वायुपुराणम्

पर्वताश्च व्यशीर्यन्त कम्पते च वसुन्धरा। मेरुश्च घूर्णते विप्राः क्षुभ्यन्ते वरुणालयाः ।। ३०.

पर्वत तुटू लागले, पृथ्वी हलू लागली, मेरू डोलू लागला, आणि वरुणाचे निवासस्थान अस्वस्थ झाले.

अग्नयो नैव दीप्यन्ते न च दीप्यन्ति भास्कराः। ग्रहा नैव प्रकाशन्ते नक्षत्राणि न तारकाः ।। ३०.

आग पेटली नाही, सूर्य चमकला नाही; ग्रह, नक्षत्रे आणि तारेही प्रकाश देईनात.

ऋषयो नाभ्यभाषन्त न देवा न च दानवाः। एवं हि तिमिरीभूतं निर्द्दहन्ति विमानिताः ।। ३०.

ऋषी, देव किंवा दानव कुणीही बोलले नाही; सर्वत्र अंधार पसरला आणि अपमानित झालेल्यांनी सर्व जण जळून निघाले.

सिंहनादं प्रमुञ्चन्ते घोररूपा महाबलाः। प्रभञ्जन्ते परे घोरा यूपानुत्पाटयन्ति च ।। ३०.

भयंकर रूपाचे आणि महाबळवान ते सिंहासारखा गजर करू लागले; काहींनी यज्ञाचे खांब उखडून टाकले आणि फोडले.

प्रमर्द्दन्ति तथा चान्ये विनृत्यन्ति तताऽपरे। आधावन्ति प्रधावन्ति वायुवेगा मनोजवाः ।। ३०.

काहींनी चिरडले, काही नाचू लागले, तर काही वाऱ्याच्या आणि मनाच्या वेगाने धावू लागले.

चूर्णन्ते यज्ञपात्राणि यागस्यायतनानि च। शीर्यमाणानि दृश्यन्ते तारा इव नभस्तलात् ।। ३०.

त्यांनी यज्ञाची पात्रे आणि पूजा करण्याची ठिकाणे फोडून टाकली; ती तुटताना जणू आकाशातून तारे पडावेत तसे दिसत होते.

दिव्यान्नपानभक्षाणां राशयः पर्वतोपमाः। क्षीर नद्यस्तथा चान्या घृतपायसकर्दमाः. मधुमण्डोदका दिव्याः खण्डशर्करवालुकाः ।। ३०.

दिव्य अन्नपानाचे डोंगराएवढे राशी दिसत होते; दूधाच्या आणि इतर नद्यांमध्ये तुपाचा, पायसाचा गाळ होता, मधाचे आणि पाण्याचे दिव्य प्रवाह साखरेच्या रेतीसारखे वाहत होते.

षड्रसान्निवहन्त्यन्या गुडकुल्या मनोरमाः। उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च ।। ३०.

इतर गोड गुळाच्या नाल्यांमध्ये सहा रस वाहत होते; विविध प्रकारचे मांस, मोठे-लहान आणि अनेक प्रकारचे खाण्याचे पदार्थ होते.

यानि कानि च दिव्यानि लेह्यञ्चोष्यं तथापरे। भुञ्जते विविधैर्वक्त्रैर्विलुण्ठन्ति च सर्वसः। क्रीडन्ति विविधाकाराश्चिक्षिपुः सुरयोषितः ।। ३०.

जे काही दिव्य चाटायचे, शोषायचे पदार्थ होते, ते त्यांनी वेगवेगळ्या तोंडांनी खाल्ले, सर्वत्र लुटालूट केली; विविध रूपांत खेळू लागले आणि देवांगनांना फेकू लागले.

रुद्रकोपप्रयुक्तास्तु सर्वदेवैः सुरक्षितम्। तं यज्ञमहनन् शीघ्रं रुद्रकल्पाः समीपतः ।। ३०.

रुद्राच्या रागामुळे प्रेरित होऊन, सर्व देवांनी जपलेल्या त्या यज्ञाचा रुद्रासारख्या त्या वीरांनी जवळ जाऊन पटकन नाश केला.

चक्रुरन्ये तथा नादान् सर्वभूतभयंकरान्। छित्त्वा शिरोऽन्ये यज्ञस्य विनदन्ति भयङ्कराः ।। ३०.

काहींनी सर्व प्राण्यांना घाबरवणारे भीषण आवाज काढले; काहींनी यज्ञाचे डोके छाटून भयंकर आरोळ्या ठोकल्या.

दक्षो दक्षपतिश्चैव देवो यज्ञपतिस्तथा। मृगरूपेण चाकाशे प्रपलायितुमारभत् ।। ३०.

दक्ष, यज्ञाचा स्वामी आणि देव, हे सर्व हरणाच्या रूपात आकाशात पळू लागले.

वीरभद्रोऽप्रमेयात्मा ज्ञात्वा तस्य बलन्तदा। अन्तरिक्षगतस्याशु चिच्छेदास्य शिरो महान् ।। ३०.

अपरिमित सामर्थ्य असलेल्या वीरभद्राने त्याची ताकद जाणून, आकाशात धावणाऱ्या दक्षाचे डोके पटकन छाटले.

दक्षः प्रजापतिश्चैव विनष्ट भ्रान्तचेतनः। क्रुद्धेन वीरभद्रेण शिरः पादेन पीडितः। जराभिभूततीव्रात्मा निपपात महीतले ।। ३०.

दक्ष प्रजापती, ज्याचे भान हरपले होते, रागाने पेटलेल्या वीरभद्राने त्याचे डोके पायाने तुडवले; वृद्धत्वाने ग्रासलेला तो पृथ्वीवर कोसळला.

त्रयस्त्रिंशद्देवतानां ताः कोटयो विमलात्मकाः। पाशेनाग्निबलेनाशु बद्धाः सिंहबलेन च ।। ३०.

त्र्यस्त्रींश देवतांच्या कोट्यवधी निर्मळ आत्म्यांना, अग्नीच्या आणि सिंहाच्या बळाने तसेच दोऱ्यांनी पटकन बांधून टाकले.

ततो जग्मुर्महात्मानं सर्वे देवा महाबलम्। प्रसीद भगवन् रुद्र बृत्यानां मा कुधः प्रभो ।। ३०.

मग सर्व देवता त्या महान आत्म्याजवळ, महाबलवान रुद्राजवळ गेले आणि म्हणाले, 'हे भगवंत रुद्र, आम्हा तुझ्या सेवकांवर कृपा कर. प्रभो, आमच्यावर रागावू नको.'

ततो ब्रह्मादयो देवा दक्षश्चैव प्रजापतिः। ऊचुः प्राञ्जलयो भूत्वा कथ्यतां को भवानिति ।। ३०.

मग ब्रह्मा आणि इतर देवता, तसेच दक्ष प्रजापती, दोन्ही हात जोडून म्हणाले, 'कृपया सांगा, आपण कोण आहात?'

न च देवो न चादित्यो न च भोक्तुमिहागतः। नैवद्रष्टुं हि देवेन्द्रान्न च कौतूहलान्वितः ।। ३०.

मी देव नाही, आदित्य नाही, ना इथे काही घेण्यासाठी आलो आहे, ना देवेंद्रांना पाहण्यासाठी, ना कुतूहलापोटी आलो आहे.

दक्षयज्ञविनाशार्थं सम्प्राप्तं विद्धि मामिह। वीरभद्र इति ख्यातं रुद्रकोपाद्विनिर्गतम् ।। ३०.

इथे मी दक्षाच्या यज्ञाचा नाश करायला आलो आहे, मला वीरभद्र म्हणून ओळखा, जो रुद्राच्या रागातून उत्पन्न झाला आहे.

भद्रकाली च विज्ञेया देव्याः क्रोधाद्विनिर्गता। प्रेषिता देवदेवेन यज्ञान्तिकमिहागता ।। ३०.

आणि भद्रकाळी हिला सुद्धा ओळखा, ती देवीच्या रागातून जन्मलेली आहे, देवाधिदेवाने पाठवली असून यज्ञाच्या ठिकाणी आली आहे.

शारणं गच्छ राजेन्द्र देवं ते त्वमुमापतिम्। वरं क्रोधोऽपि रुद्रस्य वरदानं न देवतः ।। ३०.

राजाधिराज, तू उमा-पती देवाच्या आश्रयाला जा; कारण रुद्राचा राग सुद्धा देवांना शिक्षा देत नाही, तर वरच देतो.

वीरभद्रवचः श्रुत्वा दक्षो धर्म्मभृतां वरः। तोषयामास देवेशं शूलपाणिं महेश्वरम् ।। ३०.

वीरभद्राचे शब्द ऐकून, धर्मप्रियांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या दक्षाने, त्रिशूळधारी महादेवाला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.

प्रदुष्टे यज्ञवादे तु विद्रुतेषु द्विजातिषु। तारामृगमये दीप्ते रौद्रे भीममहानले ।। ३०.

यज्ञाची क्रिया बिघडली, ब्राह्मण पळाले, तारा व मृगांनी बनलेल्या प्रज्वलित, भयंकर, मोठ्या अग्नीत,

शूलनिर्भिन्नवदनैः कूजद्भिः परिचारकैः। निखातोत्पाटितैर्यूपैरपविद्धै र्य्यतस्ततः ।। ३०.

त्रिशूळाने भेदलेले, किंकाळ्या मारणारे सेवक, उपटून फेकलेली मृतदेहांची राशी इकडे तिकडे पडली होती,

उत्पत्द्भिः पतद्भिश्च गृध्रैरामिषगृध्रुभिः। पक्षपातविनिर्धूतैः शिवाशतनिनादितैः ।। ३०.

मांसासाठी लालायित गिधाडे वर-खाली उडत होती, पंखांच्या फडफडीने सर्वत्र फेकली जात होती, आणि शेकडो कोल्ह्यांच्या डरकाळ्यांनी परिसर दुमदुमला होता,

प्राणापानौ सन्निरुध्य ततः स्थानेन यत्नतः। विचार्य सर्वतो दृष्टिं बहुदृष्टिरमित्रजित् ।। ३०.

श्वास आत-बाहेर रोखून, मग खूप प्रयत्नाने सर्व बाजूंनी नजर फिरवून, शत्रूंना जिंकणाऱ्याने खोल विचार केला.

सहसा देवदेवेशः अग्निकुण्डादुपागतः। चन्द्रसूर्य्यसहस्रस्य तेजः संवर्त्तकोपमम् ।। ३०.

अचानक देवांचा देव अग्निकुंडातून प्रकट झाला, त्याचे तेज हजारो चंद्र-सूर्यांच्या प्रकाशासारखे होते.

प्रहस्य चैनं भगवानिदं वचनमब्रवीत्। नष्टस्ते ज्ञानतो दक्ष प्रीतिस्ते मयि सांप्रतम् ।। ३०.

हसत-हसत भगवंत म्हणाले, 'दक्ष, तुझे ज्ञान हरवले, पण आता तुझे माझ्यावरचे प्रेम परत आले आहे.'

स्मितं कृत्वाब्रवीद्वाक्यं ब्रूहि किं करवाणि ते। श्रावितञ्च समाख्याय देवानां गुरुभिः सह ।। ३०.

हसून तो म्हणाला, 'सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू? देव आणि त्यांच्या गुरुंसमोर सांग.'