वायुपुराणम्

वृषेव विधियुक्तेन विमानेन विराजते। आभूतसंप्लवस्थायी रुद्रस्यानुचरो भवेत् ।। ३०.

तो विधिपूर्वक तयार केलेल्या रथातील वृषासारखा तेजस्वी दिसतो आणि सृष्टीच्या समाप्तीपर्यंत रुद्राचा सेवक राहतो.

इत्याह भगवान् व्यासः पराशरसुतः प्रभुः । नैतद्वेदयते कश्चिन्नेदं श्राव्यन्तु कस्यचित् ।। ३०.

भगवान व्यास, पराशरांचे पुत्र, असे म्हणाले की, हे कोणालाही सांगू नये किंवा कोणालाही ऐकवू नये.

श्रुत्वैतत्परमं गुह्यं येऽपि स्युः पापकारिणः। वैश्याः स्त्रियश्च शूद्राश्च रुद्रलोकमवाप्नुयुः ।। ३०.

हे परमगुप्त ऐकल्यावर, पाप करणारे, वैश्य, स्त्रिया आणि शूद्र सुद्धा रुद्रलोक प्राप्त करतात.

श्रावयेद्यस्तु विप्रेभ्यः सदा पर्वसु पर्वसु। रुद्रलोकमवाप्नोति द्विजो वै नात्र संशयः ।। ३०.

जो ब्राह्मणांना नेहमी, प्रत्येक सणासुदीला हे ऐकवतो, तो द्विज नक्कीच रुद्रलोक मिळवतो; यात शंका नाही.

इत्येषा समनुज्ञाता कथा पापप्रणाशिनी। या दक्षमधिकृत्येह कथा शर्वादुपागता ।। ३१.

ही दक्षाशी संबंधित, शर्वाकडून आलेली आणि पापांचा नाश करणारी कथा आता सांगण्यास परवानगी देण्यात आली आहे.

पितृवंशप्रसङ्गेन कथा ह्येषा प्रकीर्तिता। पितॄणामानुपूर्व्येण देवान् वक्ष्याम्यतः परम् ।। ३१.

ही कथा पितृवंशाच्या संदर्भाने सांगितली आहे; आता मी पितरांच्या क्रमाने देवांची कथा सांगणार आहे.

त्रेतायुगमुखे पूर्वमासन् स्वायम्भुवेऽन्तरे । देवा यामा इति ख्याताः पूर्वं ये यज्ञसूनवः ।। ३१.

त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला, पूर्वीच्या स्वयंभुव मन्वंतरात, यज्ञाचे पुत्र म्हणून प्रसिद्ध असलेले यम नावाचे देव अस्तित्वात होते.

अजिता ब्रह्मणः पुत्रा जिता जिदजिताश्च ये। पुत्राः स्वायम्भुवस्यैते शुक्रनाम्ना मानसाः ।। ३१.

अजित, जित आणि जिदजित हे ब्रह्मदेवांचे मानसपुत्र आहेत. हे सर्व शुक्रम्हणून ओळखले जाणारे, स्वयंभुव मनूचे पुत्र आहेत.

तृप्तिमन्तो गणा ह्येते देवानान्तु त्रयः स्मृताः । छन्दोगास्तु त्रयस्त्रिंशत्सर्वे स्वायम्भुवस्य ह ।। ३१.

हे त्रृप्तिमंत नावाचे गण देवतांचे तीन वर्ग मानले जातात. चांदोग नावाचे त्र्यत्रिंशत, म्हणजे तैंतीस, हे सर्व स्वयंभुव मनूचेच आहेत.

यदुर्ययातिर्द्वौ देवौ दीधयः स्रवसो मतिः। विभासश्च क्रतुश्चैव प्रजातिर्विशतो द्युतिः ।। ३१.

यदु आणि ययाति हे दोन देव, दिधय, श्रवस, मती, विभास, क्रतु, प्रजति, विशत आणि द्युति हे आहेत.

वायसो मङ्गलश्चैव यामा द्वादश कीर्तिताः। अभिमन्युरुग्रदृष्टिः समयोऽथ शुचिश्रवाः। केवलो विश्वरूपश्च सुपक्षो मधुपस्तथा ।। ३१.

वायस आणि मंगळ, तसेच बाराही यम हे प्रसिद्ध आहेत. अभिमन्यू, उग्रदृष्टि, समय, शुचिश्रवा, केवल, विश्वरूप, सुपक्ष आणि मधुप या नावांनीही ते ओळखले जातात.

तुरीयो निर्हपुश्चैव युक्तो ग्रावाजिनस्तु ते। यमिनो विश्वदेवाद्यं यविष्ठोऽमृतवानपि ।। ३१.

तुरीय, निर्हपु, युक्त आणि ग्रावाजिन हे यमिन गण, विश्वदेवांमध्ये श्रेष्ठ मानले जातात. यविष्ठ आणि अमृतवान हेही त्यात आहेत.

अजिरो विभुर्विभावश्च मृलिकोऽथ दिदेहकः। श्रुतिश्रृणो बृहच्छुक्रो देवा द्वादश कीर्तिताः ।। ३१.

अजिर, विभु, विभाव, मृलिक, दिदेहक, श्रुति, श्रिण, बृहच्छुक्र—हे बारा देव प्रसिद्ध आहेत.

आसन् स्वायम्भुवस्यैते अन्तरे सोमपायिनः। त्विषिमन्तो गणा ह्येते वीर्यवन्तो महाबलाः ।। ३१.

हे सर्व स्वयंभुव मनूच्या वंशातील सोमपायी देव होते. हे त्रृप्तिमंत गण तेजस्वी, पराक्रमी आणि बलाढ्य होते.

तेषामिन्द्रः सदा ह्यासीद्विश्वभुक् प्रथमो विभुः। असुरा येतदा तेषामासन् दायादबान्धवाः ।। ३१.

त्यांच्यात नेहमीच इंद्रच प्रमुख, सर्वव्यापी आणि पहिला होता. त्या काळी असुर हे त्यांचे नातेवाईक आणि वारसदार होते.

सुपर्णयक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः। अष्टौ ते पितृभिः सार्द्धं नासत्या देवयोनयः ।। ३१.

सुपर्ण, यक्ष, गंधर्व, पिशाच, नाग, राक्षस—हे आठ, पितरांसह, नासत्य नावाच्या दैवी वंशात गणले जातात.

स्वायम्भुवेऽन्तरेऽतीताः प्रजास्त्वासां सहस्रशः। प्रभावरूपसम्पन्ना आयुषा च बलेन च ।। ३१.

स्वयंभुव मनूच्या काळात असंख्य प्रजांचा जन्म झाला, जे तेज, रूप, दीर्घायुष्य आणि बळ यांनी संपन्न होते.

विस्तरादिह नोच्यन्ते मा प्रसङ्गो भवत्विह। स्वायम्भुवो निसर्गश्च विज्ञेयः साम्प्रतं मनुः ।। ३१.

त्यांचा विस्तार येथे सांगितलेला नाही, कारण तो फार मोठा झाला असता. सध्या स्वयंभुव मनू आणि त्यांची सृष्टी यांचेच वर्णन चालू आहे, हे जाणावे.

अतीते वर्त्तमानेन दृष्टो वैवस्वतेन सः। प्रजाभिर्देवताभिश्च ऋषिभिः पितृभिः सह ।। ३१.

ती गेली काळाची गोष्ट सध्याच्या वैवस्वत मनूने, प्रजा, देव, ऋषी आणि पितरांसह पाहिली आहे.

तेषां सप्तर्षयः पूर्वमासन्ये तान् निबोधत। भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।। ३१.

त्यांच्यात पूर्वीचे सप्तर्षी म्हणजे भृगु, अंगिरस, मरीचि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु हे होते.

अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च सप्त स्वायम्भुवेऽन्तरे। अग्नीध्रश्चातिबाहुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः ।। ३१.

अत्रि आणि वसिष्ठ हेही त्या स्वयंभुव काळातील सप्तर्षी होते. अग्नीध्र, अतिबाहु, मेधा, मेधातिथी आणि वसु हेही त्यात होते.

ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवनः पुत्र एव च ३१.

ज्योतिष्मान, द्युतिमान, हव्या, सवन आणि पुत्र हेही त्यात होते.

वायुप्रोक्ता महासत्त्वा राजानः प्रथमेऽन्तरे। सासुरन्तत्सगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम्। सपिशाचमनुष्यञ्च सुपर्णाप्सरसाङ्गणम् ।। ३१.

वायूने सांगितलेले हे महान राजा, पहिल्या काळात असुर, गंधर्व, यक्ष, नाग, राक्षस, पिशाच, माणसे, सुपर्ण, अप्सरा आणि स्त्रिया यांच्यासह होते.

नो शक्यमानुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि। बहुत्वान्नामधेयानां सङ्ख्या तेषां कुले तथा ।। ३१.

त्यांची नावे आणि वंश इतकी असंख्य आहेत की, शेकडो वर्षे जरी सांगितली तरी सगळी नावे आणि त्यांची संख्या सांगता येणार नाही.

या वै व्रजकुलाख्यास्तु आसन् स्वायम्बुवेऽन्तरे। कालेन बहुनातीता अयनाब्दयुगक्रमैः ।। ३१.

स्वयंभुव मनूच्या काळात व्रजकुळ नावाने ओळखली जाणारी जी कुळे होती, ती अनेक युगांच्या आणि वर्षांच्या प्रवाहात आता कालाच्या ओघात नाहीशी झाली आहेत.

क एष भगवान् कालः सर्वभूतापहारकः। कस्य योनिः किमादिश्च किन्तत्त्वं स किमात्मजः ।। ३१.

हा काळ कोण आहे, जो सर्व सृष्टीला आपल्याजवळ घेतो? त्याचा उगम काय, सुरुवात कशी झाली, त्याचं खरं स्वरूप काय, आणि तो कोणाचा पुत्र आहे?

किमस्य चक्षुः का मूर्तिः के चास्यावयवाः स्मृताः। किंनामधेयः कोऽस्यात्मा एतत् प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। ३१.

त्याचं डोळं कोणतं, रूप कसं आहे, त्याचे अवयव कोणते म्हणतात? त्याचं नाव काय, त्याचा आत्मा कोण आहे? हे सर्व विचारणाऱ्यांना सांग.

श्रूयतां कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम्। सूर्ययोनिर्निमेषादिः सङ्ख्याचक्षुः स उच्यते ।। ३१.

आता काळाचं खरं स्वरूप ऐका आणि नीट समजा. त्याचा उगम सूर्य आहे, सुरुवात डोळ्याच्या पापणी लवण्याइतकी आहे; त्याला मोजणारा म्हणतात, आणि त्याचं डोळं म्हणजे मोजमाप.

मूर्त्तिरस्य त्वहोरात्रे निमेषावयवश्च सः। संवत्सरशतं त्वस्य नाम चास्य कलात्मकम्। साम्प्रतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः ।। ३१.

त्याचं रूप दिवस आणि रात्र आहे; त्याचे अवयव म्हणजे क्षण; त्याचं नाव शंभर वर्षं आहे, जे वेळेच्या विभागांनी बनलेलं आहे; तो वर्तमान, भविष्य आणि भूतकाळ असलेला प्रजापती आहे.