वायुपुराणम्

चक्रुरन्ये तथा नादान् सर्वभूतभयंकरान्। छित्त्वा शिरोऽन्ये यज्ञस्य विनदन्ति भयङ्कराः ।। ३०.

काहींनी सर्व प्राण्यांना घाबरवणारे भीषण आवाज काढले; काहींनी यज्ञाचे डोके छाटून भयंकर आरोळ्या ठोकल्या.

दक्षो दक्षपतिश्चैव देवो यज्ञपतिस्तथा। मृगरूपेण चाकाशे प्रपलायितुमारभत् ।। ३०.

दक्ष, यज्ञाचा स्वामी आणि देव, हे सर्व हरणाच्या रूपात आकाशात पळू लागले.

वीरभद्रोऽप्रमेयात्मा ज्ञात्वा तस्य बलन्तदा। अन्तरिक्षगतस्याशु चिच्छेदास्य शिरो महान् ।। ३०.

अपरिमित सामर्थ्य असलेल्या वीरभद्राने त्याची ताकद जाणून, आकाशात धावणाऱ्या दक्षाचे डोके पटकन छाटले.

दक्षः प्रजापतिश्चैव विनष्ट भ्रान्तचेतनः। क्रुद्धेन वीरभद्रेण शिरः पादेन पीडितः। जराभिभूततीव्रात्मा निपपात महीतले ।। ३०.

दक्ष प्रजापती, ज्याचे भान हरपले होते, रागाने पेटलेल्या वीरभद्राने त्याचे डोके पायाने तुडवले; वृद्धत्वाने ग्रासलेला तो पृथ्वीवर कोसळला.

त्रयस्त्रिंशद्देवतानां ताः कोटयो विमलात्मकाः। पाशेनाग्निबलेनाशु बद्धाः सिंहबलेन च ।। ३०.

त्र्यस्त्रींश देवतांच्या कोट्यवधी निर्मळ आत्म्यांना, अग्नीच्या आणि सिंहाच्या बळाने तसेच दोऱ्यांनी पटकन बांधून टाकले.

ततो जग्मुर्महात्मानं सर्वे देवा महाबलम्। प्रसीद भगवन् रुद्र बृत्यानां मा कुधः प्रभो ।। ३०.

मग सर्व देवता त्या महान आत्म्याजवळ, महाबलवान रुद्राजवळ गेले आणि म्हणाले, 'हे भगवंत रुद्र, आम्हा तुझ्या सेवकांवर कृपा कर. प्रभो, आमच्यावर रागावू नको.'

ततो ब्रह्मादयो देवा दक्षश्चैव प्रजापतिः। ऊचुः प्राञ्जलयो भूत्वा कथ्यतां को भवानिति ।। ३०.

मग ब्रह्मा आणि इतर देवता, तसेच दक्ष प्रजापती, दोन्ही हात जोडून म्हणाले, 'कृपया सांगा, आपण कोण आहात?'

न च देवो न चादित्यो न च भोक्तुमिहागतः। नैवद्रष्टुं हि देवेन्द्रान्न च कौतूहलान्वितः ।। ३०.

मी देव नाही, आदित्य नाही, ना इथे काही घेण्यासाठी आलो आहे, ना देवेंद्रांना पाहण्यासाठी, ना कुतूहलापोटी आलो आहे.

दक्षयज्ञविनाशार्थं सम्प्राप्तं विद्धि मामिह। वीरभद्र इति ख्यातं रुद्रकोपाद्विनिर्गतम् ।। ३०.

इथे मी दक्षाच्या यज्ञाचा नाश करायला आलो आहे, मला वीरभद्र म्हणून ओळखा, जो रुद्राच्या रागातून उत्पन्न झाला आहे.

भद्रकाली च विज्ञेया देव्याः क्रोधाद्विनिर्गता। प्रेषिता देवदेवेन यज्ञान्तिकमिहागता ।। ३०.

आणि भद्रकाळी हिला सुद्धा ओळखा, ती देवीच्या रागातून जन्मलेली आहे, देवाधिदेवाने पाठवली असून यज्ञाच्या ठिकाणी आली आहे.

शारणं गच्छ राजेन्द्र देवं ते त्वमुमापतिम्। वरं क्रोधोऽपि रुद्रस्य वरदानं न देवतः ।। ३०.

राजाधिराज, तू उमा-पती देवाच्या आश्रयाला जा; कारण रुद्राचा राग सुद्धा देवांना शिक्षा देत नाही, तर वरच देतो.

वीरभद्रवचः श्रुत्वा दक्षो धर्म्मभृतां वरः। तोषयामास देवेशं शूलपाणिं महेश्वरम् ।। ३०.

वीरभद्राचे शब्द ऐकून, धर्मप्रियांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या दक्षाने, त्रिशूळधारी महादेवाला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.

प्रदुष्टे यज्ञवादे तु विद्रुतेषु द्विजातिषु। तारामृगमये दीप्ते रौद्रे भीममहानले ।। ३०.

यज्ञाची क्रिया बिघडली, ब्राह्मण पळाले, तारा व मृगांनी बनलेल्या प्रज्वलित, भयंकर, मोठ्या अग्नीत,

शूलनिर्भिन्नवदनैः कूजद्भिः परिचारकैः। निखातोत्पाटितैर्यूपैरपविद्धै र्य्यतस्ततः ।। ३०.

त्रिशूळाने भेदलेले, किंकाळ्या मारणारे सेवक, उपटून फेकलेली मृतदेहांची राशी इकडे तिकडे पडली होती,

उत्पत्द्भिः पतद्भिश्च गृध्रैरामिषगृध्रुभिः। पक्षपातविनिर्धूतैः शिवाशतनिनादितैः ।। ३०.

मांसासाठी लालायित गिधाडे वर-खाली उडत होती, पंखांच्या फडफडीने सर्वत्र फेकली जात होती, आणि शेकडो कोल्ह्यांच्या डरकाळ्यांनी परिसर दुमदुमला होता,

प्राणापानौ सन्निरुध्य ततः स्थानेन यत्नतः। विचार्य सर्वतो दृष्टिं बहुदृष्टिरमित्रजित् ।। ३०.

श्वास आत-बाहेर रोखून, मग खूप प्रयत्नाने सर्व बाजूंनी नजर फिरवून, शत्रूंना जिंकणाऱ्याने खोल विचार केला.

सहसा देवदेवेशः अग्निकुण्डादुपागतः। चन्द्रसूर्य्यसहस्रस्य तेजः संवर्त्तकोपमम् ।। ३०.

अचानक देवांचा देव अग्निकुंडातून प्रकट झाला, त्याचे तेज हजारो चंद्र-सूर्यांच्या प्रकाशासारखे होते.

प्रहस्य चैनं भगवानिदं वचनमब्रवीत्। नष्टस्ते ज्ञानतो दक्ष प्रीतिस्ते मयि सांप्रतम् ।। ३०.

हसत-हसत भगवंत म्हणाले, 'दक्ष, तुझे ज्ञान हरवले, पण आता तुझे माझ्यावरचे प्रेम परत आले आहे.'

स्मितं कृत्वाब्रवीद्वाक्यं ब्रूहि किं करवाणि ते। श्रावितञ्च समाख्याय देवानां गुरुभिः सह ।। ३०.

हसून तो म्हणाला, 'सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू? देव आणि त्यांच्या गुरुंसमोर सांग.'

तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा दक्षो देवं प्रजापतिः। भीतशङ्कितवित्रस्तः सबाष्पवदनेक्षणः ।। ३०.

दक्ष प्रजापतीने हात जोडून, घाबरलेल्या, शंकित आणि अश्रू भरलेल्या डोळ्यांनी त्या देवाला म्हणाले,

यदि प्रसन्नो भगवान् यदि वाहं तव प्रियः। यदि वाहमनुग्राह्यो यदि देयो वरो मम ।। ३०.

जर भगवंत प्रसन्न असतील, मी तुला प्रिय असेन, माझ्यावर कृपा करायची असेल, किंवा मला वर द्यायचा असेल,

यज्जग्धं भक्षितं पीतमशितं यच्च नाशितम्। चूर्णीकृतञ्जापविद्धं यज्ञसम्भारमीदृशम् ।। ३०.

जे काही प्यायलं, खाल्लं, संपवलं, नष्ट केलं, जे पूड केलं किंवा फेकलं—असे सर्व यज्ञसामग्री,

दीर्घकालेन महता प्रयत्नेन च सञ्चितम्। तन्न मिथ्या भवेन्मह्यं वरमेतं वृणोम्यहम् ।। ३०.

जी दीर्घ काळ आणि मोठ्या प्रयत्नाने जमवली होती, ती माझ्यासाठी वाया जाऊ नये—हा वर मी मागतो.

तथास्त्वित्याह भगवान् भगनेत्रहयो हरः। धर्माध्यक्षं महादेवं त्र्यक्षन्तं वै प्रजापतिः ।। ३०.

तसेच होवो, असे भगवंत, भाग्यदृष्टी असलेले हर यांनी म्हटले. प्रजापतींनी धर्माचे रक्षण करणाऱ्या, तीन डोळ्यांच्या महादेवाला संबोधले.

जानुभ्यामवनिं गत्वा दक्षो लब्ध्वा भवाद्वरम्। नाम्नामष्टसहस्रेण स्तुतवान् वृषभध्वजम् ।। ३०.

दक्षाने भवानकडून वर मिळवून, गुडघ्यांवर पृथ्वीला स्पर्श केला आणि वृषध्वजाला आठ हजार नावांनी स्तुती केली.

नमस्ते देवदेवेश देवारिबलसूदन। देवेन्द्र ह्यमरश्रेष्ठ देवदानवपूजित ।। ३०.

देवतांचा देव, देवशत्रूंच्या बळाचा नाश करणारा, देवेंद्र, अमरांमध्ये श्रेष्ठ, देव आणि दानवांनी पूजिला गेलेला, तुला नमस्कार.

सहस्राक्ष विरूपाक्ष त्र्यक्ष यक्षाधिपप्रिय। सर्वतः पाणिपादस्त्वं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः। सर्वतः श्रुतिमान् लोके सर्वानावृत्य तिष्ठसि ।। ३०.

हजार डोळ्यांचा, विचित्र डोळ्यांचा, तीन डोळ्यांचा, यक्षाधिपतीला प्रिय असलेला, तुझ्या हातपाय सर्वत्र आहेत, डोळे, डोकी, तोंडे सर्वत्र आहेत, जगात तुझे कान सर्वत्र आहेत, तू सर्वांना व्यापून उभा आहेस.

शङ्कुकर्ण महाकर्ण कुम्भकर्णार्णवालय। गजेन्द्रकर्ण गोकर्ण पाणिकर्ण नमोऽस्तु ते ।। ३०.

शंखासारखे कान असलेला, मोठे कान असलेला, कुम्भकर्णासारखा महासागर व्यापणारा, हत्तीचे कान, गाईचे कान, हातासारखे कान असलेला, तुला नमस्कार.

शतोदर शतावर्त्त शतजिह्व शतानन। गायन्ति त्वां गायत्रिणो ह्यर्च्चयन्ति तथार्च्चिनः ।। ३०.

शंभर पोट असलेला, शंभर वळणांचा, शंभर जिभांचा, शंभर मुखांचा, गायत्रीचे गायक तुला गातात आणि पूजक तुला पूजतात.