वायुपुराणम्

व्कचिद्ध्यायति युक्तात्मा व्कचित्स्तूलं प्रमार्जति। व्कचिद्गायति विश्वात्मा व्कचिद्रौति मुहुर्मुहुः ।। ३०.

कधी तो एकाग्र मनाने ध्यान करतो, कधी यज्ञमंडप झाडतो, कधी विश्वाचा आत्मा म्हणून गातो, तर कधी पुन्हा पुन्हा मोठ्याने गर्जना करतो.

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्य्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः। प्रभुत्वमात्मसंबोधो ह्यधिष्ठानगुणैर्युतः ।। ३०.

त्याच्यात ज्ञान, वैराग्य, प्रभुत्व, तप, सत्य, क्षमा, स्थैर्य, सामर्थ्य, आत्मज्ञान आणि अधिष्ठानाचे गुण आहेत.

जानुभ्यामवनिं गत्वा प्रणतः प्राञ्जलिः स्थितः। आज्ञापय त्वं देवेश किं कार्य्यं करवाणि ते ।। ३०.

तो गुडघ्यांवर बसून, हात जोडून वाकला आणि म्हणाला: 'देवतांचे स्वामी, मला आज्ञा द्या, मी तुमच्यासाठी कोणते कार्य करू?''

तमुवाचाक्षिप मखं दक्षस्येह महेश्वरः। देवस्यानुमतिं श्रुत्वा वीरभद्रो महाबलः। प्रणम्य शिरसा पादौ देवेशस्य उमापतेः ।। ३०.

त्याला महादेव म्हणाले, 'इथे दक्षाचा यज्ञ नष्ट कर.' देवीची संमती ऐकून, बलवान वीरभद्राने उमापती देवाच्या पायांना डोकं टेकवलं.

ततो बन्धात् प्रमुक्तेन सिंहेनेवेह लीलया। देव्या मन्युकृतं मत्वा हतो दक्षस्य स क्रतुः ।। ३०.

मग बंधनातून मुक्त झाल्यावर, सिंह जसा खेळतो तसा, देवीच्या रागाचा विचार करून, त्याने दक्षाचा यज्ञ नष्ट केला.

मन्युना च महाभीमा भद्रकाली महेश्वरी। आत्मनः सर्वसाक्षित्वे तेन सार्द्ध सहानुगा ।। ३०.

मग महाभयंकर क्रोधाने भरलेली भद्रकाळी महेश्वरी, सर्व साक्षीदार म्हणून, आपल्या सेविकांसह त्याच्यासोबत गेली.

स एष भगवान् क्रुद्धः प्रेतावासकृतालयः। वीरभद्र इति ख्यातो देव्या मन्युप्रमार्जकः ।। ३०.

हा भगवंत क्रुद्ध होऊन, प्रेतांच्या वासात राहतो; वीरभद्र म्हणून प्रसिद्ध आहे, आणि देवीच्या रागाचा नाश करणारा आहे.

सोऽसृजद्रोमकूपेभ्यो रौद्रान्नाम गणेश्वरान्। रुद्रानुगा महावीर्य्या रुद्रवीर्यपराक्रमाः ।। ३०.

त्याच्या त्वचेच्या रोमकूपांतून त्याने रौद्र, महाबळवान, रुद्राच्या वीर्याने पराक्रमी, रुद्राचे अनुयायी असे गणेश्वर निर्माण केले.

रुद्रस्यानुचराः सर्वे सर्वे रुद्रसमप्रभाः। ते निपेतुस्ततस्तूर्णं शतशोऽथ सहस्रशः ।। ३०.

ते सर्वजण रुद्राचे सेवक होते आणि रुद्रासारखेच तेजस्वी होते; मग ते शेकड्यांनी, हजारोंनी वेगाने खाली उतरले.

ततः किलकिलाशब्द आकाशं पूरयन्निव। तेन शब्देन महता त्रस्ताः सर्वे दिवौकसः।। ३०.

मग एक गडगडाटी आवाज आकाश भरून गेला; त्या मोठ्या आवाजाने सर्व देव लोक घाबरून गेले.

पर्वताश्च व्यशीर्यन्त कम्पते च वसुन्धरा। मेरुश्च घूर्णते विप्राः क्षुभ्यन्ते वरुणालयाः ।। ३०.

पर्वत तुटू लागले, पृथ्वी हलू लागली, मेरू डोलू लागला, आणि वरुणाचे निवासस्थान अस्वस्थ झाले.

अग्नयो नैव दीप्यन्ते न च दीप्यन्ति भास्कराः। ग्रहा नैव प्रकाशन्ते नक्षत्राणि न तारकाः ।। ३०.

आग पेटली नाही, सूर्य चमकला नाही; ग्रह, नक्षत्रे आणि तारेही प्रकाश देईनात.

ऋषयो नाभ्यभाषन्त न देवा न च दानवाः। एवं हि तिमिरीभूतं निर्द्दहन्ति विमानिताः ।। ३०.

ऋषी, देव किंवा दानव कुणीही बोलले नाही; सर्वत्र अंधार पसरला आणि अपमानित झालेल्यांनी सर्व जण जळून निघाले.

सिंहनादं प्रमुञ्चन्ते घोररूपा महाबलाः। प्रभञ्जन्ते परे घोरा यूपानुत्पाटयन्ति च ।। ३०.

भयंकर रूपाचे आणि महाबळवान ते सिंहासारखा गजर करू लागले; काहींनी यज्ञाचे खांब उखडून टाकले आणि फोडले.

प्रमर्द्दन्ति तथा चान्ये विनृत्यन्ति तताऽपरे। आधावन्ति प्रधावन्ति वायुवेगा मनोजवाः ।। ३०.

काहींनी चिरडले, काही नाचू लागले, तर काही वाऱ्याच्या आणि मनाच्या वेगाने धावू लागले.

चूर्णन्ते यज्ञपात्राणि यागस्यायतनानि च। शीर्यमाणानि दृश्यन्ते तारा इव नभस्तलात् ।। ३०.

त्यांनी यज्ञाची पात्रे आणि पूजा करण्याची ठिकाणे फोडून टाकली; ती तुटताना जणू आकाशातून तारे पडावेत तसे दिसत होते.

दिव्यान्नपानभक्षाणां राशयः पर्वतोपमाः। क्षीर नद्यस्तथा चान्या घृतपायसकर्दमाः. मधुमण्डोदका दिव्याः खण्डशर्करवालुकाः ।। ३०.

दिव्य अन्नपानाचे डोंगराएवढे राशी दिसत होते; दूधाच्या आणि इतर नद्यांमध्ये तुपाचा, पायसाचा गाळ होता, मधाचे आणि पाण्याचे दिव्य प्रवाह साखरेच्या रेतीसारखे वाहत होते.

षड्रसान्निवहन्त्यन्या गुडकुल्या मनोरमाः। उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च ।। ३०.

इतर गोड गुळाच्या नाल्यांमध्ये सहा रस वाहत होते; विविध प्रकारचे मांस, मोठे-लहान आणि अनेक प्रकारचे खाण्याचे पदार्थ होते.

यानि कानि च दिव्यानि लेह्यञ्चोष्यं तथापरे। भुञ्जते विविधैर्वक्त्रैर्विलुण्ठन्ति च सर्वसः। क्रीडन्ति विविधाकाराश्चिक्षिपुः सुरयोषितः ।। ३०.

जे काही दिव्य चाटायचे, शोषायचे पदार्थ होते, ते त्यांनी वेगवेगळ्या तोंडांनी खाल्ले, सर्वत्र लुटालूट केली; विविध रूपांत खेळू लागले आणि देवांगनांना फेकू लागले.

रुद्रकोपप्रयुक्तास्तु सर्वदेवैः सुरक्षितम्। तं यज्ञमहनन् शीघ्रं रुद्रकल्पाः समीपतः ।। ३०.

रुद्राच्या रागामुळे प्रेरित होऊन, सर्व देवांनी जपलेल्या त्या यज्ञाचा रुद्रासारख्या त्या वीरांनी जवळ जाऊन पटकन नाश केला.

चक्रुरन्ये तथा नादान् सर्वभूतभयंकरान्। छित्त्वा शिरोऽन्ये यज्ञस्य विनदन्ति भयङ्कराः ।। ३०.

काहींनी सर्व प्राण्यांना घाबरवणारे भीषण आवाज काढले; काहींनी यज्ञाचे डोके छाटून भयंकर आरोळ्या ठोकल्या.

दक्षो दक्षपतिश्चैव देवो यज्ञपतिस्तथा। मृगरूपेण चाकाशे प्रपलायितुमारभत् ।। ३०.

दक्ष, यज्ञाचा स्वामी आणि देव, हे सर्व हरणाच्या रूपात आकाशात पळू लागले.

वीरभद्रोऽप्रमेयात्मा ज्ञात्वा तस्य बलन्तदा। अन्तरिक्षगतस्याशु चिच्छेदास्य शिरो महान् ।। ३०.

अपरिमित सामर्थ्य असलेल्या वीरभद्राने त्याची ताकद जाणून, आकाशात धावणाऱ्या दक्षाचे डोके पटकन छाटले.

दक्षः प्रजापतिश्चैव विनष्ट भ्रान्तचेतनः। क्रुद्धेन वीरभद्रेण शिरः पादेन पीडितः। जराभिभूततीव्रात्मा निपपात महीतले ।। ३०.

दक्ष प्रजापती, ज्याचे भान हरपले होते, रागाने पेटलेल्या वीरभद्राने त्याचे डोके पायाने तुडवले; वृद्धत्वाने ग्रासलेला तो पृथ्वीवर कोसळला.

त्रयस्त्रिंशद्देवतानां ताः कोटयो विमलात्मकाः। पाशेनाग्निबलेनाशु बद्धाः सिंहबलेन च ।। ३०.

त्र्यस्त्रींश देवतांच्या कोट्यवधी निर्मळ आत्म्यांना, अग्नीच्या आणि सिंहाच्या बळाने तसेच दोऱ्यांनी पटकन बांधून टाकले.

ततो जग्मुर्महात्मानं सर्वे देवा महाबलम्। प्रसीद भगवन् रुद्र बृत्यानां मा कुधः प्रभो ।। ३०.

मग सर्व देवता त्या महान आत्म्याजवळ, महाबलवान रुद्राजवळ गेले आणि म्हणाले, 'हे भगवंत रुद्र, आम्हा तुझ्या सेवकांवर कृपा कर. प्रभो, आमच्यावर रागावू नको.'

ततो ब्रह्मादयो देवा दक्षश्चैव प्रजापतिः। ऊचुः प्राञ्जलयो भूत्वा कथ्यतां को भवानिति ।। ३०.

मग ब्रह्मा आणि इतर देवता, तसेच दक्ष प्रजापती, दोन्ही हात जोडून म्हणाले, 'कृपया सांगा, आपण कोण आहात?'

न च देवो न चादित्यो न च भोक्तुमिहागतः। नैवद्रष्टुं हि देवेन्द्रान्न च कौतूहलान्वितः ।। ३०.

मी देव नाही, आदित्य नाही, ना इथे काही घेण्यासाठी आलो आहे, ना देवेंद्रांना पाहण्यासाठी, ना कुतूहलापोटी आलो आहे.

दक्षयज्ञविनाशार्थं सम्प्राप्तं विद्धि मामिह। वीरभद्र इति ख्यातं रुद्रकोपाद्विनिर्गतम् ।। ३०.

इथे मी दक्षाच्या यज्ञाचा नाश करायला आलो आहे, मला वीरभद्र म्हणून ओळखा, जो रुद्राच्या रागातून उत्पन्न झाला आहे.