वायुपुराणम्

ततस्तस्य मखे देवाः शतक्रतुपुरोगमाः। गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा ।। ३०.

मग त्या यज्ञात, इंद्राच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव एकत्र आले आणि तिथे जाण्याबद्दल विचारविनिमय केला.

स्वैर्विमानैर्महात्मानो ज्वलद्भिर्ज्वलनप्रभाः। देवस्यानुमनेऽगच्छन् गङ्गाद्वार इति श्रुतिः ।। ३०.

स्वतःच्या तेजस्वी आणि अग्नीप्रमाणे झगमगणाऱ्या विमानांमध्ये बसून, त्या महात्मा देवांनी देवाच्या परवानगीने गंगाद्वाराकडे प्रस्थान केले, असे ऐकिव आहे.

गन्धर्वाप्सरसाकीर्णं नानाद्रुमलतावृतम्। ऋषिसङ्घैः परिवृतं दक्षं धर्मभृतां वरम् ।। ३०.

धर्माचे पालन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला दक्ष, ऋषींच्या समूहाने वेढलेला होता. तिथे गंधर्व, अप्सरा आणि विविध झाडे व वेलींनी ते ठिकाण भरलेले होते.

पृथिव्यामन्तरिक्षे वा ये च स्वर्लोकवासिनः। सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा उपतस्थुः प्रजापतिम् ।। ३०.

पृथ्वीवर, आकाशात किंवा स्वर्गलोकात राहणारे सर्वजण, हात जोडून, आदराने प्रजापतीच्या भेटीस आले.

आदित्या वसवो रुद्राः साध्याः सह मरुद्गणैः। जिष्णुना सहिताः सर्वे आगता यज्ञभागिनः ।। ३०.

आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य आणि मरुतगणांसह, सर्वजण जिष्णू सोबत यज्ञात भाग घेण्यासाठी आले.

ऊष्मपाः सोमपाश्चैव आज्यपा धूमपास्तथा। अश्विनौ पितरश्चैव आगता ब्रह्मणा सह ।। ३०.

ऊष्मप, सोमप, आज्यप, धूमप, अश्विनीकुमार आणि पितर हेही ब्रह्मासोबत तिथे आले.

एते चान्ये च बहवो भूतग्रामास्तथैव च। जरायुजाण्डजाश्चैव स्वेदजोद्भिज्जकास्तथा ।। ३०.

हे आणि असे अनेक जीवसमूह, गर्भातून, अंड्यातून, घामातून किंवा अंकुरातून जन्मलेले, तिथे एकत्र आले.

आहूता मन्त्रतः सर्वे देवाश्च सह पत्निभिः। विराजन्ते विमानस्था दीप्यमाना इवाग्नयः ।। ३०.

मंत्रांनी बोलावलेले सर्व देव त्यांच्या पत्नींसह, विमानांमध्ये बसून, अग्नीप्रमाणे तेजाने झळकत होते.

तान् दष्ट्वा मन्युमाविष्टो दधीचो वाक्यमब्रवीत्। अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्यपूजने। नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः ।। ३०.

त्यांना पाहून, दधीचि रागाने म्हणाले: 'अयोग्यांची पूजा करणे किंवा योग्यांची पूजा न करणे, हे दोन्ही मोठे पाप आहे—याबद्दल काहीच शंका नाही.'

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत। पूज्यन्तु पशुभर्त्तारं कस्मान्नाह्वयसे प्रभुम् ।। ३०.

असे म्हणून, त्या ऋषीने पुन्हा दक्षाला विचारले: 'पशूंचा पालनकर्ता, प्रभू यांना तू का बोलावत नाहीस? त्यांची पूजा का करत नाहीस?'

सन्ति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्द्दिनः। एकादशावस्थगता नान्यं वेझि महेश्वरम् ।। ३०.

माझ्याकडे अनेक रुद्र आहेत, त्रिशूलधारी, जटा असलेले, अकरा स्वरूपात असलेले; मी दुसऱ्या कोणालाही महेश्वर मानत नाही.

सर्वे निमन्त्रिता देवा येन ईशो निमन्त्रितः। यथाहं शङ्करादूर्द्ध्वं नान्यं पश्यामि दैवतम्। तथा दक्षस्य विपुलो यज्ञोऽयं न भविष्यति ।। ३०.

सर्व देवांना, अगदी ईश्वरालाही, या यज्ञासाठी बोलावलं आहे; पण जसं मी शंकरापेक्षा मोठं कोणतंही दैवत पाहत नाही, तसंच, दक्षाचा हा मोठा यज्ञ यशस्वी होणार नाही.

एतन्मखे शूर सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमन्त्रपूतम्। विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य सर्वं प्रभोर्विभो ह्याहवनीयनित्यम् ।। ३०.

हे शूरवीर, या यज्ञात मी सुवर्णाच्या पात्रात सर्व विधीपूर्वक मंत्रांनी शुद्ध केलेलं हवि घेऊन, सर्वांचा श्रेष्ठ आणि अद्वितीय असलेल्या विष्णूला, जो नेहमी आहवनीय अग्नीसाठी पात्र आहे, अर्पण करीन.

गतास्तु देवता ज्ञात्वा शैलराजसुता तदा। उवाच वचनं साध्वी देवं पशुपतिं तदा ।। ३०.

सर्व देवता निघून गेल्यावर, पर्वतराजाची कन्या हे समजून, तिने त्या वेळी पाशुपती देवाला हे शब्द सांगितले.

भगवन् व्क गता ह्येते देवा- शक्रपुरोगमाः । बूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महानयम् ।। ३०.

भगवन्, हे सर्व देव, इंद्रासह, निघून गेले आहेत; सत्य काय ते मला सांगा, कारण मला या गोष्टीबद्दल मोठा संदेह आहे.

दक्षो नाम महाभागो प्रजानां पतिरूत्तमः। हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः ।। ३०.

दक्ष नावाचा अत्यंत पुण्यवान आणि सर्व प्राण्यांचा श्रेष्ठ अधिपती अश्वमेध यज्ञ करतो आहे, आणि तिथे सर्व देव जात आहेत.

यज्ञमेतं महाभाग किमर्थं न गतोऽसि वै। केन वा प्रतिषेधेन गमनं प्रतिषिध्यते ।। ३०.

हे भाग्यवान, या यज्ञाला तुम्ही का गेला नाहीत? कोणत्या कारणामुळे किंवा कुणाच्या मनाईमुळे तुमचं जाणं थांबवलं गेलं?

सुरैरेव महाभागे सर्वमेतदनुष्ठितम्। यज्ञेषु मम सर्वेषु न भाग उपकल्पितः ।। ३०.

हे भाग्यवान, हे सर्व देवांनीच केलं आहे; माझ्या सर्व यज्ञांत मला कधीच कोणताही भाग मिळालेला नाही.

पूर्वोपायोपपन्नेन मार्गेण वरवर्णिनि। न मे सुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धीमतः ।। ३०.

हे सुंदर वर्णाची, पूर्वीपासून चालत आलेल्या पद्धतीमुळे, देव मला कधीच यज्ञाचा भाग देत नाहीत, जरी मी ज्ञानी असलो तरी.

भगवन् सर्वदेवेषु प्रभावानधिको गुणैः । अजेयश्चाप्यधृष्यश्च तेजसा यशसा श्रिया ।। ३०.

भगवन्, सर्व देवांमध्ये तुम्ही सामर्थ्य आणि गुणांनी श्रेष्ठ आहात; तुमच्या तेजामुळे, कीर्तीमुळे आणि श्रीमुळे तुम्हाला कोणीही जिंकू शकत नाही.

अनेन तु महाभाग प्रतिषेधेन नामतः । अतीव दुःखमापन्ना वेपथुश्च ममानघ ।। ३०.

पण, हे भाग्यवान, या नावाने केलेल्या मनाईमुळे मला फार दुःख झालं आहे आणि मी थरथरत आहे, हे निष्पाप.

किं नाम दानं नियमन्तपो वा कुर्य्यामहं येन पतिर्ममाद्य। लभेत भागं भगवानचिन्त्यो यज्ञस्य चार्द्धं त्वथ वा तृतीयम् ।। ३०.

आज मी असं कोणतं दान, व्रत किंवा तप करावं, ज्यामुळे माझ्या परमेश्वराला, त्या अगम्य भगवंताला, यज्ञाचा भाग—अर्धा किंवा निदान तिसरा—मिळू शकेल?

एवं ब्रुवाणां भगवानचिन्त्यः पत्नीं प्रहृष्टः क्षुभितामुवाच। न वेत्सि देवेशि कृशोदराङ्गि किं नाम युक्तं वचनन्तवेदम् ।। ३०.

ती असं बोलत असताना, अगम्य भगवान आनंदित होऊन, आपल्या अस्वस्थ पत्नीस म्हणाले: 'हे देवतांच्या राणी, बारीक कंबरेच्या, या बाबतीत योग्य काय आहे हे तुला माहीत नाही का?''

अहं हि जानामि विशालनेत्रे ध्यानेन सर्वं हि वदन्ति सन्तः। न वाद्य मोहेन महेन्द्रदेवो लोकत्रयं सर्वथा संप्रमूढम् ।। ३०.

हे विशाल नेत्रांची, मला ध्यानाने सर्व काही माहीत आहे, असं ज्ञानी लोक सांगतात; आज मोहामुळे, अगदी महेंद्रानेही तीनही लोकांना पूर्णपणे गोंधळात टाकलं आहे.

मामध्वरे शंसितारः स्तुवन्ति रथन्तरे साम गायन्ति गेयम्। मां ब्राह्मणा ब्रह्मसत्रे यजन्ते माध्वर्य्यवः कल्पयन्ते च भागम् ।। ३०.

यज्ञात स्तोत्र म्हणणारे माझं गुणगान करतात, रथंतर साम गातात; ब्राह्मण ब्रह्मसत्रात मला पूजतात आणि यज्ञ करणारे माझ्यासाठी भाग राखतात.

अप्राकृतोऽपि भगवान् सर्वस्त्रीजनसंसदि। स्तौति गोपा यते वापि स्वमात्मानं न संशयः ।। ३०.

भगवान जरी सर्वसामान्यांपेक्षा वेगळे असले, तरी सर्व स्त्रियांच्या, गवळ्यांच्या किंवा संन्याशांच्या सभेत, तो नक्कीच स्वतःचं स्तुती करतो—यात शंका नाही.

नात्मानं स्तौमि देवेशि पश्य त्वमुपगच्छ च। यं स्रक्ष्यामि वरारोहे भागार्थं वरवर्णिनि ।। ३०.

हे देवतांच्या राणी, मी स्वतःचं स्तुती करत नाही; तू स्वतः पाहा आणि पुढे ये. मी तुझ्यासाठी, सुंदर वर्णाच्या, यज्ञाचा भाग मिळवण्यासाठी एक निर्माण करीन.

एवमुक्त्वा तु भगवान् पत्नीं प्राणैरपि प्रियाम्। सोऽसृजद्भगवान्वक्राद्भूतं क्रोधाग्निसन्निभम् ।। ३०.

असं आपल्या जीवनाहून प्रिय असलेल्या पत्नीला सांगून, भगवान आपल्या वाकड्या भुवईतून, क्रोधाच्या ज्वाळेसारखा एक जीव निर्माण करतो.

सहस्रशीर्षं देवञ्च सहस्रचरणे क्षणम्। सहस्रमुद्गरधरं सहस्रशरपाणिनम् ।। ३०.

त्याने एका क्षणासाठी हजार डोकी, हजार पाय असलेला, हजार गदा आणि हजार बाण हातात असलेला देव निर्माण केला.