वायुपुराणम्

यक्षाणामीश्वरः श्रीमान् कैलासनिलयः प्रभुः। उपासते महात्मानं उशना च महामुनिः. सनत्कुमारप्रमुखास्ते चैव परमर्षयः ।। ३०.

यक्षांचा स्वामी, कैलासावर राहणारा प्रभू, श्रीमान, याला महात्मा उशनास आणि सनत्कुमार व इतर प्रमुख ऋषी यांनी पूजलं.

अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा देवर्षयोऽपरे। विश्वावसुश्च गन्धर्वस्तथा नारदपर्वतौ ।। ३०.

अंगिरस व इतर देवर्षी, विश्वावसु हा गंधर्व, नारद आणि पर्वत हेही तिथे उपस्थित होते.

अप्सरोगणसङ्घाश्च समाजग्मुरनेकशः। ववौ शिवः सुखो वायुर्नानागन्धवहः शुचिः ।। ३०.

अनेक अप्सरांचा समुदाय तिथे एकत्र आला होता; शिवाचा शीतल, सुगंधी आणि पवित्र वारा वाहत होता.

सर्वर्तुकुसुमोपेताः पुष्पवन्तो द्रुमा स्तथा। तथा विद्याधराश्चैव सिद्धाश्चैव तपोधनाः ।। ३०.

तेथे झाडांना सर्व ऋतूंमध्ये फुलं येतात, नेहमीच फुलांनी बहरलेली असतात. तिथे विद्या मिळवलेले आणि तपश्चर्येने परिपूर्ण असे सिद्ध लोकही आहेत.

महादेवं पशुपतिं पर्युपासन्ति तत्र वै। भूतानि च तथान्यानि नानारूपधराण्यथ ।। ३०.

तिथे सर्वजण महादेव, पशुपती यांची भक्तीपूर्वक पूजा करतात. तसेच, अनेक प्रकारची रूपं धारण केलेली इतर जीवसुद्धा तिथे आहेत.

राक्षसाश्च महारौद्राः पिशाचाश्च महाबलाः। बहुरूपधरा हृष्टा नानाप्रहरणोद्यताः ।। ३०.

तिथे भयंकर आणि रौद्र राक्षस, तसेच प्रचंड शक्तिशाली पिशाच्च, विविध रूपे घेत आनंदी अवस्थेत, वेगवेगळ्या शस्त्रांनी सज्ज आहेत.

देवस्यानुचरास्तत्र तस्थुर्वैश्वानरोपमाः। नन्दीश्वरश्च भगवान् देवस्यानुम ते स्थितः ।। ३०.

त्या ठिकाणी देवाचे सेवक अग्नीप्रमाणे तेजस्वी उभे होते. भगवंत नंदीश्वरही देवाच्या आज्ञेने तिथे उपस्थित होते.

प्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमानं स्वतेजसा। गङ्गा च सरितां श्वेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवा। पर्युपासत तन्देवरूपिणी द्विजसत्तमाः ।। ३०.

स्वतःच्या तेजाने उजळणारे ज्वलंत त्रिशूल हातात घेऊन, सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेली, सर्व तीर्थांच्या पाण्यातून उत्पन्न झालेली, दिव्य रूपधारी गंगा त्यांची भक्ती करत होती, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

एवं स भगवांस्तत्र दीप्यमानः सुरर्षिभिः। देवैश्च सुमहाबागैर्महादेवो व्यवस्थितः ।। ३०.

अशा प्रकारे, महादेव तिथे देव आणि ऋषी यांच्या मध्ये तेजाने उजळून उभे होते. बलवान देवांमध्येही ते स्थिर झाले होते.

पुरा हिमवतः पृष्ठे दक्षो वै यज्ञमारभत्। गङ्गाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते ।। ३०.

पूर्वी हिमालयाच्या पाठीमागे, गंगाद्वार या पवित्र ठिकाणी, ऋषी आणि सिद्धांनी वास केलेल्या प्रदेशात दक्षाने यज्ञ सुरू केला.

ततस्तस्य मखे देवाः शतक्रतुपुरोगमाः। गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा ।। ३०.

मग त्या यज्ञात, इंद्राच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव एकत्र आले आणि तिथे जाण्याबद्दल विचारविनिमय केला.

स्वैर्विमानैर्महात्मानो ज्वलद्भिर्ज्वलनप्रभाः। देवस्यानुमनेऽगच्छन् गङ्गाद्वार इति श्रुतिः ।। ३०.

स्वतःच्या तेजस्वी आणि अग्नीप्रमाणे झगमगणाऱ्या विमानांमध्ये बसून, त्या महात्मा देवांनी देवाच्या परवानगीने गंगाद्वाराकडे प्रस्थान केले, असे ऐकिव आहे.

गन्धर्वाप्सरसाकीर्णं नानाद्रुमलतावृतम्। ऋषिसङ्घैः परिवृतं दक्षं धर्मभृतां वरम् ।। ३०.

धर्माचे पालन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला दक्ष, ऋषींच्या समूहाने वेढलेला होता. तिथे गंधर्व, अप्सरा आणि विविध झाडे व वेलींनी ते ठिकाण भरलेले होते.

पृथिव्यामन्तरिक्षे वा ये च स्वर्लोकवासिनः। सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा उपतस्थुः प्रजापतिम् ।। ३०.

पृथ्वीवर, आकाशात किंवा स्वर्गलोकात राहणारे सर्वजण, हात जोडून, आदराने प्रजापतीच्या भेटीस आले.

आदित्या वसवो रुद्राः साध्याः सह मरुद्गणैः। जिष्णुना सहिताः सर्वे आगता यज्ञभागिनः ।। ३०.

आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य आणि मरुतगणांसह, सर्वजण जिष्णू सोबत यज्ञात भाग घेण्यासाठी आले.

ऊष्मपाः सोमपाश्चैव आज्यपा धूमपास्तथा। अश्विनौ पितरश्चैव आगता ब्रह्मणा सह ।। ३०.

ऊष्मप, सोमप, आज्यप, धूमप, अश्विनीकुमार आणि पितर हेही ब्रह्मासोबत तिथे आले.

एते चान्ये च बहवो भूतग्रामास्तथैव च। जरायुजाण्डजाश्चैव स्वेदजोद्भिज्जकास्तथा ।। ३०.

हे आणि असे अनेक जीवसमूह, गर्भातून, अंड्यातून, घामातून किंवा अंकुरातून जन्मलेले, तिथे एकत्र आले.

आहूता मन्त्रतः सर्वे देवाश्च सह पत्निभिः। विराजन्ते विमानस्था दीप्यमाना इवाग्नयः ।। ३०.

मंत्रांनी बोलावलेले सर्व देव त्यांच्या पत्नींसह, विमानांमध्ये बसून, अग्नीप्रमाणे तेजाने झळकत होते.

तान् दष्ट्वा मन्युमाविष्टो दधीचो वाक्यमब्रवीत्। अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्यपूजने। नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः ।। ३०.

त्यांना पाहून, दधीचि रागाने म्हणाले: 'अयोग्यांची पूजा करणे किंवा योग्यांची पूजा न करणे, हे दोन्ही मोठे पाप आहे—याबद्दल काहीच शंका नाही.'

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत। पूज्यन्तु पशुभर्त्तारं कस्मान्नाह्वयसे प्रभुम् ।। ३०.

असे म्हणून, त्या ऋषीने पुन्हा दक्षाला विचारले: 'पशूंचा पालनकर्ता, प्रभू यांना तू का बोलावत नाहीस? त्यांची पूजा का करत नाहीस?'

सन्ति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्द्दिनः। एकादशावस्थगता नान्यं वेझि महेश्वरम् ।। ३०.

माझ्याकडे अनेक रुद्र आहेत, त्रिशूलधारी, जटा असलेले, अकरा स्वरूपात असलेले; मी दुसऱ्या कोणालाही महेश्वर मानत नाही.

सर्वे निमन्त्रिता देवा येन ईशो निमन्त्रितः। यथाहं शङ्करादूर्द्ध्वं नान्यं पश्यामि दैवतम्। तथा दक्षस्य विपुलो यज्ञोऽयं न भविष्यति ।। ३०.

सर्व देवांना, अगदी ईश्वरालाही, या यज्ञासाठी बोलावलं आहे; पण जसं मी शंकरापेक्षा मोठं कोणतंही दैवत पाहत नाही, तसंच, दक्षाचा हा मोठा यज्ञ यशस्वी होणार नाही.

एतन्मखे शूर सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमन्त्रपूतम्। विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य सर्वं प्रभोर्विभो ह्याहवनीयनित्यम् ।। ३०.

हे शूरवीर, या यज्ञात मी सुवर्णाच्या पात्रात सर्व विधीपूर्वक मंत्रांनी शुद्ध केलेलं हवि घेऊन, सर्वांचा श्रेष्ठ आणि अद्वितीय असलेल्या विष्णूला, जो नेहमी आहवनीय अग्नीसाठी पात्र आहे, अर्पण करीन.

गतास्तु देवता ज्ञात्वा शैलराजसुता तदा। उवाच वचनं साध्वी देवं पशुपतिं तदा ।। ३०.

सर्व देवता निघून गेल्यावर, पर्वतराजाची कन्या हे समजून, तिने त्या वेळी पाशुपती देवाला हे शब्द सांगितले.

भगवन् व्क गता ह्येते देवा- शक्रपुरोगमाः । बूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महानयम् ।। ३०.

भगवन्, हे सर्व देव, इंद्रासह, निघून गेले आहेत; सत्य काय ते मला सांगा, कारण मला या गोष्टीबद्दल मोठा संदेह आहे.

दक्षो नाम महाभागो प्रजानां पतिरूत्तमः। हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः ।। ३०.

दक्ष नावाचा अत्यंत पुण्यवान आणि सर्व प्राण्यांचा श्रेष्ठ अधिपती अश्वमेध यज्ञ करतो आहे, आणि तिथे सर्व देव जात आहेत.

यज्ञमेतं महाभाग किमर्थं न गतोऽसि वै। केन वा प्रतिषेधेन गमनं प्रतिषिध्यते ।। ३०.

हे भाग्यवान, या यज्ञाला तुम्ही का गेला नाहीत? कोणत्या कारणामुळे किंवा कुणाच्या मनाईमुळे तुमचं जाणं थांबवलं गेलं?

सुरैरेव महाभागे सर्वमेतदनुष्ठितम्। यज्ञेषु मम सर्वेषु न भाग उपकल्पितः ।। ३०.

हे भाग्यवान, हे सर्व देवांनीच केलं आहे; माझ्या सर्व यज्ञांत मला कधीच कोणताही भाग मिळालेला नाही.

पूर्वोपायोपपन्नेन मार्गेण वरवर्णिनि। न मे सुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धीमतः ।। ३०.

हे सुंदर वर्णाची, पूर्वीपासून चालत आलेल्या पद्धतीमुळे, देव मला कधीच यज्ञाचा भाग देत नाहीत, जरी मी ज्ञानी असलो तरी.