वायुपुराणम्

ध्रुवात्पुष्टिञ्च भव्यञ्च भूमिः सा सुषुवे नृपौ । स्वां छायामाह वै पुष्टिर्भव नारी तु तां विभुः

ध्रुवापासून पुष्टी आणि भव्या हे दोघे जन्मले; पृथ्वीने त्यांना जन्म दिला, राजन. पुष्टी म्हणाली, 'तू माझी सावली हो,' आणि प्रभू भवाने तिला पत्नी केले.

सत्याभिव्याहृते तस्य सद्यः स्त्री साभवत्तदा । दिव्यसंहन नाच्छाया दिव्याभरणभूषिता

त्याने सत्य बोलताच, ती स्त्री ताबडतोब प्रकट झाली, दिव्य रूप आणि सावलीसह, आणि स्वर्गीय दागिन्यांनी सजलेली होती.

छायायां पुष्टिराधत्त पञ्च पुत्रानकल्मषान् । प्राचीनगर्भं वृषकं वृकञ्च वृकलं धृतिम्

छायेत पुष्टीने पाच निष्कलंक पुत्रांना जन्म दिला – प्राचीनगर्भ, वृषक, वृक, व्रिकल आणि धृति.

पत्नी प्राचीनगर्भस्य भूवर्चा सुषुवे नृपम् । नाम्नोदारधियं पुत्रमिन्द्रो यः पूर्वजन्मनि

प्राचीनगर्भाची पत्नी भूवर्चा हिने उदारधी नावाच्या राजाला जन्म दिला, जो मागील जन्मी इंद्र होता.

संवत्सरसहस्रान्ते सकृदाहारमाहरत् । एवं मन्वन्तरं युक्तमिन्द्रत्वं प्राप्तवान्विभुः

सहस्त्र वर्षांच्या शेवटी त्याने एकदाच अन्न घेतले; अशा प्रकारे संपूर्ण मन्वंतर पार पाडून, प्रभूने इंद्रपद मिळवले.

उदारधेः सुतं भद्राजनयत्सा दिवञ्जयम् । रिपुं रिपुञ्जयं जज्ञे वराङ्गी सा दिवञ्जयात्

उदारधीचा पुत्र दिवांजय याला भद्रा हिने जन्म दिला; दिवांजयापासून वरांगी हिने रिपु आणि रिपुंजय या पुत्रांना जन्म दिला.

रिपोराधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम् । व्यजीजनत् पुष्करिण्यां वारुण्यां चाक्षुणो मनुम् । प्रजापतेरात्मजायामारण्यस्य महात्मनः

रिपुच्या पत्नी बृहतीने सर्व तेज असलेला चाक्षुष जन्माला घातला; पुष्करिणी आणि वारुणी या दोघींनी चाक्षुष मनूला जन्म दिला, जो प्रजापती आणि महान आत्मा अरण्याचा पुत्र आहे.

मनोरजायन्त दशनद्वलायां शुभाः सुताः । कन्यायां वै महाभाग वैराजस्य प्रजापतेः

मनूच्या नद्वला या पत्नीकडून शुभ पुत्र जन्मले; तसेच वैराज प्रजापतीच्या पुण्यश्लोक कन्येकडूनही.

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक् कविः । अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति ते नव । अभिमन्युश्च दशमो नद्वलायां मनोः सुताः ॥२.१.

ऊरू, पूरू, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यवाक, कवि, अग्निष्टुत, अतिरात्र, सुद्युम्न हे नऊ, आणि अभिमन्यू हा दहावा, असे मनूचे नद्वला या पत्नीकडून दहा पुत्र झाले.

६२.९० ऊरोरजनयत् पुत्रान् षडाग्नेयी महाप्रभान् । अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुमङ्गिरसं शिवम्

आग्नेयी या फार तेजस्वी होती, तिने आपल्या मांडींपासून सहा पुत्रांना जन्म दिला — अंग, सुमनस, स्वाती, क्रतु, अंगिरस आणि शिव.

अङ्गात सुनीथापत्यं वै वेनमेकं व्यजायत । अपचारेण वेनस्य प्रकोपः सुमहानभूत्

अंगाचा एकच पुत्र झाला, त्याचे नाव होते सुनीथ, आणि त्यानंतर वेनाचा जन्म झाला. वेनाच्या वाईट वागण्यामुळे फार मोठा राग निर्माण झाला.

प्रजार्थमृषयस्तस्य ममन्थुर्दक्षिणं करम् । वेनस्य पाणौ मथिते सम्बभूव महान्नृपः । वैन्यो नाम महीपालो यः पृथुः परिकीर्त्तितः

लोकांच्या भल्यासाठी ऋषींनी वेनाचा उजवा हात मथला. तेव्हा त्या हातातून एक महान राजा प्रकट झाला, त्याचे नाव वेन्याचा पुत्र पृथु, जो सर्वत्र प्रसिद्ध आहे.

स धन्वी कवची जातस्तेजसा प्रज्वलन्निव । पृथुर्वैन्यः सर्वलोकान् ररक्ष क्षत्रपूर्वजः

तो पृथु धनुष्य आणि कवच घेऊनच जन्मला, तेजाने अगदी प्रज्वलित होत होता. क्षत्रिय वंशाचा हा पृथु वेन्य सर्व लोकांचे रक्षण करीत असे.

तस्य स्तवार्थमुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ

त्याच्या स्तुतीसाठी कुशल सूत आणि मागध यांचा जन्म झाला.

तेनेयं गौर्महाराज्ञा दुग्धा सस्यानि धीमता । प्रजानां वृत्तिकामानां देवैऋषिगणैः सह

त्या बुद्धिमान आणि महान राजाने, देव आणि ऋषीगणांसह, लोकांच्या उपजीविकेसाठी या पृथ्वीला धान्यरूप दूध काढले.

पितृभिर्दानवैश्चैव गन्धर्वैरप्सरोगणैः । सर्वैः पुण्यजनैश्चैव वीरुद्भिः पर्वतैस्तथा

पितर, दानव, गंधर्व, अप्सरांचा समूह, सर्व पुण्यवान लोक, वनस्पती आणि पर्वत यांनीही पृथ्वीचे दूध काढले.

तेषु तेषु तु पात्रेषु दुह्यमाना वसुन्धरा । प्रादाद्यथेप्सितं क्षीरं तेन लोकांस्त्वधारयत्

त्या त्या पात्रांमध्ये पृथ्वीचे दूध काढण्यात आले. तिने सर्वांना हवे तसे दूध दिले आणि त्यानेच पृथ्वीवरील लोकांचे पालन केले.

ऋषय ऊचुः॥ विस्तरेण पृथोर्जन्म कीर्त्तयस्व महा मते । यथा महात्मना दुग्धा पूर्वं तेन वसुन्धरा

ऋषी म्हणाले — हे महात्म्या, पृथुचा जन्म आणि त्या महान आत्म्याने पृथ्वीचे दूध कसे काढले, ते सविस्तर सांग.

यथा देवैश्च नागैश्च यथा ब्रह्मर्षिभिः सह । यथा यक्षैः सगन्धर्वैरप्सरोभिर्यथा पुरा ॥२.१.

देव, नाग, ब्रह्मर्षी, यक्ष, गंधर्व, अप्सरा आणि प्राचीन काळी ज्यांनी पृथ्वीचे दूध काढले, त्यांनी ते कसे केले, ते सांग.

६२.१०० तेषां पात्रविशेषांश्च दोग्धारं क्षीरमेव च । तथा वत्सविशेषांश्च तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

त्या त्या समूहांचे विशेष पात्र, दूध काढणारे, दूध आणि विशेष वत्स कोण होते, हे आम्हाला सांग.

यस्मिंश्च कारणे पाणिर्वेनस्य मथितः पुरा । क्रुद्धैर्महर्षिभिः पूर्वं तत् सर्वं कथयस्व नः

पूर्वी महर्षींनी रागाने वेनाचा हात का मथला, त्याचे कारण काय होते, ते सर्व आम्हाला सांग.

वर्णयिष्यामि वो विप्राः पृथोर्वैन्यस्य सम्भवम् । एकाग्राः प्रयताश्चैव शूश्रूषध्वं द्विजोत्तमाः

हे ब्राह्मणहो, मी तुम्हाला पृथु वेन्याचा जन्म सांगणार आहे. तुम्ही एकाग्र आणि भक्तीभावाने ऐका.

नाशुचेर्नापि पापाय नाशिष्यायाहिताय च । वर्णयेयमिमं पुण्यं नाव्रताय कथञ्चन

हा पुण्य कथा मी अपवित्र, पापी, अयोग्य किंवा व्रत नसलेल्या कोणालाही कधीच सांगणार नाही.

स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम् । रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं श्रृणुयाद्योऽनसूयकः

ही कथा स्वर्गप्राप्त, कीर्ती वाढवणारी, आयुष्य वाढवणारी, पुण्य आणि वेदांना मान्य आहे. ऋषींनी सांगितलेले हे रहस्य, द्वेष नसलेल्याने ऐकावे.

यश्चेमं श्रावयेन्मर्त्यः पृथोर्वैन्यस्य सम्भवम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत् कृताकृतम् । गोप्ता धर्मस्य राजासौ बभूवात्रिसमः प्रभुः

जो मनुष्य ब्राह्मणांना नमस्कार करून पृथु वेन्याचा जन्म इतरांना ऐकवतो, त्याला कधीच केलेल्या किंवा न केलेल्या कर्माची खंत वाटत नाही. तो राजा धर्माचा रक्षक होता आणि अत्रिसारखा सामर्थ्यवान होता.

अत्रिवंशसमुत्पन्नो ह्यङ्गो नाम प्रजापतिः । यस्य पुत्रोऽभवद्वेनो नात्यर्थं धार्मिक स्तथा

अत्रिवंशात जन्मलेला अंग नावाचा प्रजापती होता. त्याचा पुत्र वेन झाला, पण तो फारसा धर्मात्मा नव्हता.

जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः । स मातामहदोषेण वेनः कालात्मजात्मजः

मृत्यूच्या कन्या सुनीथेतून प्रजापतीचा जन्म झाला. आईच्या वडिलांच्या दोषामुळे वेन — जो काळाचा नातू होता — जन्माला आला.

स धर्मं पृष्ठतः कृत्वा कामाल्लोभे व्यवर्त्तत । स्थापनं स्थापयामास धर्मापेतं स पार्थिवः

त्याने धर्म बाजूला ठेवून, इच्छेने आणि लोभाने त्याच्यापासून दूर वळला; त्या राजाने धर्माशिवाय राज्य चालवलं.

वेदशास्त्राण्यतिक्रम्य ह्यधर्मे निरतोऽभवत् । निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजा स्तस्मिन् प्रशासति । आसन्न च पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः ॥२.१.

त्याने वेद आणि शास्त्रांचं उल्लंघन केलं आणि अधर्मातच रमला; त्याच्या राज्यात लोकांनी वेदपठण आणि 'वषट्' म्हणणं सोडलं. तरीही जवळच्या यज्ञांत देवांनी सोमपान केलं.