वायुपुराणम्

ततस्तस्य तु वीर्येण लोकानुग्रहकारकम्। द्वितीयं भद्रसंयोगं सन्ततस्यैककारकम् ।। ३१.

मग त्याच्या सामर्थ्याने, लोकांच्या कल्याणासाठी, दुसरा शुभ संयोग घडवतो, जो अखंडतेचे एकमेव कारण ठरतो.

देवत्वञ्च पितृत्वञ्च कालत्वञ्चास्य यत्परम्। तस्माद्वै सर्वथा भद्रस्तद्वद्भिरभिपूज्यते ।। ३१.

त्याचं दैवतपण, पितरांचं स्थान आणि काळ म्हणून असलेली त्याची ओळख — ही त्याची सर्वात उच्च रूपं आहेत; म्हणून तो नेहमीच मंगलमय आहे आणि त्याच्या भक्तांनी त्याला विशेष आदराने पूजावं.

पतिः पतीनां भगवान् प्रजेशानां प्रजापतिः। भवनः सर्वभूतानां सर्वेषां नीललोहितः। ओषधीः प्रतिसन्धत्ते रुद्रः क्षीणाः पुनः पुनः ।। ३१.

तो सर्वांच्या स्वामी, सर्व प्रजापतींचा प्रभू, सर्व सृष्टीचं निवासस्थान, सर्वांचा नीलकंठ; तोच रुद्र वारंवार थकलेल्या औषधींना पुन्हा पुन्हा ताजं करतो.

इत्येषां यदपत्यं वै न तच्छक्यं प्रमाणतः। बहुत्वात् परिसङ्ख्यातुं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ।। ३१..

या सर्वांचं संतती खरंच मोजता येणार नाही; त्यांची मुलं आणि नातवंडं इतकी असंख्य आहेत की, त्यांची गणती करणं अशक्य आहे.

इमं वंशं प्रजेशानां महतां पुण्यकर्मणाम्। कीर्त्तयन् स्थिरकीर्त्तीनां महतीं सिद्धिमाप्नुयात् ।। ३१.

जो कोणी या पुण्यवान, स्थिर कीर्ती असलेल्या प्रजापतींच्या वंशाचं गायन करतो, तो मोठं यश मिळवतो.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्रणवस्य विनिश्वयम्। ओङ्कारमक्षरं ब्रह्म त्रिवर्णञ्चादितः स्मृतम् ।। ३२.

आता मी ओंकाराचं गूढ पूर्णपणे सांगतो; ओंकार हे अक्षर ब्रह्म आहे, आणि सुरुवातीपासून ते त्रैवर्णिक म्हणून ओळखलं जातं.

यो यो यस्य यथा वर्णो विहितो देवतास्तथा। ऋचो यजूंषि सामानि वायुरग्निस्तथा जलम् ।। ३२.

प्रत्येक अक्षराला जशी नेमणूक आहे, तशीच त्याच्या देवता आहेत; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, तसेच वायू, अग्नी आणि पाणी.

तस्मात्तु अक्षरादेव पुनरन्ये प्रजज्ञिरे। चतुर्द्दश महात्मानो देवानां ये तु दैवताः ।। ३२.

त्या अक्षरातूनच पुन्हा इतर जण जन्मले — देवतांच्या देवता असलेले चौदा महान आत्मे.

तेषु सर्वगतश्चैव सर्वगः सर्वयोगवित् । अनुग्रहाय लोकानामादिमध्यान्त उच्यते ।। ३२.

त्यांच्यात जो सर्वत्र आहे, सर्वव्यापी आहे आणि सर्व योगांचा जाणकार आहे, तोच लोकांच्या कल्याणासाठी आद्य, मध्य आणि अंत म्हणून ओळखला जातो.

सप्तर्षयस्तथेन्द्रा ये देवाश्च पितृभिः सह। अक्षरान्निः सृताः सर्वे देवदेवान्महेश्वरात् ।। ३२.

सप्तर्षी, इंद्र, देव आणि पितर — हे सर्व अक्षरांमधून, देवतांचा देव महेश्वर याच्यापासून उत्पन्न झाले.

इहामुत्र हितार्थाय वदन्ति परमं पदम्। पूर्वमेव मयोक्तस्ते कालस्तु युगसंज्ञितः ।। ३२.

इथे आणि तिथे कल्याणासाठी, ते परमपद सांगतात; मी आधीच तुला सांगितलं आहे, काळाला युग असं नाव आहे.

कृतं त्रेता द्वापरञ्च युगादिः कलिना सह। परिवर्त्तमानैस्तैरेव भ्रममाणेषु चक्रवत् ।। ३२.

कृतयुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग आणि कलियुग — ही युगांची सुरुवात आहेत; ती सतत फिरत राहतात, चक्रासारखी.

देवतास्तु तदोद्विग्नाः कालस्य वशमागताः. न शक्नुवन्ति तन्मानं संस्स्थापयितुमात्मना ।। ३२.

तेव्हा देवता काळाच्या अधीन होऊन घाबरतात; त्या स्वतःच्या शक्तीने त्याचं मोजमाप करू शकत नाहीत.

तदा ते वाग्यता भूत्वा आदौ मन्वन्तरस्य वै। ऋषयश्चैव देवाश्च इन्द्रश्चैव महातपाः ।। ३२.

त्या वेळी, मन्वंतराच्या सुरुवातीला, ऋषी, देव आणि बलवान इंद्र मौन धारण करून आले.

समाधाय मनस्तीव्रं सहस्रं परिवत्सरान्। प्रपन्नास्ते महादेवं भीताः कालस्य वै तदा ।। ३२.

आपलं मन एकाग्र करून, हजार वर्षं तप केल्यावर, ते काळाच्या भीतीने महादेवाच्या आश्रयाला गेले.

अयं हि कालो देवेशश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्मुखः । कोऽस्य विद्यान्महादेव अगाधस्य महेश्वर ।। ३२.

हा काळ देवांचा स्वामी, चार रूपांचा आणि चार तोंडांचा आहे; हे महेश्वरा, या अथांग काळाची विद्या कोण जाणू शकतो?

अथ दृष्ट्वा महादेवस्तं तु कालञ्चतुर्मुखम्। न भेतव्यमिति प्राह को वः कामः प्रदीयताम् ।। ३२.

मग महादेवाने तो चार तोंडांचा काळ पाहून सांगितलं — 'घाबरू नका; तुमची इच्छा काय आहे, सांगा, ती पूर्ण केली जाईल.'

तत्करिष्याम्यहं सर्वं न वृथायं परिश्रमः । उवाच देवो भगवान् स्वयङ्कालः सुदुर्जयः ।। ३२.

'मी हे सर्व पूर्ण करीन; तुमचा हा परिश्रम वाया जाणार नाही,' असं स्वतः काळरूप, जिंकता न येणारा परमेश्वर म्हणाला.

यदेतस्य मुखं श्वेतं चतुर्जिह्वं हि लक्ष्यते। एतत् कृतयुगं नाम तस्य कालस्य वै मुखम्। असौ देवः सुरश्रेष्ठो ब्रह्मा वैवस्वतो मुखः ।। ३२.

त्याचं जे तोंड पांढरं आणि चार जिभांनी युक्त आहे, तेच त्या काळाचं कृतयुग नावाचं तोंड आहे; तो देव, देवांमध्ये श्रेष्ठ, म्हणजेच वैवस्वत ब्रह्मा आहे.

यदेतद्रक्तवर्णाभं तृतीयं वः स्मृतं मया । त्रिजिह्वं लेलिहानं तु एतत् त्रेतायुगं द्विजाः ।। ३२.

हे तिसरं युग, जे रक्तासारखं दिसतं, तीन जिभा असलेलं आणि चाटत असलेलं मी सांगितलं आहे, हेच त्रेतायुग आहे, हे द्विजांनो.

अत्र यज्ञप्रवृत्तिस्तु जायते हि महेश्वरात्। ततोऽत्र इज्यते यज्ञस्तिस्रो जिह्वास्त्रयोऽग्नयः । इष्ट्वा चैवाग्नयो विप्राः कालजिह्वा प्रवर्त्तते ।। ३२.

या युगात महादेवांच्या प्रेरणेने यज्ञ सुरू होतो; म्हणून या काळात यज्ञ केला जातो, तीन जिभा म्हणजे तीन अग्नी. अग्नीत समिधा टाकल्यानंतर, हे ब्राह्मणांनो, काळाची जिभा सुरू होते.

यदेतद्वै मुखं भीमं द्विजिह्वं रक्तपिङ्गलम्। द्विपादोऽत्र भविष्यामि द्वापरं नाम तद्युगम् ।। ३२.

हे भीषण तोंड, ज्याला दोन जिभा आहेत, रक्तासारखे आणि पिंगट रंगाचे आहे, यात मी दोन पायांचा होतो; हेच युग द्वापर म्हणून ओळखलं जातं.

यदेतत् कृष्णवर्णाभं तुरीयं रक्तलोचनम्। एकजिह्वं पृथुश्यामं लेलिहानं पुनः पुनः ।। ३२.

हे चौथं युग, जे काळ्यासारखं दिसतं, डोळे लाल आहेत, एक जिभा आहे, मोठं आणि काळं आहे, आणि वारंवार चाटत असतं—

ततः कलियुगं घोरं सर्वलोकभयङ्करम्। कल्पस्य तु मुखं ह्येतच्चतुर्थं नाम भीषणम् ।। ३२.

मग येतं ते भयंकर कलियुग, जे सर्व लोकांना घाबरवणारं आहे; हेच युगचक्राचं चौथं, भीषण तोंड आहे.

न मुखं नापि निर्वाणं तस्मिन् भवति वै युगे। कालग्रस्ता प्रजा चापि युगे तस्मिन् भविष्यति ।। ३२.

त्या युगात ना तोंड उरतं, ना मुक्ती मिळते; त्या काळात सर्व प्राणी काळाच्या तावडीत सापडतात.

ब्रह्मा कृतयुगे पूज्यस्त्रेतायां यज्ञ इच्यते। द्वापरे पूज्यते विष्णुरहम्पूज्यश्चतुर्ष्वपि ।। ३२.

कृतयुगात ब्रह्माचा पूजन केला जातो, त्रेतायुगात यज्ञ महत्वाचा असतो; द्वापरात विष्णूची पूजा होते, आणि मी सर्व युगांत पूजला जातो.

ब्रह्मा विष्णुश्च यज्ञश्च कालस्यैव कलास्त्रयः। सर्वेष्वेव हि कालेषु चतुर्मूर्तिर्महेश्वरः ।। ३२.

ब्रह्मा, विष्णू आणि यज्ञ हे काळाच्या तीन रूपांपैकी आहेत; सर्व युगांत महादेव हेच चतुर्मुख आहेत.

अहं जनो जनयिता (वः) कालः कालप्रवर्त्तकः। युगकर्ता तथा चैव परं परपरायणः ।। ३२.

मीच लोक, मीच सृष्टीकर्ता, मीच काळ आणि काळ चालवणारा, मीच युगांचा निर्माता आणि मीच सर्वोच्च, अंतिम आश्रय आहे.

तस्मात् कलियुगं प्राप्य लोकानां हितकारणात्। अभयार्थञ्च देवानामुभयोर्लोकयोरपि ।। ३२.

म्हणून कलियुग आल्यानंतर, लोकांच्या कल्याणासाठी आणि देवांना निर्भयता मिळावी म्हणून, दोन्ही लोकांसाठी—