वायुपुराणम्

उपतस्थुः सगन्धर्वा नृत्त्यगीतविशारदाः। त्रिदशाः सर्वलोकस्था निपुणा गीतवादिनः ॥ ८.

गंधर्व, जे नृत्यगानात कुशल आहेत, आणि सर्व लोकांत राहणारे त्रिदश, हे सर्व गाणे वादनात निपुण, त्यांनी वंदना केली.

हंसो ज्येष्ठः कनिष्ठोऽन्यो मध्यमौ च हहा हुहूः। चतुर्थो धिषणश्चैव ततो वासिरुचिस्तथा ॥ ८.

हंस हा ज्येष्ठ, एक कनिष्ठ, मधले दोन म्हणजे हहा आणि हुहू; चौथा धिषण, त्यानंतर वासिरुचि.

षष्ठस्तु तुम्बुरुस्तेषां ततो विश्वावसुः स्मृतः। इमाश्चाप्सरसो दिव्या विहिताः पुण्यलक्षणाः ॥ ८.

त्यांच्यात सहावा तुंबुरू, मग विश्वावसु म्हणून ओळखला जातो; आणि या दिव्य, पुण्यलक्षणी अप्सरा आहेत.

सुषुवेऽष्टौ महाभागा वरिष्ठा देवपूजिताः। अनवद्यामनवशामन्वतां मदनप्रियाम्। अरूषां सुभगां भासी मरिष्टाऽष्टौ व्यजायत ॥ ८.

आठ महान, श्रेष्ठ, देवांनी पूजिल्या जाणाऱ्या, अशा अनवद्य, अनवशा, अन्वती, मदनप्रिया, अरुषा, सुभगा, भासी आणि मरीष्टा — या आठ अप्सरा जन्माला आल्या.

मनोवती सुकेशा च तुम्बुरोस्तु सुते उभे। पञ्चचूडास्त्विमा दिव्या दैविक्योऽप्सरसो दश ॥ ८.

मनवती आणि सुकिशा या दोघी तुंबुरूच्या कन्या, आणि या पाच मुकुटधारी दिव्य अप्सरा — अशा दहा, दैवी उत्पत्तीच्या आहेत.

मेनका सहजन्या च पर्णिनी पुञ्जिकस्थला। घृतस्थला घृताची च विश्वाची पूर्वचीत्यपि। प्रम्लोचेत्यभिविख्यातानुम्लोचन्ती तथैव च ॥ ८.

मेना, सहजंया, पर्णिनी, पुंजिकस्थला, घृतस्थला, घृताची, विश्वाची, पूर्वाची, प्रम्लोचा आणि अनुम्लोचंती — या प्रसिद्ध अप्सरा आहेत.

अनादिनिधनस्याथ जज्ञे नारायणस्य या। ऊरोः सर्वानवद्याङ्गी उर्वश्येकादशी स्मृता ॥ ८.

अनादि-निधन नारायणाच्या मांडीपासून, सर्वांग सुंदर अशी उर्वशी, अकरावी, जन्मली.

मेनस्य मेनका कन्या ब्रह्मणो हृष्टचेतसः । सर्वाश्च ब्रह्म वादिन्यो महायोगाश्च ताः स्मृताः ॥ ८.

मेना ही मेनकाची आई, जिने ब्रह्माचा मन आनंदित केला; या सर्व ब्रह्मवेदिनी आणि महान योगिनी म्हणून ओळखल्या जातात.

गणा अप्सरसाङ्ख्याताः पुण्यास्ते वै चतुर्द्दश। आहूताः शोभयन्तश्च गणा ह्येते चतुर्द्दश ॥ ८.

अप्सरांचा समूह, चौदा संख्येने, पुण्यवान आहेत; हे चौदा समूह बोलावले की शोभा वाढवतात.

ब्रह्मणो मानसाः कन्याः शोभयन्त्यो मनोः सुताः। वेगवन्त्यस्त्वरिष्टाया ऊर्ज्जायाश्चाग्निसम्भवाः ॥ ८.

ब्रह्मदेवांच्या मनातून जन्मलेल्या कन्या तेजस्वी होत्या आणि त्या मनुच्या मुली झाल्या. त्वरीता यांच्या जलद कन्या, ऊर्जेच्या उत्साही कन्या आणि अग्नीतून जन्मलेल्या कन्या अशा विविध कन्या होत्या.

आयुष्मन्त्यश्च सूर्यस्य रश्मिजाताः सुभा स्वराः। वारिजा ह्यमृतोत्पन्ना अमृता नामतः स्मृताः ॥ ८.

सूर्याच्या किरणांपासून जन्मलेल्या दीर्घायुषी, तेजस्वी आणि मधुर आवाजाच्या कन्या आहेत. पाण्यातून, अमृतातून जन्मलेल्या कन्यांना अमृता असे नाव आहे.

वायूत्पन्ना मुदा नाम भूमिजाता भवास्तु वै । विद्युतश्च रुचो नाम मृत्योः कन्याश्च भैरवाः ॥ ८.

वायूपासून जन्मलेल्या कन्यांना मुदे म्हणतात. पृथ्वीपासून जन्मलेल्या कन्या भवे आहेत. विजेपासून रुचा नावाच्या कन्या आणि मृत्यूच्या कन्या भैरवा म्हणून ओळखल्या जातात.

शोभयन्त्यः कामगुणा गणाः प्रोक्ताश्चतुर्द्दश। सेन्द्रोपेन्द्रैः सुरगणैः रूपातिशयनिर्मिताः ॥ ८.

या तेजस्वी आणि कामगुणांनी युक्त अशा चौदा गटांच्या कन्या आहेत. त्या इंद्र, उपेंद्र आणि देवांच्या समूहांसह सौंदर्यात अतुलनीय अशा रूपांनी निर्माण झाल्या आहेत.

शुभरूपा महाभागा दिव्या नारी तिलोत्तमा। ब्रह्मणश्चाग्निकुण्डाच्च देवनारी प्रभावती। रूपयौवनसम्पन्ना उत्पन्ना लोकविश्रुता ॥ ८.

शुभ रूपाची, मोठ्या भाग्याची आणि दिव्य स्वरूपाची तिलोत्तमा ही अप्सरा आहे. ब्रह्मदेवाच्या अग्निकुंडातून जन्मलेली प्रभावती ही देव कन्या आहे, जिला सौंदर्य आणि तारुण्य लाभले असून ती सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे.

वे दीतलसमुत्पन्ना चतुर्वक्त्रस्य धीमतः। नाम्ना वेदवती नाम सुरनारी महाप्रभा ॥ ८.

चार मुख असलेल्या बुद्धिमान ब्रह्मदेवाच्या वेदिकेवरून जन्मलेली, मोठ्या तेजाची देव कन्या वेदवती नावाने ओळखली जाते.

तथा यमस्य दुहिता रूपयौवनशालिनी। वरहेमविभा हेमा देवनारी सुलोचना ॥ ८.

त्याचप्रमाणे, यमाची कन्या हेमाही रूप आणि तारुण्याने संपन्न आहे. ती उत्तम सोन्याने सजलेली, सुंदर डोळ्यांची देव कन्या आहे.

इत्येते बहुसाहस्रं भास्वरा ह्यप्सरोगणाः। देवतानामृषीणाञ्च पत्न्यस्ता मातरश्च ह ॥ ८.

अशी ही हजारो तेजस्वी अप्सरांचा समूह आहे. त्या देवता आणि ऋषी यांच्या पत्नी आणि माता आहेत.

सुगन्धाश्चम्पवर्णाश्च सर्वाश्चाप्सरसः समाः। सम्प्रयोगे तु कान्तेन माद्यन्ति मदिरां विना। तासामाप्यायते स्पर्शादानन्दश्च विवर्द्धते ॥ ८.

सर्व अप्सरा सुगंधी आणि सुंदर आहेत, आणि त्या एकमेकींना सम आहेत. प्रियकरासोबत असताना त्या मद्याशिवायही आनंदित होतात आणि त्यांच्या स्पर्शाने आनंद वाढतो, हर्षही फुलतो.

पर्वते नारदे पूर्वं रेतः स्कन्नं प्रजापतेः। पर्वतस्तत्र संभूतो नारदश्चैव तावुभौ॥ तयोर्यवीयसी चैव तृतीयारन्धती स्मृता। देवरुख्यो सूर्यजन्म तस्मिन्नारदपर्वतौ॥(पाठभेदः) विनतायास्तु पुत्रौ द्वावरुणो गरुडश्च ह। षट्‌त्रिंशत्तु स्वसारश्च यवीयस्यस्तु ताः स्मृताः ॥ ८.

पूर्वी पर्वतावर प्रजापतीचे वीर्य सांडले गेले. त्यातून पर्वत आणि नारद हे दोघे जन्मले आणि त्यांची धाकटी बहीण अरुंधती म्हणून ओळखली जाते. यवीयसीच्या छत्तीस कन्या बहिणी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. विनतेचे दोन पुत्र अरुण आणि गरुड, आणि त्या बहिणी धाकट्या म्हणून ओळखल्या जातात.

गायत्र्यादीनि च्छन्दांसि सौपर्णेयाश्च पक्षिणः। इत्येवाहानि सर्वाणि दिक्षु सन्निहितानि च ॥ ८.

गायत्रीपासून सुरू होणारी सर्व छंद, सुपर्ण पक्षी आणि सर्व दिवस चारही दिशांना स्थिर आहेत.

कद्रूर्नागसहस्रं वै चरा चरमजीजनत् । अनेकशिरसां तेषां खेचराणां महात्मनाम्। बहुधानामधेयानां प्रायशस्तु निबोधत ॥ ८.

कद्रूने हजार नागांना जन्म दिला, जे हालचाल करणारे आणि न करणारे, अनेक डोकी असलेले, आकाशात संचार करणारे आणि अनेक नावांनी ओळखले जाणारे आहेत. त्यातील मुख्य नागांची नावे ऐका.

तेषां प्रधाननागाश्च शेषवासुकितक्षकाः। सकणीरश्च जम्भश्च अञ्जनो वामनस्तथा ॥ ८.

त्यांच्यातील प्रमुख नाग म्हणजे शेष, वासुकी, तक्षक, सकणीर, जम्भ, अंजन आणि वामन.

ऐरावतमहापझौ कम्बलाश्वतरावुभौ। ऐलपत्रश्च शङ्खश्च कर्कोटकधनञ्जयौ ॥ ८.

एरावत, महापज्ह, कंबळ, अश्वतर, ऐलपत्र, शंख, कर्कोटक आणि धनंजय हेही प्रमुख नाग आहेत.

महाकर्णो महानीलो धृतराष्ट्रबलाहकौ। कुमारः पुष्पदन्तश्च सुमुखो दुर्मुखस्तथा ॥ ८.

महाकर्ण, महानिल, धृतराष्ट्र, बलाहक, कुमार, पुष्पदंत, सुमुख आणि दुर्मुख हेही नाग आहेत.

शिलीमुखो दधिमुखः कालीयः शालिपिण्डकः । बिन्दुपादः पुण्डरीको नागश्चापूरणस्तथा ॥ ८.

शिलीमुख, दधिमुख, काळिय, शालिपिंडक, बिंदुपाद, पुण्डरीक आणि आपूरण हे नाग आहेत.

कपिलश्चाम्बरीषश्च धृतपादश्च कच्छपः । प्रह्लादः पझचित्रश्च गन्धर्वोऽथ नमस्विकः ॥ ८.

कपिल, अम्बरीष, धृतपाद, कच्छप, प्रह्लाद, पज्हचित्र, गंधर्व आणि नमस्विक हेही नाग आहेत.

नहुषः खररोमा च मणिरित्येवमादयः। काद्रवेया मया ख्याताः खशायांस्तु निबोधत ॥ ८.

नहुष, खररोम आणि मणी हे प्रसिद्ध काद्रव्य नाग आहेत. आता खशांपैकी नागांची नावे ऐका.

खशा विजज्ञे पुत्रौ द्वौ विश्रुतौ पुरुषादकौ। ज्येष्ठं पश्चिमसङ्ख्यायां पूर्वस्यां मनुजास्तथा ॥ ८.

खशेच्या पोटी दोन सुप्रसिद्ध पुत्र जन्मले, जे माणसांना खाणारे म्हणून ओळखले जात. त्यातला मोठा पश्चिमेकडच्या वंशात आणि धाकटा पूर्वेकडच्या लोकांमध्ये झाला.

विलोहितं विकर्णञ्च पूर्वं साऽजनयत् सुतम्। चतुर्भुजं चतुष्पादं द्विमूर्द्धानं द्विधागतिम् ॥ ८.

तिने प्रथम विलोहित विकर्ण नावाच्या मुलाला जन्म दिला, ज्याला चार हात, चार पाय, दोन डोकी आणि दोन प्रकारे चालण्याची क्षमता होती.