वायुपुराणम्

अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च सप्त स्वायम्भुवेऽन्तरे। अग्नीध्रश्चातिबाहुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः ।। ३१.

अत्रि आणि वसिष्ठ हेही त्या स्वयंभुव काळातील सप्तर्षी होते. अग्नीध्र, अतिबाहु, मेधा, मेधातिथी आणि वसु हेही त्यात होते.

ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवनः पुत्र एव च ३१.

ज्योतिष्मान, द्युतिमान, हव्या, सवन आणि पुत्र हेही त्यात होते.

वायुप्रोक्ता महासत्त्वा राजानः प्रथमेऽन्तरे। सासुरन्तत्सगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम्। सपिशाचमनुष्यञ्च सुपर्णाप्सरसाङ्गणम् ।। ३१.

वायूने सांगितलेले हे महान राजा, पहिल्या काळात असुर, गंधर्व, यक्ष, नाग, राक्षस, पिशाच, माणसे, सुपर्ण, अप्सरा आणि स्त्रिया यांच्यासह होते.

नो शक्यमानुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि। बहुत्वान्नामधेयानां सङ्ख्या तेषां कुले तथा ।। ३१.

त्यांची नावे आणि वंश इतकी असंख्य आहेत की, शेकडो वर्षे जरी सांगितली तरी सगळी नावे आणि त्यांची संख्या सांगता येणार नाही.

या वै व्रजकुलाख्यास्तु आसन् स्वायम्बुवेऽन्तरे। कालेन बहुनातीता अयनाब्दयुगक्रमैः ।। ३१.

स्वयंभुव मनूच्या काळात व्रजकुळ नावाने ओळखली जाणारी जी कुळे होती, ती अनेक युगांच्या आणि वर्षांच्या प्रवाहात आता कालाच्या ओघात नाहीशी झाली आहेत.

क एष भगवान् कालः सर्वभूतापहारकः। कस्य योनिः किमादिश्च किन्तत्त्वं स किमात्मजः ।। ३१.

हा काळ कोण आहे, जो सर्व सृष्टीला आपल्याजवळ घेतो? त्याचा उगम काय, सुरुवात कशी झाली, त्याचं खरं स्वरूप काय, आणि तो कोणाचा पुत्र आहे?

किमस्य चक्षुः का मूर्तिः के चास्यावयवाः स्मृताः। किंनामधेयः कोऽस्यात्मा एतत् प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। ३१.

त्याचं डोळं कोणतं, रूप कसं आहे, त्याचे अवयव कोणते म्हणतात? त्याचं नाव काय, त्याचा आत्मा कोण आहे? हे सर्व विचारणाऱ्यांना सांग.

श्रूयतां कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम्। सूर्ययोनिर्निमेषादिः सङ्ख्याचक्षुः स उच्यते ।। ३१.

आता काळाचं खरं स्वरूप ऐका आणि नीट समजा. त्याचा उगम सूर्य आहे, सुरुवात डोळ्याच्या पापणी लवण्याइतकी आहे; त्याला मोजणारा म्हणतात, आणि त्याचं डोळं म्हणजे मोजमाप.

मूर्त्तिरस्य त्वहोरात्रे निमेषावयवश्च सः। संवत्सरशतं त्वस्य नाम चास्य कलात्मकम्। साम्प्रतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः ।। ३१.

त्याचं रूप दिवस आणि रात्र आहे; त्याचे अवयव म्हणजे क्षण; त्याचं नाव शंभर वर्षं आहे, जे वेळेच्या विभागांनी बनलेलं आहे; तो वर्तमान, भविष्य आणि भूतकाळ असलेला प्रजापती आहे.

पञ्चानां प्रविभक्तानां कालावस्थां निभोधत। दिनार्द्धमासमासैस्तु ऋतुभिस्त्वयनैस्तथा ।। ३१.

पाच प्रकारच्या काळाच्या विभागांची समजून घ्या: दिवस, अर्धा महिना, महिना, ऋतु आणि सूर्याच्या गतीने ठरवलेले.

संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः। इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः ।। ३१.

पहिला म्हणजे संवत्सर, दुसरा परिवत्सर, तिसरा इड्वत्सर, आणि चौथा अनुवत्सर.

वत्सरः पञ्चमस्तेषां कालः स युगसंज्ञितः। तेषान्तु तत्त्वं वक्ष्यामि कीर्त्त्यमानं निबोधत ।। ३१.

त्यातला पाचवा म्हणजे वत्सर; हा काळ युग म्हणून ओळखला जातो. आता मी त्याचं खरं स्वरूप सांगतो—लक्ष देऊन ऐका.

ऋतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः। आदित्ये यस्त्वसौ सारः कालाग्निः परिवत्सरः ।। ३१.

ऋतूंचा अग्नी म्हणजे संवत्सर, सूर्याचा सार म्हणजे काळाग्नी, ज्याला परिवत्सर म्हणतात.

शुक्लकृष्णा गतिश्चापि अपां सारमयः खगः। स इडावत्सरः सोमः पुराणे निश्चयो मतः ।। ३१.

शुक्ल आणि कृष्ण गती, पाण्याचा सार असलेला पक्षी, तो इड्वत्सर आहे; सोम हा त्याचा निर्णय पुराणात सांगितला आहे.

यश्चायं तपते लोकांस्तनुभिः सप्तसप्तभिः। आशुकर्त्ता च लोकस्य सवायुरिति वत्सरः ।। ३१.

जो आपल्या सात किरणांनी लोकांवर प्रकाश टाकतो, जो जगासाठी वेगाने कार्य करतो, तोच वत्सर आहे, तो सूर्य आणि वायू आहे.

अहङ्कारात् रुदन् रुद्रः सद्भूतो ब्रह्मणस्त्रयः। स रुद्रो वत्सरस्तेषां विजज्ञे नीललोहितः। तेषां हि तत्त्वं वक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत ।। ३१.

अहंकारातून रडत रुद्र उत्पन्न झाला, जो ब्रह्मामधून खरा आहे; तो निळा आणि लाल रुद्र त्यांचा वत्सर झाला. आता मी त्याचं खरं स्वरूप सांगतो—लक्ष देऊन ऐका.

अङ्गप्रत्यङ्गसंयोगात् कालात्मा प्रपितामहः। ऋक्साम यजुषां योनिः पञ्चानां पतिरीश्वरः ।। ३१.

अंग आणि उपांग यांच्या संयोगाने काळाचा आत्मा म्हणजे प्रपितामह; तो ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेदाचा उगम आहे, पाचांचा स्वामी आणि ईश्वर आहे.

सोऽग्निर्यजुश्च सोमश्च स भूतः स प्रजापतिः। प्रोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्यो योऽग्निर्मनीषिभिः ।। ३१.

तोच अग्नी, यजुस, सोम, तोच भूत, तोच प्रजापती; तोच संवत्सर, आणि ज्ञानी लोक ज्याला सूर्य आणि अग्नी म्हणतात.

यस्मात् कालविभागानां मासर्त्वयनयोरपि। ग्रहनक्षत्रशीतोष्णवर्षायुःकर्मणां तथा। योजितः प्रविभागानां दिवसानाञ्च भास्करः ।। ३१.

कारण वेळेच्या विभागांमुळे—महिने, ऋतु, गती, ग्रह, नक्षत्र, थंडी, उष्णता, पाऊस, आयुष्य आणि कर्म—सूर्य दिवसांच्या विभागांशी जोडलेला आहे.

वैकारिकः प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिः। एकेनैकोऽथ दिवसो मासोऽथर्तुः पितामहः ।। ३१.

मनापासून निर्मळ असलेला, ब्रह्माचा पुत्र, प्रजापती; एकाने एकच—दिवस, महिना, ऋतु, प्रपितामह.

आदित्यः सविता भानुर्जीवनो ब्रह्मसत्कृतः। प्रभवश्चात्य यश्चैव भूतानां तेन भास्करः ।। ३१.

तोच आदित्य, सविता, भानु, सर्वांना जीवन देणारा, ब्रह्माद्वारे पूजिला गेलेला; तोच सर्व सृष्टीचा उगम आणि शेवट आहे, म्हणून त्याला सूर्य म्हणतात.

ताराभिमानी विज्ञेयस्तृतीयः परिवत्सरः। सोमः सर्वौषधिपतिर्यस्मात्स प्रपितामहः ।। ३१.

तिसरा परिवत्सर हा तारांचा स्वामी म्हणून ओळखावा; सोम हा सर्व औषधींचा स्वामी आहे, ज्याच्यापासून प्रपितामह उत्पन्न झाला.

आजीवः सर्वभूतानां योगक्षेमकृदीश्वरः। अवेक्षणाणः सततं बिभर्ति जगदंशुभिः ।। ३१.

तो सर्व जीवांचं जीवन टिकवणारा, त्यांच्या कल्याणासाठी आणि रक्षणासाठी कार्य करणारा स्वामी आहे; तो नेहमी जागरूक राहून आपल्या किरणांनी जगाला धारण करतो.

तिथीनां पर्वसन्धीनां पूर्णिमादर्शयोरपि। योनिर्निशाकरो यश्च योऽमृतात्मा प्रजापतिः ।। ३१.

तिथींच्या संधींना, पौर्णिमा आणि अमावस्येला, चंद्राचा उगम ज्याच्यापासून झाला आहे, तो अमर आत्मा आणि सर्व प्राण्यांचा स्वामी आहे.

तस्मात् स पितृमान् सोम ऋग्यजुश्छन्दआत्मकः। प्राणापानसमानाद्यैर्व्यानोदानात्मकैरपि ।। ३१.

म्हणून सोम हा पितरांसह आहे, ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेदाच्या छंदांचा स्वरूपधारी आहे, आणि प्राण, अपान, समान, व्यान, उदान या पंचप्राणांचा देखील तो मूळ आहे.

कर्मभिः प्राणिनां लोके सर्वचेष्टाप्रवर्त्तकः। प्राणापानसमानानां वायूनाञ्च प्रवर्त्तकः ।। ३१.

सर्व सजीवांच्या जगातल्या कर्मांमुळे तो सर्व हालचाली घडवतो आणि प्राण, अपान, समान आणि वायूंच्या प्रवाहाला चालना देतो.

पञ्चानाञ्चेन्द्रियमनोबुद्धिस्मृति जलात्मनाम्। समानकालकरणः क्रियाः सम्पादयन्निव ।। ३१.

पाच इंद्रिये, मन, बुद्धी, स्मृती आणि जलतत्त्व यांच्या क्रिया तो एकाच वेळी घडवतो.

सर्वात्मा सर्वलोकानामावहः प्रवहादिभिः। विधाता सर्वभूतानां क्षमी नित्यं प्रभञ्जनः ।। ३१.

तो सर्वांचा आत्मा आहे, सर्व लोकांना वहाणारा आहे, प्रवाहाद्वारे सर्वांना पोहोचवतो, सर्व सृष्टीचा कर्ता आहे, कायम संयमी आणि अखंड विखुरणारा आहे.

योनिरग्नेरपां भूमे रवेश्चन्द्रमसश्चयः। वायुः प्रजापिर्भूतं लोकात्मा प्रपितामहः ।। ३१.

तो अग्नी, पाणी, पृथ्वी, सूर्य आणि चंद्राचा उगम आहे; वायू हा सर्व प्राण्यांचा जनक, लोकांचा आत्मा आणि प्रपितामह आहे.