वायुपुराणम्

सन्ति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्द्दिनः। एकादशावस्थगता नान्यं वेझि महेश्वरम् ।। ३०.

माझ्याकडे अनेक रुद्र आहेत, त्रिशूलधारी, जटा असलेले, अकरा स्वरूपात असलेले; मी दुसऱ्या कोणालाही महेश्वर मानत नाही.

सर्वे निमन्त्रिता देवा येन ईशो निमन्त्रितः। यथाहं शङ्करादूर्द्ध्वं नान्यं पश्यामि दैवतम्। तथा दक्षस्य विपुलो यज्ञोऽयं न भविष्यति ।। ३०.

सर्व देवांना, अगदी ईश्वरालाही, या यज्ञासाठी बोलावलं आहे; पण जसं मी शंकरापेक्षा मोठं कोणतंही दैवत पाहत नाही, तसंच, दक्षाचा हा मोठा यज्ञ यशस्वी होणार नाही.

एतन्मखे शूर सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमन्त्रपूतम्। विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य सर्वं प्रभोर्विभो ह्याहवनीयनित्यम् ।। ३०.

हे शूरवीर, या यज्ञात मी सुवर्णाच्या पात्रात सर्व विधीपूर्वक मंत्रांनी शुद्ध केलेलं हवि घेऊन, सर्वांचा श्रेष्ठ आणि अद्वितीय असलेल्या विष्णूला, जो नेहमी आहवनीय अग्नीसाठी पात्र आहे, अर्पण करीन.

गतास्तु देवता ज्ञात्वा शैलराजसुता तदा। उवाच वचनं साध्वी देवं पशुपतिं तदा ।। ३०.

सर्व देवता निघून गेल्यावर, पर्वतराजाची कन्या हे समजून, तिने त्या वेळी पाशुपती देवाला हे शब्द सांगितले.

भगवन् व्क गता ह्येते देवा- शक्रपुरोगमाः । बूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महानयम् ।। ३०.

भगवन्, हे सर्व देव, इंद्रासह, निघून गेले आहेत; सत्य काय ते मला सांगा, कारण मला या गोष्टीबद्दल मोठा संदेह आहे.

दक्षो नाम महाभागो प्रजानां पतिरूत्तमः। हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः ।। ३०.

दक्ष नावाचा अत्यंत पुण्यवान आणि सर्व प्राण्यांचा श्रेष्ठ अधिपती अश्वमेध यज्ञ करतो आहे, आणि तिथे सर्व देव जात आहेत.

यज्ञमेतं महाभाग किमर्थं न गतोऽसि वै। केन वा प्रतिषेधेन गमनं प्रतिषिध्यते ।। ३०.

हे भाग्यवान, या यज्ञाला तुम्ही का गेला नाहीत? कोणत्या कारणामुळे किंवा कुणाच्या मनाईमुळे तुमचं जाणं थांबवलं गेलं?

सुरैरेव महाभागे सर्वमेतदनुष्ठितम्। यज्ञेषु मम सर्वेषु न भाग उपकल्पितः ।। ३०.

हे भाग्यवान, हे सर्व देवांनीच केलं आहे; माझ्या सर्व यज्ञांत मला कधीच कोणताही भाग मिळालेला नाही.

पूर्वोपायोपपन्नेन मार्गेण वरवर्णिनि। न मे सुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धीमतः ।। ३०.

हे सुंदर वर्णाची, पूर्वीपासून चालत आलेल्या पद्धतीमुळे, देव मला कधीच यज्ञाचा भाग देत नाहीत, जरी मी ज्ञानी असलो तरी.

भगवन् सर्वदेवेषु प्रभावानधिको गुणैः । अजेयश्चाप्यधृष्यश्च तेजसा यशसा श्रिया ।। ३०.

भगवन्, सर्व देवांमध्ये तुम्ही सामर्थ्य आणि गुणांनी श्रेष्ठ आहात; तुमच्या तेजामुळे, कीर्तीमुळे आणि श्रीमुळे तुम्हाला कोणीही जिंकू शकत नाही.

अनेन तु महाभाग प्रतिषेधेन नामतः । अतीव दुःखमापन्ना वेपथुश्च ममानघ ।। ३०.

पण, हे भाग्यवान, या नावाने केलेल्या मनाईमुळे मला फार दुःख झालं आहे आणि मी थरथरत आहे, हे निष्पाप.

किं नाम दानं नियमन्तपो वा कुर्य्यामहं येन पतिर्ममाद्य। लभेत भागं भगवानचिन्त्यो यज्ञस्य चार्द्धं त्वथ वा तृतीयम् ।। ३०.

आज मी असं कोणतं दान, व्रत किंवा तप करावं, ज्यामुळे माझ्या परमेश्वराला, त्या अगम्य भगवंताला, यज्ञाचा भाग—अर्धा किंवा निदान तिसरा—मिळू शकेल?

एवं ब्रुवाणां भगवानचिन्त्यः पत्नीं प्रहृष्टः क्षुभितामुवाच। न वेत्सि देवेशि कृशोदराङ्गि किं नाम युक्तं वचनन्तवेदम् ।। ३०.

ती असं बोलत असताना, अगम्य भगवान आनंदित होऊन, आपल्या अस्वस्थ पत्नीस म्हणाले: 'हे देवतांच्या राणी, बारीक कंबरेच्या, या बाबतीत योग्य काय आहे हे तुला माहीत नाही का?''

अहं हि जानामि विशालनेत्रे ध्यानेन सर्वं हि वदन्ति सन्तः। न वाद्य मोहेन महेन्द्रदेवो लोकत्रयं सर्वथा संप्रमूढम् ।। ३०.

हे विशाल नेत्रांची, मला ध्यानाने सर्व काही माहीत आहे, असं ज्ञानी लोक सांगतात; आज मोहामुळे, अगदी महेंद्रानेही तीनही लोकांना पूर्णपणे गोंधळात टाकलं आहे.

मामध्वरे शंसितारः स्तुवन्ति रथन्तरे साम गायन्ति गेयम्। मां ब्राह्मणा ब्रह्मसत्रे यजन्ते माध्वर्य्यवः कल्पयन्ते च भागम् ।। ३०.

यज्ञात स्तोत्र म्हणणारे माझं गुणगान करतात, रथंतर साम गातात; ब्राह्मण ब्रह्मसत्रात मला पूजतात आणि यज्ञ करणारे माझ्यासाठी भाग राखतात.

अप्राकृतोऽपि भगवान् सर्वस्त्रीजनसंसदि। स्तौति गोपा यते वापि स्वमात्मानं न संशयः ।। ३०.

भगवान जरी सर्वसामान्यांपेक्षा वेगळे असले, तरी सर्व स्त्रियांच्या, गवळ्यांच्या किंवा संन्याशांच्या सभेत, तो नक्कीच स्वतःचं स्तुती करतो—यात शंका नाही.

नात्मानं स्तौमि देवेशि पश्य त्वमुपगच्छ च। यं स्रक्ष्यामि वरारोहे भागार्थं वरवर्णिनि ।। ३०.

हे देवतांच्या राणी, मी स्वतःचं स्तुती करत नाही; तू स्वतः पाहा आणि पुढे ये. मी तुझ्यासाठी, सुंदर वर्णाच्या, यज्ञाचा भाग मिळवण्यासाठी एक निर्माण करीन.

एवमुक्त्वा तु भगवान् पत्नीं प्राणैरपि प्रियाम्। सोऽसृजद्भगवान्वक्राद्भूतं क्रोधाग्निसन्निभम् ।। ३०.

असं आपल्या जीवनाहून प्रिय असलेल्या पत्नीला सांगून, भगवान आपल्या वाकड्या भुवईतून, क्रोधाच्या ज्वाळेसारखा एक जीव निर्माण करतो.

सहस्रशीर्षं देवञ्च सहस्रचरणे क्षणम्। सहस्रमुद्गरधरं सहस्रशरपाणिनम् ।। ३०.

त्याने एका क्षणासाठी हजार डोकी, हजार पाय असलेला, हजार गदा आणि हजार बाण हातात असलेला देव निर्माण केला.

शङ्खचक्रगदापाणिं दीप्तकार्मुकधारिणम्। परश्वसिधरं देवं महारौद्रं भयावहम् ।। ३०.

त्याच्या हातात शंख, चक्र, गदा, तेजस्वी धनुष्य, कुऱ्हाड आणि तलवार होती. तो देव अत्यंत भयंकर आणि भीतीदायक दिसत होता.

घोर रूपेण दीप्यन्तं चन्द्रार्धकृतभूषणम्। वसानं चर्म वैयाघ्रं महारुधिरनिःस्रवम् ।। ३०.

तो भीषण रूपाने चमकत होता, डोक्यावर अर्धचंद्राची शोभा होती, वाघाचं कातडं अंगावर घातलं होतं आणि त्याच्या शरीरातून प्रचंड रक्त वाहत होतं.

दंष्ट्राकरालं विभ्रान्तं महावक्त्रं महोदरम्। विद्युज्जिह्वं प्रलम्बोष्ठं लम्बकर्णं दुरासदम् ।। ३०.

त्याचे दात मोठे आणि टोकदार, तोंड विशाल आणि पोट मोठं, जिभेवर विजेसारखी चमक, ओठ लोंबते, कान मोठे आणि त्याच्याजवळ जाणं अशक्य होतं.

कुलिशोद्योतितकरम्भाभिर्ज्वलितमूर्द्धजम्। ज्वालामालापरिक्षिप्तं मुक्तादामविभूषितम् ।। ३०.

त्याचे केस वीज पडल्यासारखे जळजळीत होते, आजूबाजूला ज्वाळांची माळ होती आणि मोत्यांच्या हारांनी तो सजलेला होता.

तेजसा चैव दीप्यन्तं युगान्तमिव पावकम्। आकर्णदारितास्यान्तञ्चतुर्दिक्षु भयानकम् ।। ३०.

तो स्वतःच्या तेजाने झळकत होता, जणू युगाच्या शेवटीचा अग्नीच, त्याचं तोंड कानापर्यंत उघडं आणि सर्व दिशांना भीतीदायक होतं.

महाबलं महातेजं महापुरुषमीश्वरम्। विश्वहर्तृमहा कायं महान्यग्रोधमण्डलम्। युगपच्चन्द्रशतवद्दीप्यन्तं मन्मथाग्निवत् ।। ३०.

तो प्रचंड शक्तिमान, तेजस्वी, महान पुरुष आणि सर्वांचा स्वामी होता; विश्वाचा संहार करणारा, मोठ्या शरीराचा, मोठ्या वडाच्या झाडासारखा; एकाच वेळी शंभर चंद्रांसारखा चमकत आणि कामाग्नीप्रमाणे धगधगत होता.

चतुर्महास्यं सिततीक्ष्णदंष्ट्रं महोग्रतेजोबलकौतुकाढयम्। युगान्तसूर्य्याग्निसहस्रभासं सहस्रचन्द्रामलकान्तिकान्तम्। प्रदीप्तसर्वौषधिमन्दराभं सुमेरुकैलासहिमाद्रितुल्यम् ।। ३०.

त्याला चार मोठी तोंडं, पांढरे टोकदार दात, प्रचंड तेज, बल आणि आश्चर्य यांचा संग होता; युगाच्या शेवटी हजार सूर्य आणि अग्नीप्रमाणे तो झळकत होता, हजार चंद्रांसारखा तेजस्वी; सर्व औषधींप्रमाणे आणि मंदार वृक्षासारखा उजळ, सुमेरू, कैलास आणि हिमालयासारखा भासणारा.

युगार्काभं महावीर्य्यं चारुनासं महाननम्। प्रचण्डगण्डं दीप्ताक्षमग्निज्वालाविलाननम् ।। ३०.

तो युगाच्या शेवटीच्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, महान पराक्रमी, सुंदर नाकाचा आणि मोठ्या चेहऱ्याचा होता; त्याचे गाल तिखट, डोळे जळजळीत आणि तोंडात अग्नीच्या ज्वाळा होत्या.

मृगेन्द्रकृत्तिवसनं महाभुजगवेष्टितम्। उष्णीषिणं चन्द्रधरं व्कचिदुग्रं व्कचित्समम् ।। ३०.

त्याने सिंहाचं कातडं अंगावर घातलं होतं, मोठ्या नागांनी वेढलेला होता, डोक्यावर मुकुट आणि चंद्र होता, कधी रौद्र तर कधी शांत दिसत होता.

नानाकुसुममूर्द्धानं नानागन्दानुलेपनम् । नानारत्नविचित्राङ्गं नानाभरणभूषितम् ।। ३०.

त्याच्या केसांत विविध फुलांची सजावट होती, अंगाला वेगवेगळ्या सुवासिक उटण्यांचा लेप लावला होता; त्याचे हात-पाय अनेक रत्नांनी आणि दागिन्यांनी सजलेले होते.