वायुपुराणम्

अनेन तु महाभाग प्रतिषेधेन नामतः । अतीव दुःखमापन्ना वेपथुश्च ममानघ ।। ३०.

पण, हे भाग्यवान, या नावाने केलेल्या मनाईमुळे मला फार दुःख झालं आहे आणि मी थरथरत आहे, हे निष्पाप.

किं नाम दानं नियमन्तपो वा कुर्य्यामहं येन पतिर्ममाद्य। लभेत भागं भगवानचिन्त्यो यज्ञस्य चार्द्धं त्वथ वा तृतीयम् ।। ३०.

आज मी असं कोणतं दान, व्रत किंवा तप करावं, ज्यामुळे माझ्या परमेश्वराला, त्या अगम्य भगवंताला, यज्ञाचा भाग—अर्धा किंवा निदान तिसरा—मिळू शकेल?

एवं ब्रुवाणां भगवानचिन्त्यः पत्नीं प्रहृष्टः क्षुभितामुवाच। न वेत्सि देवेशि कृशोदराङ्गि किं नाम युक्तं वचनन्तवेदम् ।। ३०.

ती असं बोलत असताना, अगम्य भगवान आनंदित होऊन, आपल्या अस्वस्थ पत्नीस म्हणाले: 'हे देवतांच्या राणी, बारीक कंबरेच्या, या बाबतीत योग्य काय आहे हे तुला माहीत नाही का?''

अहं हि जानामि विशालनेत्रे ध्यानेन सर्वं हि वदन्ति सन्तः। न वाद्य मोहेन महेन्द्रदेवो लोकत्रयं सर्वथा संप्रमूढम् ।। ३०.

हे विशाल नेत्रांची, मला ध्यानाने सर्व काही माहीत आहे, असं ज्ञानी लोक सांगतात; आज मोहामुळे, अगदी महेंद्रानेही तीनही लोकांना पूर्णपणे गोंधळात टाकलं आहे.

मामध्वरे शंसितारः स्तुवन्ति रथन्तरे साम गायन्ति गेयम्। मां ब्राह्मणा ब्रह्मसत्रे यजन्ते माध्वर्य्यवः कल्पयन्ते च भागम् ।। ३०.

यज्ञात स्तोत्र म्हणणारे माझं गुणगान करतात, रथंतर साम गातात; ब्राह्मण ब्रह्मसत्रात मला पूजतात आणि यज्ञ करणारे माझ्यासाठी भाग राखतात.

अप्राकृतोऽपि भगवान् सर्वस्त्रीजनसंसदि। स्तौति गोपा यते वापि स्वमात्मानं न संशयः ।। ३०.

भगवान जरी सर्वसामान्यांपेक्षा वेगळे असले, तरी सर्व स्त्रियांच्या, गवळ्यांच्या किंवा संन्याशांच्या सभेत, तो नक्कीच स्वतःचं स्तुती करतो—यात शंका नाही.

नात्मानं स्तौमि देवेशि पश्य त्वमुपगच्छ च। यं स्रक्ष्यामि वरारोहे भागार्थं वरवर्णिनि ।। ३०.

हे देवतांच्या राणी, मी स्वतःचं स्तुती करत नाही; तू स्वतः पाहा आणि पुढे ये. मी तुझ्यासाठी, सुंदर वर्णाच्या, यज्ञाचा भाग मिळवण्यासाठी एक निर्माण करीन.

एवमुक्त्वा तु भगवान् पत्नीं प्राणैरपि प्रियाम्। सोऽसृजद्भगवान्वक्राद्भूतं क्रोधाग्निसन्निभम् ।। ३०.

असं आपल्या जीवनाहून प्रिय असलेल्या पत्नीला सांगून, भगवान आपल्या वाकड्या भुवईतून, क्रोधाच्या ज्वाळेसारखा एक जीव निर्माण करतो.

सहस्रशीर्षं देवञ्च सहस्रचरणे क्षणम्। सहस्रमुद्गरधरं सहस्रशरपाणिनम् ।। ३०.

त्याने एका क्षणासाठी हजार डोकी, हजार पाय असलेला, हजार गदा आणि हजार बाण हातात असलेला देव निर्माण केला.

शङ्खचक्रगदापाणिं दीप्तकार्मुकधारिणम्। परश्वसिधरं देवं महारौद्रं भयावहम् ।। ३०.

त्याच्या हातात शंख, चक्र, गदा, तेजस्वी धनुष्य, कुऱ्हाड आणि तलवार होती. तो देव अत्यंत भयंकर आणि भीतीदायक दिसत होता.

घोर रूपेण दीप्यन्तं चन्द्रार्धकृतभूषणम्। वसानं चर्म वैयाघ्रं महारुधिरनिःस्रवम् ।। ३०.

तो भीषण रूपाने चमकत होता, डोक्यावर अर्धचंद्राची शोभा होती, वाघाचं कातडं अंगावर घातलं होतं आणि त्याच्या शरीरातून प्रचंड रक्त वाहत होतं.

दंष्ट्राकरालं विभ्रान्तं महावक्त्रं महोदरम्। विद्युज्जिह्वं प्रलम्बोष्ठं लम्बकर्णं दुरासदम् ।। ३०.

त्याचे दात मोठे आणि टोकदार, तोंड विशाल आणि पोट मोठं, जिभेवर विजेसारखी चमक, ओठ लोंबते, कान मोठे आणि त्याच्याजवळ जाणं अशक्य होतं.

कुलिशोद्योतितकरम्भाभिर्ज्वलितमूर्द्धजम्। ज्वालामालापरिक्षिप्तं मुक्तादामविभूषितम् ।। ३०.

त्याचे केस वीज पडल्यासारखे जळजळीत होते, आजूबाजूला ज्वाळांची माळ होती आणि मोत्यांच्या हारांनी तो सजलेला होता.

तेजसा चैव दीप्यन्तं युगान्तमिव पावकम्। आकर्णदारितास्यान्तञ्चतुर्दिक्षु भयानकम् ।। ३०.

तो स्वतःच्या तेजाने झळकत होता, जणू युगाच्या शेवटीचा अग्नीच, त्याचं तोंड कानापर्यंत उघडं आणि सर्व दिशांना भीतीदायक होतं.

महाबलं महातेजं महापुरुषमीश्वरम्। विश्वहर्तृमहा कायं महान्यग्रोधमण्डलम्। युगपच्चन्द्रशतवद्दीप्यन्तं मन्मथाग्निवत् ।। ३०.

तो प्रचंड शक्तिमान, तेजस्वी, महान पुरुष आणि सर्वांचा स्वामी होता; विश्वाचा संहार करणारा, मोठ्या शरीराचा, मोठ्या वडाच्या झाडासारखा; एकाच वेळी शंभर चंद्रांसारखा चमकत आणि कामाग्नीप्रमाणे धगधगत होता.

चतुर्महास्यं सिततीक्ष्णदंष्ट्रं महोग्रतेजोबलकौतुकाढयम्। युगान्तसूर्य्याग्निसहस्रभासं सहस्रचन्द्रामलकान्तिकान्तम्। प्रदीप्तसर्वौषधिमन्दराभं सुमेरुकैलासहिमाद्रितुल्यम् ।। ३०.

त्याला चार मोठी तोंडं, पांढरे टोकदार दात, प्रचंड तेज, बल आणि आश्चर्य यांचा संग होता; युगाच्या शेवटी हजार सूर्य आणि अग्नीप्रमाणे तो झळकत होता, हजार चंद्रांसारखा तेजस्वी; सर्व औषधींप्रमाणे आणि मंदार वृक्षासारखा उजळ, सुमेरू, कैलास आणि हिमालयासारखा भासणारा.

युगार्काभं महावीर्य्यं चारुनासं महाननम्। प्रचण्डगण्डं दीप्ताक्षमग्निज्वालाविलाननम् ।। ३०.

तो युगाच्या शेवटीच्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, महान पराक्रमी, सुंदर नाकाचा आणि मोठ्या चेहऱ्याचा होता; त्याचे गाल तिखट, डोळे जळजळीत आणि तोंडात अग्नीच्या ज्वाळा होत्या.

मृगेन्द्रकृत्तिवसनं महाभुजगवेष्टितम्। उष्णीषिणं चन्द्रधरं व्कचिदुग्रं व्कचित्समम् ।। ३०.

त्याने सिंहाचं कातडं अंगावर घातलं होतं, मोठ्या नागांनी वेढलेला होता, डोक्यावर मुकुट आणि चंद्र होता, कधी रौद्र तर कधी शांत दिसत होता.

नानाकुसुममूर्द्धानं नानागन्दानुलेपनम् । नानारत्नविचित्राङ्गं नानाभरणभूषितम् ।। ३०.

त्याच्या केसांत विविध फुलांची सजावट होती, अंगाला वेगवेगळ्या सुवासिक उटण्यांचा लेप लावला होता; त्याचे हात-पाय अनेक रत्नांनी आणि दागिन्यांनी सजलेले होते.

कर्णिकारस्रजं दीप्तं क्रोधादुद्भ्रान्तलोचनम्। व्कचिन्नृत्यति चित्राङ्गं व्कचिद्वदति सुस्वरम् ।। ३०.

त्याने कर्णिकार फुलांची तेजस्वी माळ घातली होती, रागाने त्याचे डोळे लाल झाले होते; कधी तो सजलेल्या देहाने नाचत असे, तर कधी गोड आवाजात बोलत असे.

व्कचिद्ध्यायति युक्तात्मा व्कचित्स्तूलं प्रमार्जति। व्कचिद्गायति विश्वात्मा व्कचिद्रौति मुहुर्मुहुः ।। ३०.

कधी तो एकाग्र मनाने ध्यान करतो, कधी यज्ञमंडप झाडतो, कधी विश्वाचा आत्मा म्हणून गातो, तर कधी पुन्हा पुन्हा मोठ्याने गर्जना करतो.

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्य्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः। प्रभुत्वमात्मसंबोधो ह्यधिष्ठानगुणैर्युतः ।। ३०.

त्याच्यात ज्ञान, वैराग्य, प्रभुत्व, तप, सत्य, क्षमा, स्थैर्य, सामर्थ्य, आत्मज्ञान आणि अधिष्ठानाचे गुण आहेत.

जानुभ्यामवनिं गत्वा प्रणतः प्राञ्जलिः स्थितः। आज्ञापय त्वं देवेश किं कार्य्यं करवाणि ते ।। ३०.

तो गुडघ्यांवर बसून, हात जोडून वाकला आणि म्हणाला: 'देवतांचे स्वामी, मला आज्ञा द्या, मी तुमच्यासाठी कोणते कार्य करू?''

तमुवाचाक्षिप मखं दक्षस्येह महेश्वरः। देवस्यानुमतिं श्रुत्वा वीरभद्रो महाबलः। प्रणम्य शिरसा पादौ देवेशस्य उमापतेः ।। ३०.

त्याला महादेव म्हणाले, 'इथे दक्षाचा यज्ञ नष्ट कर.' देवीची संमती ऐकून, बलवान वीरभद्राने उमापती देवाच्या पायांना डोकं टेकवलं.

ततो बन्धात् प्रमुक्तेन सिंहेनेवेह लीलया। देव्या मन्युकृतं मत्वा हतो दक्षस्य स क्रतुः ।। ३०.

मग बंधनातून मुक्त झाल्यावर, सिंह जसा खेळतो तसा, देवीच्या रागाचा विचार करून, त्याने दक्षाचा यज्ञ नष्ट केला.

मन्युना च महाभीमा भद्रकाली महेश्वरी। आत्मनः सर्वसाक्षित्वे तेन सार्द्ध सहानुगा ।। ३०.

मग महाभयंकर क्रोधाने भरलेली भद्रकाळी महेश्वरी, सर्व साक्षीदार म्हणून, आपल्या सेविकांसह त्याच्यासोबत गेली.

स एष भगवान् क्रुद्धः प्रेतावासकृतालयः। वीरभद्र इति ख्यातो देव्या मन्युप्रमार्जकः ।। ३०.

हा भगवंत क्रुद्ध होऊन, प्रेतांच्या वासात राहतो; वीरभद्र म्हणून प्रसिद्ध आहे, आणि देवीच्या रागाचा नाश करणारा आहे.

सोऽसृजद्रोमकूपेभ्यो रौद्रान्नाम गणेश्वरान्। रुद्रानुगा महावीर्य्या रुद्रवीर्यपराक्रमाः ।। ३०.

त्याच्या त्वचेच्या रोमकूपांतून त्याने रौद्र, महाबळवान, रुद्राच्या वीर्याने पराक्रमी, रुद्राचे अनुयायी असे गणेश्वर निर्माण केले.

रुद्रस्यानुचराः सर्वे सर्वे रुद्रसमप्रभाः। ते निपेतुस्ततस्तूर्णं शतशोऽथ सहस्रशः ।। ३०.

ते सर्वजण रुद्राचे सेवक होते आणि रुद्रासारखेच तेजस्वी होते; मग ते शेकड्यांनी, हजारोंनी वेगाने खाली उतरले.