वायुपुराणम्

संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः। इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः ।। ३१.

पहिला म्हणजे संवत्सर, दुसरा परिवत्सर, तिसरा इड्वत्सर, आणि चौथा अनुवत्सर.

वत्सरः पञ्चमस्तेषां कालः स युगसंज्ञितः। तेषान्तु तत्त्वं वक्ष्यामि कीर्त्त्यमानं निबोधत ।। ३१.

त्यातला पाचवा म्हणजे वत्सर; हा काळ युग म्हणून ओळखला जातो. आता मी त्याचं खरं स्वरूप सांगतो—लक्ष देऊन ऐका.

ऋतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः। आदित्ये यस्त्वसौ सारः कालाग्निः परिवत्सरः ।। ३१.

ऋतूंचा अग्नी म्हणजे संवत्सर, सूर्याचा सार म्हणजे काळाग्नी, ज्याला परिवत्सर म्हणतात.

शुक्लकृष्णा गतिश्चापि अपां सारमयः खगः। स इडावत्सरः सोमः पुराणे निश्चयो मतः ।। ३१.

शुक्ल आणि कृष्ण गती, पाण्याचा सार असलेला पक्षी, तो इड्वत्सर आहे; सोम हा त्याचा निर्णय पुराणात सांगितला आहे.

यश्चायं तपते लोकांस्तनुभिः सप्तसप्तभिः। आशुकर्त्ता च लोकस्य सवायुरिति वत्सरः ।। ३१.

जो आपल्या सात किरणांनी लोकांवर प्रकाश टाकतो, जो जगासाठी वेगाने कार्य करतो, तोच वत्सर आहे, तो सूर्य आणि वायू आहे.

अहङ्कारात् रुदन् रुद्रः सद्भूतो ब्रह्मणस्त्रयः। स रुद्रो वत्सरस्तेषां विजज्ञे नीललोहितः। तेषां हि तत्त्वं वक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत ।। ३१.

अहंकारातून रडत रुद्र उत्पन्न झाला, जो ब्रह्मामधून खरा आहे; तो निळा आणि लाल रुद्र त्यांचा वत्सर झाला. आता मी त्याचं खरं स्वरूप सांगतो—लक्ष देऊन ऐका.

अङ्गप्रत्यङ्गसंयोगात् कालात्मा प्रपितामहः। ऋक्साम यजुषां योनिः पञ्चानां पतिरीश्वरः ।। ३१.

अंग आणि उपांग यांच्या संयोगाने काळाचा आत्मा म्हणजे प्रपितामह; तो ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेदाचा उगम आहे, पाचांचा स्वामी आणि ईश्वर आहे.

सोऽग्निर्यजुश्च सोमश्च स भूतः स प्रजापतिः। प्रोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्यो योऽग्निर्मनीषिभिः ।। ३१.

तोच अग्नी, यजुस, सोम, तोच भूत, तोच प्रजापती; तोच संवत्सर, आणि ज्ञानी लोक ज्याला सूर्य आणि अग्नी म्हणतात.

यस्मात् कालविभागानां मासर्त्वयनयोरपि। ग्रहनक्षत्रशीतोष्णवर्षायुःकर्मणां तथा। योजितः प्रविभागानां दिवसानाञ्च भास्करः ।। ३१.

कारण वेळेच्या विभागांमुळे—महिने, ऋतु, गती, ग्रह, नक्षत्र, थंडी, उष्णता, पाऊस, आयुष्य आणि कर्म—सूर्य दिवसांच्या विभागांशी जोडलेला आहे.

वैकारिकः प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिः। एकेनैकोऽथ दिवसो मासोऽथर्तुः पितामहः ।। ३१.

मनापासून निर्मळ असलेला, ब्रह्माचा पुत्र, प्रजापती; एकाने एकच—दिवस, महिना, ऋतु, प्रपितामह.

आदित्यः सविता भानुर्जीवनो ब्रह्मसत्कृतः। प्रभवश्चात्य यश्चैव भूतानां तेन भास्करः ।। ३१.

तोच आदित्य, सविता, भानु, सर्वांना जीवन देणारा, ब्रह्माद्वारे पूजिला गेलेला; तोच सर्व सृष्टीचा उगम आणि शेवट आहे, म्हणून त्याला सूर्य म्हणतात.

ताराभिमानी विज्ञेयस्तृतीयः परिवत्सरः। सोमः सर्वौषधिपतिर्यस्मात्स प्रपितामहः ।। ३१.

तिसरा परिवत्सर हा तारांचा स्वामी म्हणून ओळखावा; सोम हा सर्व औषधींचा स्वामी आहे, ज्याच्यापासून प्रपितामह उत्पन्न झाला.

आजीवः सर्वभूतानां योगक्षेमकृदीश्वरः। अवेक्षणाणः सततं बिभर्ति जगदंशुभिः ।। ३१.

तो सर्व जीवांचं जीवन टिकवणारा, त्यांच्या कल्याणासाठी आणि रक्षणासाठी कार्य करणारा स्वामी आहे; तो नेहमी जागरूक राहून आपल्या किरणांनी जगाला धारण करतो.

तिथीनां पर्वसन्धीनां पूर्णिमादर्शयोरपि। योनिर्निशाकरो यश्च योऽमृतात्मा प्रजापतिः ।। ३१.

तिथींच्या संधींना, पौर्णिमा आणि अमावस्येला, चंद्राचा उगम ज्याच्यापासून झाला आहे, तो अमर आत्मा आणि सर्व प्राण्यांचा स्वामी आहे.

तस्मात् स पितृमान् सोम ऋग्यजुश्छन्दआत्मकः। प्राणापानसमानाद्यैर्व्यानोदानात्मकैरपि ।। ३१.

म्हणून सोम हा पितरांसह आहे, ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेदाच्या छंदांचा स्वरूपधारी आहे, आणि प्राण, अपान, समान, व्यान, उदान या पंचप्राणांचा देखील तो मूळ आहे.

कर्मभिः प्राणिनां लोके सर्वचेष्टाप्रवर्त्तकः। प्राणापानसमानानां वायूनाञ्च प्रवर्त्तकः ।। ३१.

सर्व सजीवांच्या जगातल्या कर्मांमुळे तो सर्व हालचाली घडवतो आणि प्राण, अपान, समान आणि वायूंच्या प्रवाहाला चालना देतो.

पञ्चानाञ्चेन्द्रियमनोबुद्धिस्मृति जलात्मनाम्। समानकालकरणः क्रियाः सम्पादयन्निव ।। ३१.

पाच इंद्रिये, मन, बुद्धी, स्मृती आणि जलतत्त्व यांच्या क्रिया तो एकाच वेळी घडवतो.

सर्वात्मा सर्वलोकानामावहः प्रवहादिभिः। विधाता सर्वभूतानां क्षमी नित्यं प्रभञ्जनः ।। ३१.

तो सर्वांचा आत्मा आहे, सर्व लोकांना वहाणारा आहे, प्रवाहाद्वारे सर्वांना पोहोचवतो, सर्व सृष्टीचा कर्ता आहे, कायम संयमी आणि अखंड विखुरणारा आहे.

योनिरग्नेरपां भूमे रवेश्चन्द्रमसश्चयः। वायुः प्रजापिर्भूतं लोकात्मा प्रपितामहः ।। ३१.

तो अग्नी, पाणी, पृथ्वी, सूर्य आणि चंद्राचा उगम आहे; वायू हा सर्व प्राण्यांचा जनक, लोकांचा आत्मा आणि प्रपितामह आहे.

प्रजापति मुखैर्देवैः सम्यगिष्टफलार्थिभिः। त्रिभिरेव कपालैस्तु अम्बकैरोषधिक्षये। इज्यते भगवान् यस्मात्तस्मात् त्र्यम्बक उच्यते ।। ३१.

प्रजापतीच्या मुखांनी, देवांनी आणि यज्ञफळाची इच्छा असणाऱ्यांनी, तीन कवटींनी आणि तीन डोळ्यांनी, वनस्पतींच्या नाशाच्या वेळी, भगवंताची पूजा केली जाते, म्हणून त्याला त्र्यंबक म्हणतात.

गायत्री चैव त्रिष्टुप् च जगती चैव या स्मृता। त्र्यम्बका नामतः प्रोक्ता योनयः सवनस्य ताः ।। ३१.

गायत्री, त्रिष्टुप आणि जगती या सोमपानाच्या मूळ छंद म्हणून ओळखल्या जातात आणि त्यांना त्र्यंबक असे नाव आहे.

ताभिरेकत्वभूताभिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः। त्रिसाधनपुरोडाशस्त्रि कपालः स वै स्मृतः ।। ३१.

या तिघांच्या एकत्वाने, स्वतःच्या सामर्थ्याने, तीन साधनांनी तयार केलेला पुरोडाश म्हणजे त्रिकवटी म्हणून ओळखला जातो.

इत्येतत्पञ्चवर्षं हि युगं प्रोक्तं मनीषिभिः। यच्चैव पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः। सैकं षट्कं विजज्ञेऽथ मध्वादीनृतवःकिल ।। ३१.

पाच वर्षांचा हा कालखंड ज्ञानी लोकांनी युग म्हणून सांगितला आहे; आणि वर्ष, जे पाच प्रकारचे आहे असे द्विज म्हणतात, ते सहा गटांनी ओळखले जाते, आणि मग मधु वगैरे ऋतू येतात.

ऋतुपुत्रार्त्तवः पञ्च इति सर्गः समासतः। इत्येष पवमानो वै प्राणिनां जीवितानि तु ।। ३१.

ऋतूंची पाच मुले म्हणजेच ऋतूंची संतती, हेच सृष्टीचे संक्षिप्त रूप आहे; आणि हा पवित्र करणारा म्हणजेच सर्व सजीवांचा प्राण आहे.

नदी वेगसमायुक्तं कालो धावति संहरन्। अहोरात्रकरस्तस्मात् स वायुरभवत्पुनः ।। ३१.

नदीच्या वेगासारखा काळ सर्व गोष्टी गोळा करत धावतो; म्हणून दिवस-रात्र निर्माण करणारा पुन्हा वायूच आहे.

एते प्रजानां पतयः प्रधानाः सर्वदेहिनाम् । पितरः सर्व लोकानां लोकात्मानः प्रकीर्तिताः ।। ३१.

हेच सर्व प्राण्यांचे स्वामी, सर्व देहधारकांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व लोकांचे पितर आणि लोकांचे आत्मा म्हणून ओळखले जातात.

ध्यायतो ब्रह्मणो वक्रादुद्यन् समभवद्भवः। ऋषिर्विप्रो महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः ।। ३१.

ब्रह्मदेव ध्यान करत असताना त्यांच्या वाकड्या तोंडातून भव प्रकट झाला—तो ऋषी, विप्र, महादेव, सर्व प्राण्यांचा आत्मा आणि प्रपितामह आहे.

ईश्वरः सर्वभूतानां प्रणवायोपपद्यते। आत्मवेशेन भूतानामङ्गप्रत्यङ्गसम्भवः ।। ३१.

सर्व प्राण्यांचा स्वामी प्राणवाच्या रूपाने प्रकटतो; तो सर्व प्राण्यांमध्ये प्रवेश करून त्यांच्या प्रत्येक अंगाचा आणि अवयवाचा मूळ कारण ठरतो.

अग्निः संवत्सरः सूर्यश्चन्द्रमा वायुरेव च। युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षेपकृद्विभुः। उन्मादकोऽनुग्रहकृत्स इद्वत्सर उच्यते ।। ३१.

अग्नी, वर्ष, सूर्य, चंद्र आणि वायू—हेच युगांचे अधिपती, काळाचा आत्मा, नेहमी सारांश करणारा आणि महान, हालचाल घडवणारा, कृपा करणारा आणि वर्ष म्हणून ओळखला जाणारा आहे.