वायुपुराणम्

आदित्यः सविता भानुर्जीवनो ब्रह्मसत्कृतः। प्रभवश्चात्य यश्चैव भूतानां तेन भास्करः ।। ३१.

तोच आदित्य, सविता, भानु, सर्वांना जीवन देणारा, ब्रह्माद्वारे पूजिला गेलेला; तोच सर्व सृष्टीचा उगम आणि शेवट आहे, म्हणून त्याला सूर्य म्हणतात.

ताराभिमानी विज्ञेयस्तृतीयः परिवत्सरः। सोमः सर्वौषधिपतिर्यस्मात्स प्रपितामहः ।। ३१.

तिसरा परिवत्सर हा तारांचा स्वामी म्हणून ओळखावा; सोम हा सर्व औषधींचा स्वामी आहे, ज्याच्यापासून प्रपितामह उत्पन्न झाला.

आजीवः सर्वभूतानां योगक्षेमकृदीश्वरः। अवेक्षणाणः सततं बिभर्ति जगदंशुभिः ।। ३१.

तो सर्व जीवांचं जीवन टिकवणारा, त्यांच्या कल्याणासाठी आणि रक्षणासाठी कार्य करणारा स्वामी आहे; तो नेहमी जागरूक राहून आपल्या किरणांनी जगाला धारण करतो.

तिथीनां पर्वसन्धीनां पूर्णिमादर्शयोरपि। योनिर्निशाकरो यश्च योऽमृतात्मा प्रजापतिः ।। ३१.

तिथींच्या संधींना, पौर्णिमा आणि अमावस्येला, चंद्राचा उगम ज्याच्यापासून झाला आहे, तो अमर आत्मा आणि सर्व प्राण्यांचा स्वामी आहे.

तस्मात् स पितृमान् सोम ऋग्यजुश्छन्दआत्मकः। प्राणापानसमानाद्यैर्व्यानोदानात्मकैरपि ।। ३१.

म्हणून सोम हा पितरांसह आहे, ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेदाच्या छंदांचा स्वरूपधारी आहे, आणि प्राण, अपान, समान, व्यान, उदान या पंचप्राणांचा देखील तो मूळ आहे.

कर्मभिः प्राणिनां लोके सर्वचेष्टाप्रवर्त्तकः। प्राणापानसमानानां वायूनाञ्च प्रवर्त्तकः ।। ३१.

सर्व सजीवांच्या जगातल्या कर्मांमुळे तो सर्व हालचाली घडवतो आणि प्राण, अपान, समान आणि वायूंच्या प्रवाहाला चालना देतो.

पञ्चानाञ्चेन्द्रियमनोबुद्धिस्मृति जलात्मनाम्। समानकालकरणः क्रियाः सम्पादयन्निव ।। ३१.

पाच इंद्रिये, मन, बुद्धी, स्मृती आणि जलतत्त्व यांच्या क्रिया तो एकाच वेळी घडवतो.

सर्वात्मा सर्वलोकानामावहः प्रवहादिभिः। विधाता सर्वभूतानां क्षमी नित्यं प्रभञ्जनः ।। ३१.

तो सर्वांचा आत्मा आहे, सर्व लोकांना वहाणारा आहे, प्रवाहाद्वारे सर्वांना पोहोचवतो, सर्व सृष्टीचा कर्ता आहे, कायम संयमी आणि अखंड विखुरणारा आहे.

योनिरग्नेरपां भूमे रवेश्चन्द्रमसश्चयः। वायुः प्रजापिर्भूतं लोकात्मा प्रपितामहः ।। ३१.

तो अग्नी, पाणी, पृथ्वी, सूर्य आणि चंद्राचा उगम आहे; वायू हा सर्व प्राण्यांचा जनक, लोकांचा आत्मा आणि प्रपितामह आहे.

प्रजापति मुखैर्देवैः सम्यगिष्टफलार्थिभिः। त्रिभिरेव कपालैस्तु अम्बकैरोषधिक्षये। इज्यते भगवान् यस्मात्तस्मात् त्र्यम्बक उच्यते ।। ३१.

प्रजापतीच्या मुखांनी, देवांनी आणि यज्ञफळाची इच्छा असणाऱ्यांनी, तीन कवटींनी आणि तीन डोळ्यांनी, वनस्पतींच्या नाशाच्या वेळी, भगवंताची पूजा केली जाते, म्हणून त्याला त्र्यंबक म्हणतात.

गायत्री चैव त्रिष्टुप् च जगती चैव या स्मृता। त्र्यम्बका नामतः प्रोक्ता योनयः सवनस्य ताः ।। ३१.

गायत्री, त्रिष्टुप आणि जगती या सोमपानाच्या मूळ छंद म्हणून ओळखल्या जातात आणि त्यांना त्र्यंबक असे नाव आहे.

ताभिरेकत्वभूताभिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः। त्रिसाधनपुरोडाशस्त्रि कपालः स वै स्मृतः ।। ३१.

या तिघांच्या एकत्वाने, स्वतःच्या सामर्थ्याने, तीन साधनांनी तयार केलेला पुरोडाश म्हणजे त्रिकवटी म्हणून ओळखला जातो.

इत्येतत्पञ्चवर्षं हि युगं प्रोक्तं मनीषिभिः। यच्चैव पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः। सैकं षट्कं विजज्ञेऽथ मध्वादीनृतवःकिल ।। ३१.

पाच वर्षांचा हा कालखंड ज्ञानी लोकांनी युग म्हणून सांगितला आहे; आणि वर्ष, जे पाच प्रकारचे आहे असे द्विज म्हणतात, ते सहा गटांनी ओळखले जाते, आणि मग मधु वगैरे ऋतू येतात.

ऋतुपुत्रार्त्तवः पञ्च इति सर्गः समासतः। इत्येष पवमानो वै प्राणिनां जीवितानि तु ।। ३१.

ऋतूंची पाच मुले म्हणजेच ऋतूंची संतती, हेच सृष्टीचे संक्षिप्त रूप आहे; आणि हा पवित्र करणारा म्हणजेच सर्व सजीवांचा प्राण आहे.

नदी वेगसमायुक्तं कालो धावति संहरन्। अहोरात्रकरस्तस्मात् स वायुरभवत्पुनः ।। ३१.

नदीच्या वेगासारखा काळ सर्व गोष्टी गोळा करत धावतो; म्हणून दिवस-रात्र निर्माण करणारा पुन्हा वायूच आहे.

एते प्रजानां पतयः प्रधानाः सर्वदेहिनाम् । पितरः सर्व लोकानां लोकात्मानः प्रकीर्तिताः ।। ३१.

हेच सर्व प्राण्यांचे स्वामी, सर्व देहधारकांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व लोकांचे पितर आणि लोकांचे आत्मा म्हणून ओळखले जातात.

ध्यायतो ब्रह्मणो वक्रादुद्यन् समभवद्भवः। ऋषिर्विप्रो महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः ।। ३१.

ब्रह्मदेव ध्यान करत असताना त्यांच्या वाकड्या तोंडातून भव प्रकट झाला—तो ऋषी, विप्र, महादेव, सर्व प्राण्यांचा आत्मा आणि प्रपितामह आहे.

ईश्वरः सर्वभूतानां प्रणवायोपपद्यते। आत्मवेशेन भूतानामङ्गप्रत्यङ्गसम्भवः ।। ३१.

सर्व प्राण्यांचा स्वामी प्राणवाच्या रूपाने प्रकटतो; तो सर्व प्राण्यांमध्ये प्रवेश करून त्यांच्या प्रत्येक अंगाचा आणि अवयवाचा मूळ कारण ठरतो.

अग्निः संवत्सरः सूर्यश्चन्द्रमा वायुरेव च। युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षेपकृद्विभुः। उन्मादकोऽनुग्रहकृत्स इद्वत्सर उच्यते ।। ३१.

अग्नी, वर्ष, सूर्य, चंद्र आणि वायू—हेच युगांचे अधिपती, काळाचा आत्मा, नेहमी सारांश करणारा आणि महान, हालचाल घडवणारा, कृपा करणारा आणि वर्ष म्हणून ओळखला जाणारा आहे.

रुद्राविष्टो भगवता जगत्यस्मिन् स्वतेजसा। आश्रयाश्रयसंयोगात्तनुभिर्नामभिस्तथा ।। ३१.

रुद्र, भगवंताने व्यापलेला, आपल्या तेजाने या जगात वास करतो, आधार आणि अधार यांच्या संयोगाने, विविध रूपे आणि नावे धारण करतो.

ततस्तस्य तु वीर्येण लोकानुग्रहकारकम्। द्वितीयं भद्रसंयोगं सन्ततस्यैककारकम् ।। ३१.

मग त्याच्या सामर्थ्याने, लोकांच्या कल्याणासाठी, दुसरा शुभ संयोग घडवतो, जो अखंडतेचे एकमेव कारण ठरतो.

देवत्वञ्च पितृत्वञ्च कालत्वञ्चास्य यत्परम्। तस्माद्वै सर्वथा भद्रस्तद्वद्भिरभिपूज्यते ।। ३१.

त्याचं दैवतपण, पितरांचं स्थान आणि काळ म्हणून असलेली त्याची ओळख — ही त्याची सर्वात उच्च रूपं आहेत; म्हणून तो नेहमीच मंगलमय आहे आणि त्याच्या भक्तांनी त्याला विशेष आदराने पूजावं.

पतिः पतीनां भगवान् प्रजेशानां प्रजापतिः। भवनः सर्वभूतानां सर्वेषां नीललोहितः। ओषधीः प्रतिसन्धत्ते रुद्रः क्षीणाः पुनः पुनः ।। ३१.

तो सर्वांच्या स्वामी, सर्व प्रजापतींचा प्रभू, सर्व सृष्टीचं निवासस्थान, सर्वांचा नीलकंठ; तोच रुद्र वारंवार थकलेल्या औषधींना पुन्हा पुन्हा ताजं करतो.

इत्येषां यदपत्यं वै न तच्छक्यं प्रमाणतः। बहुत्वात् परिसङ्ख्यातुं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ।। ३१..

या सर्वांचं संतती खरंच मोजता येणार नाही; त्यांची मुलं आणि नातवंडं इतकी असंख्य आहेत की, त्यांची गणती करणं अशक्य आहे.

इमं वंशं प्रजेशानां महतां पुण्यकर्मणाम्। कीर्त्तयन् स्थिरकीर्त्तीनां महतीं सिद्धिमाप्नुयात् ।। ३१.

जो कोणी या पुण्यवान, स्थिर कीर्ती असलेल्या प्रजापतींच्या वंशाचं गायन करतो, तो मोठं यश मिळवतो.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्रणवस्य विनिश्वयम्। ओङ्कारमक्षरं ब्रह्म त्रिवर्णञ्चादितः स्मृतम् ।। ३२.

आता मी ओंकाराचं गूढ पूर्णपणे सांगतो; ओंकार हे अक्षर ब्रह्म आहे, आणि सुरुवातीपासून ते त्रैवर्णिक म्हणून ओळखलं जातं.

यो यो यस्य यथा वर्णो विहितो देवतास्तथा। ऋचो यजूंषि सामानि वायुरग्निस्तथा जलम् ।। ३२.

प्रत्येक अक्षराला जशी नेमणूक आहे, तशीच त्याच्या देवता आहेत; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, तसेच वायू, अग्नी आणि पाणी.

तस्मात्तु अक्षरादेव पुनरन्ये प्रजज्ञिरे। चतुर्द्दश महात्मानो देवानां ये तु दैवताः ।। ३२.

त्या अक्षरातूनच पुन्हा इतर जण जन्मले — देवतांच्या देवता असलेले चौदा महान आत्मे.

तेषु सर्वगतश्चैव सर्वगः सर्वयोगवित् । अनुग्रहाय लोकानामादिमध्यान्त उच्यते ।। ३२.

त्यांच्यात जो सर्वत्र आहे, सर्वव्यापी आहे आणि सर्व योगांचा जाणकार आहे, तोच लोकांच्या कल्याणासाठी आद्य, मध्य आणि अंत म्हणून ओळखला जातो.