वायुपुराणम्

ये चाप्युत्पतिता गर्भादधोभागगताश्च ये। तेषां स्वाहाः स्वधाश्चैव आप्नुवन्तु स्वदन्तु च ।। ३०.

जे गर्भातून जन्मलेले आहेत आणि जे खाली गेले आहेत, त्यांना स्वाहा आणि स्वधा मिळो, आणि ते तृप्त होवोत.

ये न रोदन्ति देहस्थाः प्राणिनो रोदयन्ति च। हर्षयन्ति च हृष्यन्ति नमस्तेभ्योऽस्तु नित्यशः ।। ३०.

जे शरीरात असून स्वतः रडत नाहीत पण दुसऱ्यांना रडवतात, जे आनंद देतात आणि स्वतःही आनंदित होतात—त्यांना नेहमी नमस्कार असो.

ये समुद्रे नदीदुर्गे पर्वतेषु गुहासु च। वृक्षमूलेषु गोष्ठेषु कान्तारगहनेषु न ।। ३०.

जे समुद्रात, नदीच्या किल्ल्यांत, पर्वतांवर, गुहांमध्ये, झाडांच्या मुळाशी, गोठ्यात आणि घनदाट जंगलात आहेत—

चतुष्पथेषु रथ्यासु चत्वरेषु सभासु च। चन्द्रार्कयोर्मध्यगता ये च चन्द्रार्करश्मिषु ।। ३०.

चौकात, रस्त्यावर, वेशीत, सभागृहात, जे चंद्रसूर्याच्या मध्ये आहेत आणि जे चंद्रसूर्याच्या किरणांत आहेत—

रसातलगता ये च ये च तस्मात्परङ्गताः। नमस्तेभ्यो नमस्तेभ्यो नमस्तेभ्यश्च नित्यशः। सूक्ष्माः स्थूलाः कृशा ह्रस्वा नमस्तेभ्यस्तु नित्यशः ।। ३०.

जे पाताळात आहेत आणि जे त्याहूनही पुढे गेले आहेत, त्यांना पुन्हा पुन्हा, नेहमी नमस्कार असो; सूक्ष्म, स्थूल, बारीक, लहान—सर्वांना नेहमी नमस्कार असो.

सर्वस्त्वं सर्वगो देव सर्वभूतपतिर्भवान्। सर्वभूतान्तरात्मा च तेन त्वं न निमन्त्रितः ।। ३०.

तू सर्व आहेस, सर्वत्र आहेस, हे देव, सर्व प्राण्यांचा स्वामी आहेस, सर्व प्राण्यांच्या अंतर्यामी आहेस, म्हणून तुला निमंत्रण देण्याची गरज नाही.

त्वमेव चेज्यसे यस्माद्यज्ञैर्विविधदक्षिणैः। त्वमेव कर्त्ता सर्वस्य तेन त्वं न निमन्त्रितः ।। ३०.

तुलाच विविध यज्ञांनी आणि दक्षिणांनी पूजलं जातं; सर्व काही करणारा तूच आहेस, म्हणून तुला निमंत्रण देण्याची गरज नाही.

अथ वा मायया देव मोहितः सूक्ष्मया त्वया। एतस्मात् कारणाद्वापि तेन त्वं न निमन्त्रितः ।। ३०.

किंवा, हे देव, तुझ्या सूक्ष्म मायेमुळे मी भ्रमित झालो असेन; किंवा या कारणासाठी—म्हणून तुला निमंत्रण देण्याची गरज नाही.

प्रसीद मम देवेश त्वमेव शरणं मम। त्वं गतिस्त्वं प्रतिष्ठा च न चान्यास्ति न मे गतिः ।। ३०.

माझ्यावर कृपा कर, हे देवाधिदेव, तूच माझं शरण आहेस; तूच माझं ध्येय, तूच माझा आधार; दुसरं काही नाही, माझ्या साठी दुसरी वाट नाही.

स्तुत्वैवं स महादेवं विरराम प्रजापातिः। भगवानपि सुप्रीतः पुनर्दक्षमभाषत ।। ३०.

अशा प्रकारे महादेवाचं स्तवन करून प्रजापती थांबला; आणि भगवंत प्रसन्न होऊन पुन्हा दक्षाशी बोलला.

परितुष्टोऽस्मि ते दक्ष स्तवेनानेन सुव्रत। बहुनात्र किमुक्तेन मत्समीपं गमिष्यसि ।। ३०.

हे दक्ष, तुझ्या या सुंदर स्तोत्रामुळे मी तुझ्यावर फार प्रसन्न आहे; यापेक्षा आणखी काय सांगावं? तू माझ्या सान्निध्यात येशील.

अथैनमब्रवीद्वाक्यं त्रैलोक्याधिपतिर्भवः। कृत्वाश्वासकरं वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यमाहतम् ।। ३०.

मग तीनही लोकांचे अधिपती असलेल्या भवाने त्याला दिलासा देणारे शब्द सांगितले. उत्तम बोलणारा तो, मोठ्या गाभ्याने हे बोलला.

दक्ष दक्ष न कर्त्तव्यो मन्युर्विघ्नमिमं प्रति। अहं यज्ञहा न त्वन्यो दृश्यते तत्पुरा त्वया ।। ३०.

दक्ष, दक्ष, या अडथळ्याबद्दल राग धरू नकोस. यज्ञाचा नाश करणारा मीच आहे, दुसरा कोणी नाही, हे तुला पूर्वी दिसलेच आहे.

भूयश्च तं वरमिमं मत्तो गृह्णीष्व सुव्रत। प्रसन्नवदनो भूत्वा त्वमेकाग्रमनाः श्रृणु ।। ३०.

सुव्रत, पुन्हा एकदा माझ्याकडून हा वर घे. प्रसन्न चेहऱ्याने, एकाग्र मनाने ऐक.

अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च। प्रजापते मत्प्रसादात् फलभागी भविष्यसि ।। ३०.

माझ्या कृपेने, तुला हजार अश्वमेध आणि शंभर वाजपेय यज्ञांचे फळ मिळेल, हे प्रजापती.

वेदान् षडङ्गानुद्धृत्य साङ्ख्यान्योगांश्च कृत्स्नशः। तपश्च विपुलं तप्त्वा दुश्चरं देवदानवैः ।। ३०.

वेद आणि त्यांचे सहा अंग, संख्याशास्त्र, योगशास्त्र यांचा अभ्यास करून, देव-दानवांनाही कठीण वाटणारे मोठे तप करून,

अर्थैर्द्दशार्द्धसंयुक्तैर्गूढमप्राज्ञनिर्म्मितम्। वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैंर्विपरीतं क्वचित्समम् ।। ३०.

दशांश आणि अर्धांश अशा अर्थांनी जोडलेले, अज्ञ लोकांनी गुप्त केलेले, वर्णाश्रमधर्मांनी घडवलेले, कधी विरुद्ध, कधी समान असे,

श्रुत्यर्थैरध्यवसितं पशुपाशविमोक्षणम्। सर्वेषामाश्रमाणान्तु मया पाशुपतं व्रतम्। उत्पादितं शुभं दक्ष सर्वपापविमोक्षणम् ।। ३०.

श्रुतीच्या अर्थांनी ठरवलेले, जीवांच्या बंधनातून मुक्त करणारे, सर्व आश्रमांसाठी मी पाशुपत व्रत निर्माण केले आहे, हे शुभ आणि सर्व पापातून सोडवणारे आहे, हे दक्ष.

अस्य चीर्णस्य यत्सम्यक् फलं भवति पुष्कलम्। तदस्तु ते महाभाग मानसस्त्यज्यतां ज्वरः ।। ३०.

या व्रताचे योग्य रीतीने पालन केल्याने जे भरपूर फळ मिळते, ते तुझ्या वाट्याला येवो. मनातील ताप सोडून दे.

एवमुक्त्वा महादेवः सपत्नीकः सहानुगः। अदर्शनमनुप्राप्तो दक्षस्यामितविक्रमः ।। ३०.

असे म्हणून, महादेव आपल्या पत्नी आणि सेवकांसह, अपरिमित सामर्थ्य असलेला तो, दक्षाच्या नजरेतून अदृश्य झाला.

अवाप्य च तदा भागं यथोक्तं ब्रह्मणा भवः। ज्वरञ्च सर्वधर्मज्ञो बहुधा व्यभजत्तदा। शान्त्यर्थं सर्वभूतानां श्रृणुध्वं तत्र वै द्विजाः ।। ३०.

त्यावेळी भवाने, ब्रह्मदेवाने सांगितल्याप्रमाणे आपला भाग मिळवून, सर्व धर्म जाणणारा तो, सर्व प्राण्यांच्या शांततेसाठी ताप वेगवेगळ्या प्रकारे विभागला. हे ऐका, द्विजांनो.

शीर्षाभितापो नागानां पर्वतानां शिलारुजः। अपान्तु नालिकां विद्यान्निर्मोकम्भुजगेष्वपि ।। ३०.

सर्पांमध्ये डोक्याचा ताप, पर्वतांमध्ये दगडांची वेदना, पाण्यात आणि सर्पांमध्ये 'नाळिका' नावाचा विकार, हे जाणावे.

शौरकः सौरभेयाणामूषरः पृथिवीतले । इभा नामपि धर्मज्ञ दृष्टिप्रत्यवरोधनम् ।। ३०.

सौरभेय जनावरांमध्ये 'शौरक', पृथ्वीवर 'ऊषर', हत्तीमध्ये, हे धर्मज्ञ, दृष्टीचा अडथळा.

रन्ध्रोद्भूतं तथाश्वानां शिखोद्भेदश्च बर्हिणाम्। नेत्ररोगः कोकिलानां ज्वरः प्रोक्तो महात्मभिः ।। ३०.

घोड्यांमध्ये पोकळी निर्माण होणे, मोरांच्या शिखाचा तडा, कोकिळांमध्ये डोळ्यांचा आजार, हे सर्व थोर ज्ञानी लोकांनी ताप असे सांगितले आहे.

अजानां पित्तभेदश्च सर्वेषामिति नः श्रुतम्। शुकानामपि सर्वेषां हिमिका प्रोच्यते ज्वरः। शार्दूलेष्वपि वै विप्राः श्रमो ज्वर इहोच्यते ।। ३०.

आम्ही ऐकले आहे की, मेंढ्यांमध्ये पित्ताचा भंग हा ताप आहे; सर्व पोपटांमध्ये थंडी लागणे ताप समजले जाते; वाघांमध्ये, हे विप्रांनो, श्रम म्हणजेच ताप म्हणतात.

मानुषेषु तु सर्वज्ञ ज्वरो नामैष कीर्तितः। मरणे जन्मनि तथा मध्ये च विशते सदा ।। ३०.

माणसांमध्ये, हे सर्वज्ञ, हा ताप असेच नावाने ओळखला जातो; तो जन्म, मृत्यू आणि मध्येही नेहमी प्रवेश करतो.

एतन्माहेश्वरं तेजौ ज्वरो नाम सुदारुणः। नमस्यश्चैव मान्यश्च सर्वप्राणिभिरीश्वरः ।। ३०.

हा महेश्वराचा भीषण ताप सर्व प्राण्यांनी वंदनीय आणि मान्य करावा, कारण तोच ईश्वर आहे.

इमां ज्वरोत्पत्तिमदीनमानसः पठेत्सदा यः सुसमाहितो नरः । विमुक्तरोगः स नरो मुदा युतो लभेत कामान् स यथामनीषितान् ।। ३०.

जो मनुष्य नम्र मनाने आणि एकाग्रतेने हा तापाचा उत्पत्तीचा इतिहास नेहमी वाचतो, तो रोगमुक्त होतो आणि आनंदाने इच्छित सर्व काही प्राप्त करतो.

दक्षप्रोक्तं स्तवञ्चापि कीर्त्तयेद्यः श्रृणोति वा। नाशुभं प्राप्नुयात् किञ्चिद्दीर्घञ्चायुरवाप्नुयात् ।। ३०.

जो दक्षाने सांगितलेला स्तोत्र पाठ करतो किंवा ऐकतो, त्याला कधीही अशुभ काही घडत नाही आणि तो दीर्घायुष्य लाभतो.