वायुपुराणम्

अवाप्य च तदा भागं यथोक्तं ब्रह्मणा भवः। ज्वरञ्च सर्वधर्मज्ञो बहुधा व्यभजत्तदा। शान्त्यर्थं सर्वभूतानां श्रृणुध्वं तत्र वै द्विजाः ।। ३०.

त्यावेळी भवाने, ब्रह्मदेवाने सांगितल्याप्रमाणे आपला भाग मिळवून, सर्व धर्म जाणणारा तो, सर्व प्राण्यांच्या शांततेसाठी ताप वेगवेगळ्या प्रकारे विभागला. हे ऐका, द्विजांनो.

शीर्षाभितापो नागानां पर्वतानां शिलारुजः। अपान्तु नालिकां विद्यान्निर्मोकम्भुजगेष्वपि ।। ३०.

सर्पांमध्ये डोक्याचा ताप, पर्वतांमध्ये दगडांची वेदना, पाण्यात आणि सर्पांमध्ये 'नाळिका' नावाचा विकार, हे जाणावे.

शौरकः सौरभेयाणामूषरः पृथिवीतले । इभा नामपि धर्मज्ञ दृष्टिप्रत्यवरोधनम् ।। ३०.

सौरभेय जनावरांमध्ये 'शौरक', पृथ्वीवर 'ऊषर', हत्तीमध्ये, हे धर्मज्ञ, दृष्टीचा अडथळा.

रन्ध्रोद्भूतं तथाश्वानां शिखोद्भेदश्च बर्हिणाम्। नेत्ररोगः कोकिलानां ज्वरः प्रोक्तो महात्मभिः ।। ३०.

घोड्यांमध्ये पोकळी निर्माण होणे, मोरांच्या शिखाचा तडा, कोकिळांमध्ये डोळ्यांचा आजार, हे सर्व थोर ज्ञानी लोकांनी ताप असे सांगितले आहे.

अजानां पित्तभेदश्च सर्वेषामिति नः श्रुतम्। शुकानामपि सर्वेषां हिमिका प्रोच्यते ज्वरः। शार्दूलेष्वपि वै विप्राः श्रमो ज्वर इहोच्यते ।। ३०.

आम्ही ऐकले आहे की, मेंढ्यांमध्ये पित्ताचा भंग हा ताप आहे; सर्व पोपटांमध्ये थंडी लागणे ताप समजले जाते; वाघांमध्ये, हे विप्रांनो, श्रम म्हणजेच ताप म्हणतात.

मानुषेषु तु सर्वज्ञ ज्वरो नामैष कीर्तितः। मरणे जन्मनि तथा मध्ये च विशते सदा ।। ३०.

माणसांमध्ये, हे सर्वज्ञ, हा ताप असेच नावाने ओळखला जातो; तो जन्म, मृत्यू आणि मध्येही नेहमी प्रवेश करतो.

एतन्माहेश्वरं तेजौ ज्वरो नाम सुदारुणः। नमस्यश्चैव मान्यश्च सर्वप्राणिभिरीश्वरः ।। ३०.

हा महेश्वराचा भीषण ताप सर्व प्राण्यांनी वंदनीय आणि मान्य करावा, कारण तोच ईश्वर आहे.

इमां ज्वरोत्पत्तिमदीनमानसः पठेत्सदा यः सुसमाहितो नरः । विमुक्तरोगः स नरो मुदा युतो लभेत कामान् स यथामनीषितान् ।। ३०.

जो मनुष्य नम्र मनाने आणि एकाग्रतेने हा तापाचा उत्पत्तीचा इतिहास नेहमी वाचतो, तो रोगमुक्त होतो आणि आनंदाने इच्छित सर्व काही प्राप्त करतो.

दक्षप्रोक्तं स्तवञ्चापि कीर्त्तयेद्यः श्रृणोति वा। नाशुभं प्राप्नुयात् किञ्चिद्दीर्घञ्चायुरवाप्नुयात् ।। ३०.

जो दक्षाने सांगितलेला स्तोत्र पाठ करतो किंवा ऐकतो, त्याला कधीही अशुभ काही घडत नाही आणि तो दीर्घायुष्य लाभतो.

यथा सर्वेषु देवेषु वरिष्ठो योगवान् हरः। तथा स्तवो वरिष्ठोऽयं स्तवानां ब्रह्मनिर्मितः ।। ३०.

जसा सर्व देवांमध्ये योगसंपन्न हर श्रेष्ठ आहे, तसाच ब्रह्मदेवाने रचलेला हा स्तोत्रही सर्व स्तोत्रांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

यशोराज्यसुखैश्वर्यवित्तायुर्धनकाङ्क्षिभिः। स्तोतव्यो भक्तिमास्थाय विद्याकामैश्च यत्नतः ।। ३०.

ज्यांना कीर्ती, राज्य, सुख, ऐश्वर्य, संपत्ती, दीर्घायुष्य किंवा धन हवे आहे, तसेच ज्यांना विद्या हवी आहे, त्यांनी भक्तीने आणि प्रयत्नपूर्वक हे स्तोत्र म्हणावे.

व्याधितो दुःखितो दीनश्चौरत्रस्तो भयार्दितः। राजकार्यनियुक्तो वा मुच्यते महतो भयात् ।। ३०.

जो आजारी आहे, दुःखी आहे, गरीब आहे, चोरांची भीती वाटते, भीतीने त्रस्त आहे किंवा राजकार्यात गुंतलेला आहे, तो या स्तोत्रामुळे मोठ्या भीतीतून मुक्त होतो.

अनेन चैव देहेन गणानां स गणाधिपः। इह लोके सुखं प्राप्य गण एवोपपद्यते ।। ३०.

या देहानेच तो गणांचा प्रमुख होतो, या जगात सुख मिळवतो आणि पुढे गणांमध्ये जन्म घेतो.

न च यक्षाः पिशाचा वा न नागा न विनायकाः। कुर्युर्विघ्नं गृहे तस्य यत्र संस्तूयते भवः ।। ३०.

ज्या घरात भवाचे स्तवन केले जाते, तिथे यक्ष, पिशाच, नाग किंवा विनायक कोणतेही विघ्न आणू शकत नाहीत.

श्रृणुयाद्वा इदं नारी सुभक्त्या ब्रह्मचारिणी। पितृभिर्भर्तृपक्षाभ्यां पूज्या भवति देववत् ।। ३०.

जर एखादी स्त्री भक्तीने आणि ब्रह्मचर्य पाळून हे ऐकते, तर ती आपल्या पितरांकडून आणि पतीच्या व आपल्या कुटुंबाकडून देवीसारखी पूजनीय होते.

श्रृणुयाद्वा इदं सर्व कीर्त्तयेद्वाप्यभीक्ष्णशः। तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्धिं गच्छन्त्यविघ्नतः ।। ३०.

जो कोणी हे पूर्ण स्तोत्र ऐकतो किंवा वारंवार म्हणतो, त्याची सर्व कामे विघ्नरहितपणे पूर्ण होतात.

मनसा चिन्तितं यच्च यच्च वाचाप्युदाहृतम्। सर्वं सम्पद्यते तस्य स्तवनस्यानुकीर्त्तनात् ।। ३०.

मनात जे काही इच्छितले किंवा वाणीने उच्चारले, ते सर्व या स्तोत्राच्या पुनःपुन्हा म्हणण्याने पूर्ण होते.

देवस्य सगुहस्याथ देव्या नन्दीश्वरस्य तु। बलिं विभवतः कृत्वा दमेन नियमेन च ।। ३०.

स्वतःच्या सामर्थ्यानुसार, संयम आणि नियम पाळून, देव, सगुह्य, देवी आणि नंदीश्वर यांची पूजा करावी.

ततः स युक्तो गृह्णीयान्नामान्याशु यथाक्रमम्। ईप्सितान् लभतेऽत्यर्थं कामान् भोगांश्च मानवः। मृतश्च स्वर्गमाप्नोति स्त्रीसहस्रपरिवृतः ।। ३०.

मग अशा प्रकारे तयार होऊन, तो मनुष्य क्रमाने ती नावे घेतो; त्याला हवे ते सर्व सुख आणि भोग विपुल प्रमाणात मिळतात, आणि मृत्यूनंतर तो हजार स्त्रियांमध्ये वेढलेला स्वर्गात पोहोचतो.

सर्व कर्मसु युक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः। पठन् दक्षकृतं स्तोत्रं सर्वपापैः प्रमुच्यते। मृतश्च गणसालोक्यं पूज्यमानः सुरासुरैः ।। ३०.

सर्व कर्मात गुंतलेला असो किंवा सर्व पापांनी ग्रस्त असो, जो दक्षाने केलेले हे स्तोत्र म्हणतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि मृत्यूनंतर देव-दानवांकडून पूजला जाऊन गणलोकात पोहोचतो.

वृषेव विधियुक्तेन विमानेन विराजते। आभूतसंप्लवस्थायी रुद्रस्यानुचरो भवेत् ।। ३०.

तो विधिपूर्वक तयार केलेल्या रथातील वृषासारखा तेजस्वी दिसतो आणि सृष्टीच्या समाप्तीपर्यंत रुद्राचा सेवक राहतो.

इत्याह भगवान् व्यासः पराशरसुतः प्रभुः । नैतद्वेदयते कश्चिन्नेदं श्राव्यन्तु कस्यचित् ।। ३०.

भगवान व्यास, पराशरांचे पुत्र, असे म्हणाले की, हे कोणालाही सांगू नये किंवा कोणालाही ऐकवू नये.

श्रुत्वैतत्परमं गुह्यं येऽपि स्युः पापकारिणः। वैश्याः स्त्रियश्च शूद्राश्च रुद्रलोकमवाप्नुयुः ।। ३०.

हे परमगुप्त ऐकल्यावर, पाप करणारे, वैश्य, स्त्रिया आणि शूद्र सुद्धा रुद्रलोक प्राप्त करतात.

श्रावयेद्यस्तु विप्रेभ्यः सदा पर्वसु पर्वसु। रुद्रलोकमवाप्नोति द्विजो वै नात्र संशयः ।। ३०.

जो ब्राह्मणांना नेहमी, प्रत्येक सणासुदीला हे ऐकवतो, तो द्विज नक्कीच रुद्रलोक मिळवतो; यात शंका नाही.

इत्येषा समनुज्ञाता कथा पापप्रणाशिनी। या दक्षमधिकृत्येह कथा शर्वादुपागता ।। ३१.

ही दक्षाशी संबंधित, शर्वाकडून आलेली आणि पापांचा नाश करणारी कथा आता सांगण्यास परवानगी देण्यात आली आहे.

पितृवंशप्रसङ्गेन कथा ह्येषा प्रकीर्तिता। पितॄणामानुपूर्व्येण देवान् वक्ष्याम्यतः परम् ।। ३१.

ही कथा पितृवंशाच्या संदर्भाने सांगितली आहे; आता मी पितरांच्या क्रमाने देवांची कथा सांगणार आहे.

त्रेतायुगमुखे पूर्वमासन् स्वायम्भुवेऽन्तरे । देवा यामा इति ख्याताः पूर्वं ये यज्ञसूनवः ।। ३१.

त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला, पूर्वीच्या स्वयंभुव मन्वंतरात, यज्ञाचे पुत्र म्हणून प्रसिद्ध असलेले यम नावाचे देव अस्तित्वात होते.

अजिता ब्रह्मणः पुत्रा जिता जिदजिताश्च ये। पुत्राः स्वायम्भुवस्यैते शुक्रनाम्ना मानसाः ।। ३१.

अजित, जित आणि जिदजित हे ब्रह्मदेवांचे मानसपुत्र आहेत. हे सर्व शुक्रम्हणून ओळखले जाणारे, स्वयंभुव मनूचे पुत्र आहेत.

तृप्तिमन्तो गणा ह्येते देवानान्तु त्रयः स्मृताः । छन्दोगास्तु त्रयस्त्रिंशत्सर्वे स्वायम्भुवस्य ह ।। ३१.

हे त्रृप्तिमंत नावाचे गण देवतांचे तीन वर्ग मानले जातात. चांदोग नावाचे त्र्यत्रिंशत, म्हणजे तैंतीस, हे सर्व स्वयंभुव मनूचेच आहेत.