वायुपुराणम्

वायसो मङ्गलश्चैव यामा द्वादश कीर्तिताः। अभिमन्युरुग्रदृष्टिः समयोऽथ शुचिश्रवाः। केवलो विश्वरूपश्च सुपक्षो मधुपस्तथा ।। ३१.

वायस आणि मंगळ, तसेच बाराही यम हे प्रसिद्ध आहेत. अभिमन्यू, उग्रदृष्टि, समय, शुचिश्रवा, केवल, विश्वरूप, सुपक्ष आणि मधुप या नावांनीही ते ओळखले जातात.

तुरीयो निर्हपुश्चैव युक्तो ग्रावाजिनस्तु ते। यमिनो विश्वदेवाद्यं यविष्ठोऽमृतवानपि ।। ३१.

तुरीय, निर्हपु, युक्त आणि ग्रावाजिन हे यमिन गण, विश्वदेवांमध्ये श्रेष्ठ मानले जातात. यविष्ठ आणि अमृतवान हेही त्यात आहेत.

अजिरो विभुर्विभावश्च मृलिकोऽथ दिदेहकः। श्रुतिश्रृणो बृहच्छुक्रो देवा द्वादश कीर्तिताः ।। ३१.

अजिर, विभु, विभाव, मृलिक, दिदेहक, श्रुति, श्रिण, बृहच्छुक्र—हे बारा देव प्रसिद्ध आहेत.

आसन् स्वायम्भुवस्यैते अन्तरे सोमपायिनः। त्विषिमन्तो गणा ह्येते वीर्यवन्तो महाबलाः ।। ३१.

हे सर्व स्वयंभुव मनूच्या वंशातील सोमपायी देव होते. हे त्रृप्तिमंत गण तेजस्वी, पराक्रमी आणि बलाढ्य होते.

तेषामिन्द्रः सदा ह्यासीद्विश्वभुक् प्रथमो विभुः। असुरा येतदा तेषामासन् दायादबान्धवाः ।। ३१.

त्यांच्यात नेहमीच इंद्रच प्रमुख, सर्वव्यापी आणि पहिला होता. त्या काळी असुर हे त्यांचे नातेवाईक आणि वारसदार होते.

सुपर्णयक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः। अष्टौ ते पितृभिः सार्द्धं नासत्या देवयोनयः ।। ३१.

सुपर्ण, यक्ष, गंधर्व, पिशाच, नाग, राक्षस—हे आठ, पितरांसह, नासत्य नावाच्या दैवी वंशात गणले जातात.

स्वायम्भुवेऽन्तरेऽतीताः प्रजास्त्वासां सहस्रशः। प्रभावरूपसम्पन्ना आयुषा च बलेन च ।। ३१.

स्वयंभुव मनूच्या काळात असंख्य प्रजांचा जन्म झाला, जे तेज, रूप, दीर्घायुष्य आणि बळ यांनी संपन्न होते.

विस्तरादिह नोच्यन्ते मा प्रसङ्गो भवत्विह। स्वायम्भुवो निसर्गश्च विज्ञेयः साम्प्रतं मनुः ।। ३१.

त्यांचा विस्तार येथे सांगितलेला नाही, कारण तो फार मोठा झाला असता. सध्या स्वयंभुव मनू आणि त्यांची सृष्टी यांचेच वर्णन चालू आहे, हे जाणावे.

अतीते वर्त्तमानेन दृष्टो वैवस्वतेन सः। प्रजाभिर्देवताभिश्च ऋषिभिः पितृभिः सह ।। ३१.

ती गेली काळाची गोष्ट सध्याच्या वैवस्वत मनूने, प्रजा, देव, ऋषी आणि पितरांसह पाहिली आहे.

तेषां सप्तर्षयः पूर्वमासन्ये तान् निबोधत। भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।। ३१.

त्यांच्यात पूर्वीचे सप्तर्षी म्हणजे भृगु, अंगिरस, मरीचि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु हे होते.

अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च सप्त स्वायम्भुवेऽन्तरे। अग्नीध्रश्चातिबाहुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः ।। ३१.

अत्रि आणि वसिष्ठ हेही त्या स्वयंभुव काळातील सप्तर्षी होते. अग्नीध्र, अतिबाहु, मेधा, मेधातिथी आणि वसु हेही त्यात होते.

ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवनः पुत्र एव च ३१.

ज्योतिष्मान, द्युतिमान, हव्या, सवन आणि पुत्र हेही त्यात होते.

वायुप्रोक्ता महासत्त्वा राजानः प्रथमेऽन्तरे। सासुरन्तत्सगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम्। सपिशाचमनुष्यञ्च सुपर्णाप्सरसाङ्गणम् ।। ३१.

वायूने सांगितलेले हे महान राजा, पहिल्या काळात असुर, गंधर्व, यक्ष, नाग, राक्षस, पिशाच, माणसे, सुपर्ण, अप्सरा आणि स्त्रिया यांच्यासह होते.

नो शक्यमानुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि। बहुत्वान्नामधेयानां सङ्ख्या तेषां कुले तथा ।। ३१.

त्यांची नावे आणि वंश इतकी असंख्य आहेत की, शेकडो वर्षे जरी सांगितली तरी सगळी नावे आणि त्यांची संख्या सांगता येणार नाही.

या वै व्रजकुलाख्यास्तु आसन् स्वायम्बुवेऽन्तरे। कालेन बहुनातीता अयनाब्दयुगक्रमैः ।। ३१.

स्वयंभुव मनूच्या काळात व्रजकुळ नावाने ओळखली जाणारी जी कुळे होती, ती अनेक युगांच्या आणि वर्षांच्या प्रवाहात आता कालाच्या ओघात नाहीशी झाली आहेत.

क एष भगवान् कालः सर्वभूतापहारकः। कस्य योनिः किमादिश्च किन्तत्त्वं स किमात्मजः ।। ३१.

हा काळ कोण आहे, जो सर्व सृष्टीला आपल्याजवळ घेतो? त्याचा उगम काय, सुरुवात कशी झाली, त्याचं खरं स्वरूप काय, आणि तो कोणाचा पुत्र आहे?

किमस्य चक्षुः का मूर्तिः के चास्यावयवाः स्मृताः। किंनामधेयः कोऽस्यात्मा एतत् प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। ३१.

त्याचं डोळं कोणतं, रूप कसं आहे, त्याचे अवयव कोणते म्हणतात? त्याचं नाव काय, त्याचा आत्मा कोण आहे? हे सर्व विचारणाऱ्यांना सांग.

श्रूयतां कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम्। सूर्ययोनिर्निमेषादिः सङ्ख्याचक्षुः स उच्यते ।। ३१.

आता काळाचं खरं स्वरूप ऐका आणि नीट समजा. त्याचा उगम सूर्य आहे, सुरुवात डोळ्याच्या पापणी लवण्याइतकी आहे; त्याला मोजणारा म्हणतात, आणि त्याचं डोळं म्हणजे मोजमाप.

मूर्त्तिरस्य त्वहोरात्रे निमेषावयवश्च सः। संवत्सरशतं त्वस्य नाम चास्य कलात्मकम्। साम्प्रतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः ।। ३१.

त्याचं रूप दिवस आणि रात्र आहे; त्याचे अवयव म्हणजे क्षण; त्याचं नाव शंभर वर्षं आहे, जे वेळेच्या विभागांनी बनलेलं आहे; तो वर्तमान, भविष्य आणि भूतकाळ असलेला प्रजापती आहे.

पञ्चानां प्रविभक्तानां कालावस्थां निभोधत। दिनार्द्धमासमासैस्तु ऋतुभिस्त्वयनैस्तथा ।। ३१.

पाच प्रकारच्या काळाच्या विभागांची समजून घ्या: दिवस, अर्धा महिना, महिना, ऋतु आणि सूर्याच्या गतीने ठरवलेले.

संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः। इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः ।। ३१.

पहिला म्हणजे संवत्सर, दुसरा परिवत्सर, तिसरा इड्वत्सर, आणि चौथा अनुवत्सर.

वत्सरः पञ्चमस्तेषां कालः स युगसंज्ञितः। तेषान्तु तत्त्वं वक्ष्यामि कीर्त्त्यमानं निबोधत ।। ३१.

त्यातला पाचवा म्हणजे वत्सर; हा काळ युग म्हणून ओळखला जातो. आता मी त्याचं खरं स्वरूप सांगतो—लक्ष देऊन ऐका.

ऋतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः। आदित्ये यस्त्वसौ सारः कालाग्निः परिवत्सरः ।। ३१.

ऋतूंचा अग्नी म्हणजे संवत्सर, सूर्याचा सार म्हणजे काळाग्नी, ज्याला परिवत्सर म्हणतात.

शुक्लकृष्णा गतिश्चापि अपां सारमयः खगः। स इडावत्सरः सोमः पुराणे निश्चयो मतः ।। ३१.

शुक्ल आणि कृष्ण गती, पाण्याचा सार असलेला पक्षी, तो इड्वत्सर आहे; सोम हा त्याचा निर्णय पुराणात सांगितला आहे.

यश्चायं तपते लोकांस्तनुभिः सप्तसप्तभिः। आशुकर्त्ता च लोकस्य सवायुरिति वत्सरः ।। ३१.

जो आपल्या सात किरणांनी लोकांवर प्रकाश टाकतो, जो जगासाठी वेगाने कार्य करतो, तोच वत्सर आहे, तो सूर्य आणि वायू आहे.

अहङ्कारात् रुदन् रुद्रः सद्भूतो ब्रह्मणस्त्रयः। स रुद्रो वत्सरस्तेषां विजज्ञे नीललोहितः। तेषां हि तत्त्वं वक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत ।। ३१.

अहंकारातून रडत रुद्र उत्पन्न झाला, जो ब्रह्मामधून खरा आहे; तो निळा आणि लाल रुद्र त्यांचा वत्सर झाला. आता मी त्याचं खरं स्वरूप सांगतो—लक्ष देऊन ऐका.

अङ्गप्रत्यङ्गसंयोगात् कालात्मा प्रपितामहः। ऋक्साम यजुषां योनिः पञ्चानां पतिरीश्वरः ।। ३१.

अंग आणि उपांग यांच्या संयोगाने काळाचा आत्मा म्हणजे प्रपितामह; तो ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेदाचा उगम आहे, पाचांचा स्वामी आणि ईश्वर आहे.

सोऽग्निर्यजुश्च सोमश्च स भूतः स प्रजापतिः। प्रोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्यो योऽग्निर्मनीषिभिः ।। ३१.

तोच अग्नी, यजुस, सोम, तोच भूत, तोच प्रजापती; तोच संवत्सर, आणि ज्ञानी लोक ज्याला सूर्य आणि अग्नी म्हणतात.

यस्मात् कालविभागानां मासर्त्वयनयोरपि। ग्रहनक्षत्रशीतोष्णवर्षायुःकर्मणां तथा। योजितः प्रविभागानां दिवसानाञ्च भास्करः ।। ३१.

कारण वेळेच्या विभागांमुळे—महिने, ऋतु, गती, ग्रह, नक्षत्र, थंडी, उष्णता, पाऊस, आयुष्य आणि कर्म—सूर्य दिवसांच्या विभागांशी जोडलेला आहे.