वायुपुराणम्

गायत्री चैव त्रिष्टुप् च जगती चैव या स्मृता। त्र्यम्बका नामतः प्रोक्ता योनयः सवनस्य ताः ।। ३१.

गायत्री, त्रिष्टुप आणि जगती या सोमपानाच्या मूळ छंद म्हणून ओळखल्या जातात आणि त्यांना त्र्यंबक असे नाव आहे.

ताभिरेकत्वभूताभिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः। त्रिसाधनपुरोडाशस्त्रि कपालः स वै स्मृतः ।। ३१.

या तिघांच्या एकत्वाने, स्वतःच्या सामर्थ्याने, तीन साधनांनी तयार केलेला पुरोडाश म्हणजे त्रिकवटी म्हणून ओळखला जातो.

इत्येतत्पञ्चवर्षं हि युगं प्रोक्तं मनीषिभिः। यच्चैव पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः। सैकं षट्कं विजज्ञेऽथ मध्वादीनृतवःकिल ।। ३१.

पाच वर्षांचा हा कालखंड ज्ञानी लोकांनी युग म्हणून सांगितला आहे; आणि वर्ष, जे पाच प्रकारचे आहे असे द्विज म्हणतात, ते सहा गटांनी ओळखले जाते, आणि मग मधु वगैरे ऋतू येतात.

ऋतुपुत्रार्त्तवः पञ्च इति सर्गः समासतः। इत्येष पवमानो वै प्राणिनां जीवितानि तु ।। ३१.

ऋतूंची पाच मुले म्हणजेच ऋतूंची संतती, हेच सृष्टीचे संक्षिप्त रूप आहे; आणि हा पवित्र करणारा म्हणजेच सर्व सजीवांचा प्राण आहे.

नदी वेगसमायुक्तं कालो धावति संहरन्। अहोरात्रकरस्तस्मात् स वायुरभवत्पुनः ।। ३१.

नदीच्या वेगासारखा काळ सर्व गोष्टी गोळा करत धावतो; म्हणून दिवस-रात्र निर्माण करणारा पुन्हा वायूच आहे.

एते प्रजानां पतयः प्रधानाः सर्वदेहिनाम् । पितरः सर्व लोकानां लोकात्मानः प्रकीर्तिताः ।। ३१.

हेच सर्व प्राण्यांचे स्वामी, सर्व देहधारकांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व लोकांचे पितर आणि लोकांचे आत्मा म्हणून ओळखले जातात.

ध्यायतो ब्रह्मणो वक्रादुद्यन् समभवद्भवः। ऋषिर्विप्रो महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः ।। ३१.

ब्रह्मदेव ध्यान करत असताना त्यांच्या वाकड्या तोंडातून भव प्रकट झाला—तो ऋषी, विप्र, महादेव, सर्व प्राण्यांचा आत्मा आणि प्रपितामह आहे.

ईश्वरः सर्वभूतानां प्रणवायोपपद्यते। आत्मवेशेन भूतानामङ्गप्रत्यङ्गसम्भवः ।। ३१.

सर्व प्राण्यांचा स्वामी प्राणवाच्या रूपाने प्रकटतो; तो सर्व प्राण्यांमध्ये प्रवेश करून त्यांच्या प्रत्येक अंगाचा आणि अवयवाचा मूळ कारण ठरतो.

अग्निः संवत्सरः सूर्यश्चन्द्रमा वायुरेव च। युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षेपकृद्विभुः। उन्मादकोऽनुग्रहकृत्स इद्वत्सर उच्यते ।। ३१.

अग्नी, वर्ष, सूर्य, चंद्र आणि वायू—हेच युगांचे अधिपती, काळाचा आत्मा, नेहमी सारांश करणारा आणि महान, हालचाल घडवणारा, कृपा करणारा आणि वर्ष म्हणून ओळखला जाणारा आहे.

रुद्राविष्टो भगवता जगत्यस्मिन् स्वतेजसा। आश्रयाश्रयसंयोगात्तनुभिर्नामभिस्तथा ।। ३१.

रुद्र, भगवंताने व्यापलेला, आपल्या तेजाने या जगात वास करतो, आधार आणि अधार यांच्या संयोगाने, विविध रूपे आणि नावे धारण करतो.

ततस्तस्य तु वीर्येण लोकानुग्रहकारकम्। द्वितीयं भद्रसंयोगं सन्ततस्यैककारकम् ।। ३१.

मग त्याच्या सामर्थ्याने, लोकांच्या कल्याणासाठी, दुसरा शुभ संयोग घडवतो, जो अखंडतेचे एकमेव कारण ठरतो.

देवत्वञ्च पितृत्वञ्च कालत्वञ्चास्य यत्परम्। तस्माद्वै सर्वथा भद्रस्तद्वद्भिरभिपूज्यते ।। ३१.

त्याचं दैवतपण, पितरांचं स्थान आणि काळ म्हणून असलेली त्याची ओळख — ही त्याची सर्वात उच्च रूपं आहेत; म्हणून तो नेहमीच मंगलमय आहे आणि त्याच्या भक्तांनी त्याला विशेष आदराने पूजावं.

पतिः पतीनां भगवान् प्रजेशानां प्रजापतिः। भवनः सर्वभूतानां सर्वेषां नीललोहितः। ओषधीः प्रतिसन्धत्ते रुद्रः क्षीणाः पुनः पुनः ।। ३१.

तो सर्वांच्या स्वामी, सर्व प्रजापतींचा प्रभू, सर्व सृष्टीचं निवासस्थान, सर्वांचा नीलकंठ; तोच रुद्र वारंवार थकलेल्या औषधींना पुन्हा पुन्हा ताजं करतो.

इत्येषां यदपत्यं वै न तच्छक्यं प्रमाणतः। बहुत्वात् परिसङ्ख्यातुं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ।। ३१..

या सर्वांचं संतती खरंच मोजता येणार नाही; त्यांची मुलं आणि नातवंडं इतकी असंख्य आहेत की, त्यांची गणती करणं अशक्य आहे.

इमं वंशं प्रजेशानां महतां पुण्यकर्मणाम्। कीर्त्तयन् स्थिरकीर्त्तीनां महतीं सिद्धिमाप्नुयात् ।। ३१.

जो कोणी या पुण्यवान, स्थिर कीर्ती असलेल्या प्रजापतींच्या वंशाचं गायन करतो, तो मोठं यश मिळवतो.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्रणवस्य विनिश्वयम्। ओङ्कारमक्षरं ब्रह्म त्रिवर्णञ्चादितः स्मृतम् ।। ३२.

आता मी ओंकाराचं गूढ पूर्णपणे सांगतो; ओंकार हे अक्षर ब्रह्म आहे, आणि सुरुवातीपासून ते त्रैवर्णिक म्हणून ओळखलं जातं.

यो यो यस्य यथा वर्णो विहितो देवतास्तथा। ऋचो यजूंषि सामानि वायुरग्निस्तथा जलम् ।। ३२.

प्रत्येक अक्षराला जशी नेमणूक आहे, तशीच त्याच्या देवता आहेत; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, तसेच वायू, अग्नी आणि पाणी.

तस्मात्तु अक्षरादेव पुनरन्ये प्रजज्ञिरे। चतुर्द्दश महात्मानो देवानां ये तु दैवताः ।। ३२.

त्या अक्षरातूनच पुन्हा इतर जण जन्मले — देवतांच्या देवता असलेले चौदा महान आत्मे.

तेषु सर्वगतश्चैव सर्वगः सर्वयोगवित् । अनुग्रहाय लोकानामादिमध्यान्त उच्यते ।। ३२.

त्यांच्यात जो सर्वत्र आहे, सर्वव्यापी आहे आणि सर्व योगांचा जाणकार आहे, तोच लोकांच्या कल्याणासाठी आद्य, मध्य आणि अंत म्हणून ओळखला जातो.

सप्तर्षयस्तथेन्द्रा ये देवाश्च पितृभिः सह। अक्षरान्निः सृताः सर्वे देवदेवान्महेश्वरात् ।। ३२.

सप्तर्षी, इंद्र, देव आणि पितर — हे सर्व अक्षरांमधून, देवतांचा देव महेश्वर याच्यापासून उत्पन्न झाले.

इहामुत्र हितार्थाय वदन्ति परमं पदम्। पूर्वमेव मयोक्तस्ते कालस्तु युगसंज्ञितः ।। ३२.

इथे आणि तिथे कल्याणासाठी, ते परमपद सांगतात; मी आधीच तुला सांगितलं आहे, काळाला युग असं नाव आहे.

कृतं त्रेता द्वापरञ्च युगादिः कलिना सह। परिवर्त्तमानैस्तैरेव भ्रममाणेषु चक्रवत् ।। ३२.

कृतयुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग आणि कलियुग — ही युगांची सुरुवात आहेत; ती सतत फिरत राहतात, चक्रासारखी.

देवतास्तु तदोद्विग्नाः कालस्य वशमागताः. न शक्नुवन्ति तन्मानं संस्स्थापयितुमात्मना ।। ३२.

तेव्हा देवता काळाच्या अधीन होऊन घाबरतात; त्या स्वतःच्या शक्तीने त्याचं मोजमाप करू शकत नाहीत.

तदा ते वाग्यता भूत्वा आदौ मन्वन्तरस्य वै। ऋषयश्चैव देवाश्च इन्द्रश्चैव महातपाः ।। ३२.

त्या वेळी, मन्वंतराच्या सुरुवातीला, ऋषी, देव आणि बलवान इंद्र मौन धारण करून आले.

समाधाय मनस्तीव्रं सहस्रं परिवत्सरान्। प्रपन्नास्ते महादेवं भीताः कालस्य वै तदा ।। ३२.

आपलं मन एकाग्र करून, हजार वर्षं तप केल्यावर, ते काळाच्या भीतीने महादेवाच्या आश्रयाला गेले.

अयं हि कालो देवेशश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्मुखः । कोऽस्य विद्यान्महादेव अगाधस्य महेश्वर ।। ३२.

हा काळ देवांचा स्वामी, चार रूपांचा आणि चार तोंडांचा आहे; हे महेश्वरा, या अथांग काळाची विद्या कोण जाणू शकतो?

अथ दृष्ट्वा महादेवस्तं तु कालञ्चतुर्मुखम्। न भेतव्यमिति प्राह को वः कामः प्रदीयताम् ।। ३२.

मग महादेवाने तो चार तोंडांचा काळ पाहून सांगितलं — 'घाबरू नका; तुमची इच्छा काय आहे, सांगा, ती पूर्ण केली जाईल.'

तत्करिष्याम्यहं सर्वं न वृथायं परिश्रमः । उवाच देवो भगवान् स्वयङ्कालः सुदुर्जयः ।। ३२.

'मी हे सर्व पूर्ण करीन; तुमचा हा परिश्रम वाया जाणार नाही,' असं स्वतः काळरूप, जिंकता न येणारा परमेश्वर म्हणाला.

यदेतस्य मुखं श्वेतं चतुर्जिह्वं हि लक्ष्यते। एतत् कृतयुगं नाम तस्य कालस्य वै मुखम्। असौ देवः सुरश्रेष्ठो ब्रह्मा वैवस्वतो मुखः ।। ३२.

त्याचं जे तोंड पांढरं आणि चार जिभांनी युक्त आहे, तेच त्या काळाचं कृतयुग नावाचं तोंड आहे; तो देव, देवांमध्ये श्रेष्ठ, म्हणजेच वैवस्वत ब्रह्मा आहे.