वायुपुराणम्

इहामुत्र हितार्थाय वदन्ति परमं पदम्। पूर्वमेव मयोक्तस्ते कालस्तु युगसंज्ञितः ।। ३२.

इथे आणि तिथे कल्याणासाठी, ते परमपद सांगतात; मी आधीच तुला सांगितलं आहे, काळाला युग असं नाव आहे.

कृतं त्रेता द्वापरञ्च युगादिः कलिना सह। परिवर्त्तमानैस्तैरेव भ्रममाणेषु चक्रवत् ।। ३२.

कृतयुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग आणि कलियुग — ही युगांची सुरुवात आहेत; ती सतत फिरत राहतात, चक्रासारखी.

देवतास्तु तदोद्विग्नाः कालस्य वशमागताः. न शक्नुवन्ति तन्मानं संस्स्थापयितुमात्मना ।। ३२.

तेव्हा देवता काळाच्या अधीन होऊन घाबरतात; त्या स्वतःच्या शक्तीने त्याचं मोजमाप करू शकत नाहीत.

तदा ते वाग्यता भूत्वा आदौ मन्वन्तरस्य वै। ऋषयश्चैव देवाश्च इन्द्रश्चैव महातपाः ।। ३२.

त्या वेळी, मन्वंतराच्या सुरुवातीला, ऋषी, देव आणि बलवान इंद्र मौन धारण करून आले.

समाधाय मनस्तीव्रं सहस्रं परिवत्सरान्। प्रपन्नास्ते महादेवं भीताः कालस्य वै तदा ।। ३२.

आपलं मन एकाग्र करून, हजार वर्षं तप केल्यावर, ते काळाच्या भीतीने महादेवाच्या आश्रयाला गेले.

अयं हि कालो देवेशश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्मुखः । कोऽस्य विद्यान्महादेव अगाधस्य महेश्वर ।। ३२.

हा काळ देवांचा स्वामी, चार रूपांचा आणि चार तोंडांचा आहे; हे महेश्वरा, या अथांग काळाची विद्या कोण जाणू शकतो?

अथ दृष्ट्वा महादेवस्तं तु कालञ्चतुर्मुखम्। न भेतव्यमिति प्राह को वः कामः प्रदीयताम् ।। ३२.

मग महादेवाने तो चार तोंडांचा काळ पाहून सांगितलं — 'घाबरू नका; तुमची इच्छा काय आहे, सांगा, ती पूर्ण केली जाईल.'

तत्करिष्याम्यहं सर्वं न वृथायं परिश्रमः । उवाच देवो भगवान् स्वयङ्कालः सुदुर्जयः ।। ३२.

'मी हे सर्व पूर्ण करीन; तुमचा हा परिश्रम वाया जाणार नाही,' असं स्वतः काळरूप, जिंकता न येणारा परमेश्वर म्हणाला.

यदेतस्य मुखं श्वेतं चतुर्जिह्वं हि लक्ष्यते। एतत् कृतयुगं नाम तस्य कालस्य वै मुखम्। असौ देवः सुरश्रेष्ठो ब्रह्मा वैवस्वतो मुखः ।। ३२.

त्याचं जे तोंड पांढरं आणि चार जिभांनी युक्त आहे, तेच त्या काळाचं कृतयुग नावाचं तोंड आहे; तो देव, देवांमध्ये श्रेष्ठ, म्हणजेच वैवस्वत ब्रह्मा आहे.

यदेतद्रक्तवर्णाभं तृतीयं वः स्मृतं मया । त्रिजिह्वं लेलिहानं तु एतत् त्रेतायुगं द्विजाः ।। ३२.

हे तिसरं युग, जे रक्तासारखं दिसतं, तीन जिभा असलेलं आणि चाटत असलेलं मी सांगितलं आहे, हेच त्रेतायुग आहे, हे द्विजांनो.

अत्र यज्ञप्रवृत्तिस्तु जायते हि महेश्वरात्। ततोऽत्र इज्यते यज्ञस्तिस्रो जिह्वास्त्रयोऽग्नयः । इष्ट्वा चैवाग्नयो विप्राः कालजिह्वा प्रवर्त्तते ।। ३२.

या युगात महादेवांच्या प्रेरणेने यज्ञ सुरू होतो; म्हणून या काळात यज्ञ केला जातो, तीन जिभा म्हणजे तीन अग्नी. अग्नीत समिधा टाकल्यानंतर, हे ब्राह्मणांनो, काळाची जिभा सुरू होते.

यदेतद्वै मुखं भीमं द्विजिह्वं रक्तपिङ्गलम्। द्विपादोऽत्र भविष्यामि द्वापरं नाम तद्युगम् ।। ३२.

हे भीषण तोंड, ज्याला दोन जिभा आहेत, रक्तासारखे आणि पिंगट रंगाचे आहे, यात मी दोन पायांचा होतो; हेच युग द्वापर म्हणून ओळखलं जातं.

यदेतत् कृष्णवर्णाभं तुरीयं रक्तलोचनम्। एकजिह्वं पृथुश्यामं लेलिहानं पुनः पुनः ।। ३२.

हे चौथं युग, जे काळ्यासारखं दिसतं, डोळे लाल आहेत, एक जिभा आहे, मोठं आणि काळं आहे, आणि वारंवार चाटत असतं—

ततः कलियुगं घोरं सर्वलोकभयङ्करम्। कल्पस्य तु मुखं ह्येतच्चतुर्थं नाम भीषणम् ।। ३२.

मग येतं ते भयंकर कलियुग, जे सर्व लोकांना घाबरवणारं आहे; हेच युगचक्राचं चौथं, भीषण तोंड आहे.

न मुखं नापि निर्वाणं तस्मिन् भवति वै युगे। कालग्रस्ता प्रजा चापि युगे तस्मिन् भविष्यति ।। ३२.

त्या युगात ना तोंड उरतं, ना मुक्ती मिळते; त्या काळात सर्व प्राणी काळाच्या तावडीत सापडतात.

ब्रह्मा कृतयुगे पूज्यस्त्रेतायां यज्ञ इच्यते। द्वापरे पूज्यते विष्णुरहम्पूज्यश्चतुर्ष्वपि ।। ३२.

कृतयुगात ब्रह्माचा पूजन केला जातो, त्रेतायुगात यज्ञ महत्वाचा असतो; द्वापरात विष्णूची पूजा होते, आणि मी सर्व युगांत पूजला जातो.

ब्रह्मा विष्णुश्च यज्ञश्च कालस्यैव कलास्त्रयः। सर्वेष्वेव हि कालेषु चतुर्मूर्तिर्महेश्वरः ।। ३२.

ब्रह्मा, विष्णू आणि यज्ञ हे काळाच्या तीन रूपांपैकी आहेत; सर्व युगांत महादेव हेच चतुर्मुख आहेत.

अहं जनो जनयिता (वः) कालः कालप्रवर्त्तकः। युगकर्ता तथा चैव परं परपरायणः ।। ३२.

मीच लोक, मीच सृष्टीकर्ता, मीच काळ आणि काळ चालवणारा, मीच युगांचा निर्माता आणि मीच सर्वोच्च, अंतिम आश्रय आहे.

तस्मात् कलियुगं प्राप्य लोकानां हितकारणात्। अभयार्थञ्च देवानामुभयोर्लोकयोरपि ।। ३२.

म्हणून कलियुग आल्यानंतर, लोकांच्या कल्याणासाठी आणि देवांना निर्भयता मिळावी म्हणून, दोन्ही लोकांसाठी—

तदा भव्यश्च पूज्यश्च भविष्यामि सुरोत्तमाः। तस्माद्भयं न कार्यं च कलिं प्राप्य महौजसः ।। ३२.

त्या वेळी मी मंगल आणि पूजनीय होईल, हे श्रेष्ठ देवांनो; म्हणून कलियुग आलं तरी, बलवानांनो, घाबरायचं काहीच कारण नाही.

एवमुक्ता स्ततः सर्वा देवता ऋषिभिः सह। प्रणम्य शिरसा देवं पुनरूचुर्जगत्पतिम् ।। ३२.

असं सांगितल्यावर, सर्व देवता आणि ऋषी डोकं वाकवून त्या देवाला वंदन करून, पुन्हा जगत्पतीला म्हणाले.

महातेजा महाकायो महावीर्यो महाद्युतिः। भीषणः सर्वभूतानां कथं कालश्चतुर्मुखः ।। ३२.

महातेजस्वी, विशाल देह असलेले, महान शक्तीचे, तेजस्वी, सर्व प्राण्यांना भयावह असलेले, काळ कसा चतुर्मुख आहे हे सांग.

एष कालश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्मुखः। लोकसंरक्षणार्थाय अतिक्रामति सर्वशः ।। ३२.

हा काळ चतुर्मुख, चार दात असलेला, चार रूपांचा आहे; लोकांचे रक्षण करण्यासाठी तो सर्वत्र संचार करतो.

नासाध्यं विद्यते चास्य सर्वस्मिन् सचराचरे। कालः सृजति भूतानि पुनःसंहरति क्रमात् ।। ३२.

संपूर्ण चराचरात त्याच्यासाठी काहीही अशक्य नाही; काळ सर्व प्राणी निर्माण करतो आणि पुन्हा एकेक करून त्यांना संहारतो.

सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद्वशे। तस्मात्तु सर्वभूतानि कालः कलयते सदा ।। ३२.

सर्वजण काळाच्या अधीन आहेत; काळ कोणाच्याही अधीन नाही; म्हणून काळ नेहमी सर्व प्राण्यांना मोजतो.

विक्रमस्य पदान्यस्य पूर्वोक्तान्येकसप्ततिः। तानि मन्वन्तराणीह परिवृत्तयुगक्रमात् ।। ३२.

त्याच्या पावलांचे एकाहत्तर टप्पे, जे आधी सांगितले, तेच या युगपरिवर्तनात मन्वंतरं होत.

एकं पदं परिक्रम्य पदानामेकसप्ततिः। यदा कालः प्रक्रमते तदा मन्वन्तरक्षयः ।। ३२.

एकाहत्तर पैकी एक पाऊल काळ पूर्ण करतो, तेव्हा काळ पुढे जातो आणि त्या वेळी मन्वंतराचा अंत होतो.

एवमुक्त्वा तु भगवान् देवर्षिपितृदानवान्। नमस्कृतश्च तैः सर्वैस्तत्रैवान्तरधीयत ।। ३२.

भगवान असे सांगून, सर्व देव, ऋषी, पितर आणि दानव यांनी त्यांना वंदन केले. त्यानंतर ते तिथेच अदृश्य झाले.

एवं स काले भगवान् देवर्षिपितृदानवान्। पुनः पुनः संहरते सृजते च पुनः पुनः ।। ३२.

असा हा भगवान, प्रत्येक क्षणी देव, ऋषी, पितर आणि दानव यांना पुन्हा पुन्हा संहारतो आणि पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो.