कथं कालश्चतुर्मुखः ।। ३२.

महातेजस्वी, विशाल देह असलेले, महान शक्तीचे, तेजस्वी, सर्व प्राण्यांना भयावह असलेले, काळ कसा चतुर्मुख आहे हे सांग.

एष कालश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्मुखः। लोकसंरक्षणार्थाय अतिक्रामति सर्वशः ।। ३२.

हा काळ चतुर्मुख, चार दात असलेला, चार रूपांचा आहे; लोकांचे रक्षण करण्यासाठी तो सर्वत्र संचार करतो.

नासाध्यं विद्यते चास्य सर्वस्मिन् सचराचरे। कालः सृजति भूतानि पुनःसंहरति क्रमात् ।। ३२.

संपूर्ण चराचरात त्याच्यासाठी काहीही अशक्य नाही; काळ सर्व प्राणी निर्माण करतो आणि पुन्हा एकेक करून त्यांना संहारतो.

सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद्वशे। तस्मात्तु सर्वभूतानि कालः कलयते सदा ।। ३२.

सर्वजण काळाच्या अधीन आहेत; काळ कोणाच्याही अधीन नाही; म्हणून काळ नेहमी सर्व प्राण्यांना मोजतो.

विक्रमस्य पदान्यस्य पूर्वोक्तान्येकसप्ततिः। तानि मन्वन्तराणीह परिवृत्तयुगक्रमात् ।। ३२.

त्याच्या पावलांचे एकाहत्तर टप्पे, जे आधी सांगितले, तेच या युगपरिवर्तनात मन्वंतरं होत.

एकं पदं परिक्रम्य पदानामेकसप्ततिः। यदा कालः प्रक्रमते तदा मन्वन्तरक्षयः ।। ३२.

एकाहत्तर पैकी एक पाऊल काळ पूर्ण करतो, तेव्हा काळ पुढे जातो आणि त्या वेळी मन्वंतराचा अंत होतो.

एवमुक्त्वा तु भगवान् देवर्षिपितृदानवान्। नमस्कृतश्च तैः सर्वैस्तत्रैवान्तरधीयत ।। ३२.

भगवान असे सांगून, सर्व देव, ऋषी, पितर आणि दानव यांनी त्यांना वंदन केले. त्यानंतर ते तिथेच अदृश्य झाले.

एवं स काले भगवान् देवर्षिपितृदानवान्। पुनः पुनः संहरते सृजते च पुनः पुनः ।। ३२.

असा हा भगवान, प्रत्येक क्षणी देव, ऋषी, पितर आणि दानव यांना पुन्हा पुन्हा संहारतो आणि पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो.

अतो मन्वन्तरे चैव देवर्षिपितृदानवैः। पूज्यते भगवानीशो भयात् कालस्य तस्य वै ।। ३२.

म्हणून प्रत्येक मन्वंतरात, त्या काळाच्या भीतीने देव, ऋषी, पितर आणि दानव भगवानाचा पूजन करतात.

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कलौ कुर्यात्तपो द्विजः। प्रपन्नस्य महादेवं तस्य पुण्यफलं महत्। तस्माद्देवा दिवं गत्वा अवतीर्य च भूतले ।। ३२.

म्हणून कलियुगात द्विजाने सर्व प्रयत्नांनी तप करावे. जो महादेवाच्या शरण जातो त्याला मोठे पुण्यफळ मिळते. म्हणूनच देव स्वर्गात जाऊन पुन्हा पृथ्वीवर उतरतात.

ऋषयश्चैव देवाश्च कलिम्प्राप्य सुदारुणम्। तप इच्छन्ति भूयिष्ठं कर्त्तुं धर्मपरायणाः। अवतारान् कलिं प्राप्य करोति च पुनः पुनः ।। ३२.

ऋषी आणि देव, हा अत्यंत कठीण कलियुग येताच, धर्माला धरून अधिकाधिक तप करण्याची इच्छा करतात आणि पुन्हा पुन्हा अवतार घेतात.

एवं कालान्तरे सर्वे येऽतीता वै सहस्रशः। वैवस्वतेऽन्तरे तस्मिन् देवराजर्षयस्तथा ।। ३२.

अशा प्रकारे काळाच्या ओघात, वैवस्वत मन्वंतरात, हजारो लोक, देव, राजर्षी आणि इतर जे गेले आहेत ते सर्व.

देवापिः पोरवो राजा मनुश्वेक्ष्वाकुवंशजाः। महायोगबलोपेताः कालान्तरमुपासते ।।३२.

देवापी हा प्राचीन राजा आणि मनुच्या वंशातील इक्ष्वाकू घराण्यातील जे मोठ्या योगशक्तीचे आहेत, ते सर्व काळाची उपासना करतात.

क्षीणे कलियुगे तस्मिस्तिष्ये त्रेतायुगे कृते। सप्तर्षिभिश्चैव सार्द्धं भाव्ये त्रेतायुगे पुनः गोत्राणां क्षत्रियाणाञ्च भविष्यास्ते प्रकीर्तिताः ।। ३२.

कलियुग संपल्यावर, तिष्य, त्रेता आणि कृतयुगात, सप्तर्षींसह, पुन्हा भविष्यातील त्रेतायुगात, क्षत्रियांच्या गोत्रांची नावे सांगितली जातात.

द्वापरान्ते प्रतिष्ठन्ते क्षत्रिया ऋषिभिः सह। कृते त्रेतायुगे चैव तथा क्षीणे च द्वापरे। नराः पातकिनो ये वै वर्त्तन्ते ते कलौ स्मृताः ।। ३२.

द्वापारयुगाच्या शेवटी, ऋषींसह क्षत्रियांची स्थापना होते. कृतयुग, त्रेतायुग आणि द्वापार संपल्यावर, जे पापी माणसे राहतात ते कलियुगातील समजले जातात.

मन्वन्तराणां सप्तानां सान्तानार्था श्रुतिः स्मृतिः। एवमेतेषु सर्वेषु युगक्षयक्रमस्तथा ।। ३२.

सात मन्वंतरांच्या समाप्तीबद्दलची परंपरा आणि स्मृती, तसेच सर्व युगांच्या क्षयाचा क्रम असाच सांगितला आहे.

परस्परं युगानाञ्च ब्रह्मक्षत्रस्य चोद्भवः। यथा वै प्रकृतिस्तेभ्यः प्रवृत्तानां यथा क्षयम् ।। ३२.

युगांचा आणि ब्राह्मण-क्षत्रियांचा परस्पर जन्म, त्यांची प्रकृती, त्यांच्या उत्पत्तीचा आणि क्षयाचा क्रम सांगितला आहे.

जामदग्न्येन रामेण क्षत्रे निरवशोषिते। क्रियन्ते कुलटाः सर्वाः क्षत्रियैर्वसुधाधिपैः। दिवं गतानहं तुभ्यं कीर्त्तयिष्ये निबोधत ।। ३२.

ज्यावेळी जमदग्नीपुत्र रामाने क्षत्रिय वंश संपवला, तेव्हा पृथ्वीवरील क्षत्रिय राजांनी सर्व घराणी स्थापन केली. मी स्वर्गात जाऊन ती तुला सांगतो, ऐक.