वायुपुराणम्

दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मार्षायाञ्च पुनर्नृपः। जज्ञे रुद्राभिशापेन द्वितीयेऽस्मिन्निति श्रुतिः ।। ३०.

राजा, दहा प्रचेतस आणि मर्षा यांच्या पोटी, रुद्राच्या शापामुळे, दक्षाचा पुन्हा दुसऱ्यांदा जन्म झाला, अशी परंपरा आहे.

भृग्वादयस्तु ते सर्वे जज्ञिरे वै महर्षयः। आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर्वैवस्वतस्य ह। देवस्य महतो यज्ञे रुद्राभिशापेन द्वितीयेऽस्मिन्निति श्रुतिः ।। ३०.

भृगु पासून सुरू होणारे सर्व महर्षी, वैवस्वत मनूच्या काळातील पहिल्या त्रेतायुगात, देवाच्या मोठ्या यज्ञात जन्मले; आणि रुद्राच्या शापामुळे, या दुसऱ्या जन्मात, असे ऐकले जाते.

इति सानुशयोऽह्यासीत्तयोर्जात्यन्तरागतः। प्रजापतेस्तु दक्षस्य त्र्यम्बकस्य च धीमतः ।। ३०.

म्हणून प्रजापती दक्ष आणि बुद्धिमान त्र्यंबक यांच्यात, मागील जन्मातील द्वेष अजूनही उरला होता.

तस्मान्नानुशयः कार्यो वैरिष्विह कदाचन। जात्यन्तरगतस्यापि भावितस्य शुभाशुभैः। जन्तुं न मुञ्चति ख्यातिस्तत्र कार्यं विजानता ।। ३०.

म्हणून, शत्रूवर कधीच द्वेष ठेवू नये, जरी तो दुसऱ्या जन्मात वेगळ्या रूपात आला तरी; कारण चांगल्या किंवा वाईट कर्मांनी घडलेली कीर्ती त्या जीवाला सोडत नाही, हे ज्ञानी लोकांनी समजून घ्यावे.

प्राचेतसस्य दक्षस्य कथं वैवस्वतेऽन्तरे। विनाशामगमत् सूत हयमेधः प्रजापतेः ।। ३०.

प्राचेतस दक्षाचा वैवस्वत मन्वंतरात कसा विनाश झाला आणि प्रजापतीच्या अश्वमेध यज्ञाचा शेवट कसा झाला, हे सांग.

देव्या मृत्युं कृतं मत्वा क्रुद्धं सर्वात्मकं प्रभुम्। कथं प्रसादयद्दक्षः स यज्ञः साधितः कथम्। एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो ब्रूहि यथातथम् ।। ३०.

देवीमुळे मृत्यू घडला आणि सर्वांचा स्वामी रागावला, तेव्हा दक्षाने त्याला कसा शांत केलं आणि यज्ञ कसा पूर्ण झाला, हे आम्हाला जाणून घ्यायचं आहे; कृपया सर्व तपशीलवार सांग.

पूरा मेरोर्द्विजश्रेष्ठाः श्रृङ्गं त्रैलोक्यविश्रुतम्। ज्योतिष्कं नाम सावित्रं सर्वरत्नविभूषितम् ।। ३०.

पूर्वी, द्विजश्रेष्ठांनो, मेरू पर्वतावर ज्योतिर्षक नावाचं, तीनही लोकांत प्रसिद्ध असं, सर्व रत्नांनी सजलेलं आणि सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असं एक शिखर होतं.

अप्रमेयमनाधृष्यं सर्वलोकनमस्कृतम्। तस्मिन् देवो गिरिश्रेष्ठे सर्वधातु विभूषिते। पर्यङ्क इव विभ्राजन्नुपविष्टो बभूव ह ।। ३०.

ते शिखर अमाप, अजिंक्य आणि सर्व लोकांनी पूजलेलं होतं. त्या सर्व धातूंनी सजलेल्या श्रेष्ठ पर्वतावर, देवता सिंहासनासारखा तेजस्वी बसलेला होता.

शैलराजसुता चास्य नित्यं पार्श्वस्थिताऽभवत्। आधित्याश्च महात्मानो वसवश्चामितौजसः ।। ३०.

शैलराजाची कन्या नेहमी त्याच्या बाजूला उभी असायची, आणि महात्मा आदित्य व प्रचंड तेजाचे वसु तिथे उपस्थित होते.

तथैव च महात्मानावश्विनौ भिषजां वरौ। तथा वैश्रवणो राजा गुह्यकैः परिवारितः ।। ३०.

त्याचप्रमाणे, उत्तम वैद्य अश्विनी कुमार आणि गुप्तकांसह राजा वैश्रवणही तिथे उपस्थित होते.

यक्षाणामीश्वरः श्रीमान् कैलासनिलयः प्रभुः। उपासते महात्मानं उशना च महामुनिः. सनत्कुमारप्रमुखास्ते चैव परमर्षयः ।। ३०.

यक्षांचा स्वामी, कैलासावर राहणारा प्रभू, श्रीमान, याला महात्मा उशनास आणि सनत्कुमार व इतर प्रमुख ऋषी यांनी पूजलं.

अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा देवर्षयोऽपरे। विश्वावसुश्च गन्धर्वस्तथा नारदपर्वतौ ।। ३०.

अंगिरस व इतर देवर्षी, विश्वावसु हा गंधर्व, नारद आणि पर्वत हेही तिथे उपस्थित होते.

अप्सरोगणसङ्घाश्च समाजग्मुरनेकशः। ववौ शिवः सुखो वायुर्नानागन्धवहः शुचिः ।। ३०.

अनेक अप्सरांचा समुदाय तिथे एकत्र आला होता; शिवाचा शीतल, सुगंधी आणि पवित्र वारा वाहत होता.

सर्वर्तुकुसुमोपेताः पुष्पवन्तो द्रुमा स्तथा। तथा विद्याधराश्चैव सिद्धाश्चैव तपोधनाः ।। ३०.

तेथे झाडांना सर्व ऋतूंमध्ये फुलं येतात, नेहमीच फुलांनी बहरलेली असतात. तिथे विद्या मिळवलेले आणि तपश्चर्येने परिपूर्ण असे सिद्ध लोकही आहेत.

महादेवं पशुपतिं पर्युपासन्ति तत्र वै। भूतानि च तथान्यानि नानारूपधराण्यथ ।। ३०.

तिथे सर्वजण महादेव, पशुपती यांची भक्तीपूर्वक पूजा करतात. तसेच, अनेक प्रकारची रूपं धारण केलेली इतर जीवसुद्धा तिथे आहेत.

राक्षसाश्च महारौद्राः पिशाचाश्च महाबलाः। बहुरूपधरा हृष्टा नानाप्रहरणोद्यताः ।। ३०.

तिथे भयंकर आणि रौद्र राक्षस, तसेच प्रचंड शक्तिशाली पिशाच्च, विविध रूपे घेत आनंदी अवस्थेत, वेगवेगळ्या शस्त्रांनी सज्ज आहेत.

देवस्यानुचरास्तत्र तस्थुर्वैश्वानरोपमाः। नन्दीश्वरश्च भगवान् देवस्यानुम ते स्थितः ।। ३०.

त्या ठिकाणी देवाचे सेवक अग्नीप्रमाणे तेजस्वी उभे होते. भगवंत नंदीश्वरही देवाच्या आज्ञेने तिथे उपस्थित होते.

प्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमानं स्वतेजसा। गङ्गा च सरितां श्वेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवा। पर्युपासत तन्देवरूपिणी द्विजसत्तमाः ।। ३०.

स्वतःच्या तेजाने उजळणारे ज्वलंत त्रिशूल हातात घेऊन, सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेली, सर्व तीर्थांच्या पाण्यातून उत्पन्न झालेली, दिव्य रूपधारी गंगा त्यांची भक्ती करत होती, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

एवं स भगवांस्तत्र दीप्यमानः सुरर्षिभिः। देवैश्च सुमहाबागैर्महादेवो व्यवस्थितः ।। ३०.

अशा प्रकारे, महादेव तिथे देव आणि ऋषी यांच्या मध्ये तेजाने उजळून उभे होते. बलवान देवांमध्येही ते स्थिर झाले होते.

पुरा हिमवतः पृष्ठे दक्षो वै यज्ञमारभत्। गङ्गाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते ।। ३०.

पूर्वी हिमालयाच्या पाठीमागे, गंगाद्वार या पवित्र ठिकाणी, ऋषी आणि सिद्धांनी वास केलेल्या प्रदेशात दक्षाने यज्ञ सुरू केला.

ततस्तस्य मखे देवाः शतक्रतुपुरोगमाः। गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा ।। ३०.

मग त्या यज्ञात, इंद्राच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव एकत्र आले आणि तिथे जाण्याबद्दल विचारविनिमय केला.

स्वैर्विमानैर्महात्मानो ज्वलद्भिर्ज्वलनप्रभाः। देवस्यानुमनेऽगच्छन् गङ्गाद्वार इति श्रुतिः ।। ३०.

स्वतःच्या तेजस्वी आणि अग्नीप्रमाणे झगमगणाऱ्या विमानांमध्ये बसून, त्या महात्मा देवांनी देवाच्या परवानगीने गंगाद्वाराकडे प्रस्थान केले, असे ऐकिव आहे.

गन्धर्वाप्सरसाकीर्णं नानाद्रुमलतावृतम्। ऋषिसङ्घैः परिवृतं दक्षं धर्मभृतां वरम् ।। ३०.

धर्माचे पालन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला दक्ष, ऋषींच्या समूहाने वेढलेला होता. तिथे गंधर्व, अप्सरा आणि विविध झाडे व वेलींनी ते ठिकाण भरलेले होते.

पृथिव्यामन्तरिक्षे वा ये च स्वर्लोकवासिनः। सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा उपतस्थुः प्रजापतिम् ।। ३०.

पृथ्वीवर, आकाशात किंवा स्वर्गलोकात राहणारे सर्वजण, हात जोडून, आदराने प्रजापतीच्या भेटीस आले.

आदित्या वसवो रुद्राः साध्याः सह मरुद्गणैः। जिष्णुना सहिताः सर्वे आगता यज्ञभागिनः ।। ३०.

आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य आणि मरुतगणांसह, सर्वजण जिष्णू सोबत यज्ञात भाग घेण्यासाठी आले.

ऊष्मपाः सोमपाश्चैव आज्यपा धूमपास्तथा। अश्विनौ पितरश्चैव आगता ब्रह्मणा सह ।। ३०.

ऊष्मप, सोमप, आज्यप, धूमप, अश्विनीकुमार आणि पितर हेही ब्रह्मासोबत तिथे आले.

एते चान्ये च बहवो भूतग्रामास्तथैव च। जरायुजाण्डजाश्चैव स्वेदजोद्भिज्जकास्तथा ।। ३०.

हे आणि असे अनेक जीवसमूह, गर्भातून, अंड्यातून, घामातून किंवा अंकुरातून जन्मलेले, तिथे एकत्र आले.

आहूता मन्त्रतः सर्वे देवाश्च सह पत्निभिः। विराजन्ते विमानस्था दीप्यमाना इवाग्नयः ।। ३०.

मंत्रांनी बोलावलेले सर्व देव त्यांच्या पत्नींसह, विमानांमध्ये बसून, अग्नीप्रमाणे तेजाने झळकत होते.

तान् दष्ट्वा मन्युमाविष्टो दधीचो वाक्यमब्रवीत्। अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्यपूजने। नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः ।। ३०.

त्यांना पाहून, दधीचि रागाने म्हणाले: 'अयोग्यांची पूजा करणे किंवा योग्यांची पूजा न करणे, हे दोन्ही मोठे पाप आहे—याबद्दल काहीच शंका नाही.'