वायुपुराणम्

सर्वेषामेव लोकानां भूर्लोकस्त्वादिरुच्यते। तमहं धारयिष्यामि निदेशात् परमेष्ठिनः ।। ३०.

सर्व लोकांमध्ये पृथ्वी ही सर्वश्रेष्ठ मानली जाते; मी ती परमेठीच्या आज्ञेने धारण करीन.

अस्यां क्षितौ वृता लोकाः सर्वे तिष्ठन्ति भास्कराः। तानहं धारयामीह सततं न तवाज्ञया ।। ३०.

या पृथ्वीवर सर्व लोक आणि तेजस्वी लोक स्थिर आहेत; मी त्यांना इथे नेहमी धारण करतो, तुझ्या आज्ञेने नव्हे.

चातुर्वर्ण्यं हि देवानां ते चाप्येकत्र भुञ्जते। नाहं तैः सह भोक्ष्यामि ततो दास्यन्ति ते पृथक्। ततो देवैः स तैः सार्द्धं नेज्यते पृथगिज्यते ।। ३०.

देवतांचा चार वर्णांचा समूह एकत्र भोजन करतो; मी त्यांच्यासोबत भोजन करणार नाही, म्हणून ते वेगळे देतील. त्यामुळे देवांसोबत तुझी एकत्र पूजा होणार नाही, ती वेगळीच होईल.

ततोऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा। स्वायम्भुवेऽन्तरे त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्विह ।। ३०.

मग अमर्याद तेज असलेल्या रुद्राने बोलावल्यावर, दक्षाने स्वयंभुवाच्या काळाचा त्याग केला आणि तो इथे मानवांमध्ये जन्माला आला.

ज्ञात्वा गृहपतिं दक्षं ज्ञानानामीश्वरं प्रभुम्। दक्षो नाम महायज्ञैः सोऽयजद्दैवतैः सह ।। ३०.

दक्षाला गृहपति, ज्ञानाचा स्वामी आणि प्रभू म्हणून ओळखून, दक्ष नावाने त्याने देवांसोबत महान यज्ञ केले.

अथ देवी सती या तु प्राप्ते वैवस्वतेऽन्तरे। मैनायां तामुमां देवीं जनयामास शैलराट् ।। ३०.

नंतर वैवस्वत मन्वंतरात, जी देवी पूर्वी सती होती, ती शैलराज मेनकाच्या पोटी जन्माला आली.

सा तु देवी सती पूर्वं ततः पश्चादुमाऽभवत्। सह व्रता भवस्यैषा न तया मुच्यते भवः। यावदिच्छति संस्थातुं प्रभुर्मन्वन्तरेष्विह ।। ३०.

तीच देवी जी पूर्वी सती होती, नंतर उमादेवी झाली. ती नेहमी आपल्या व्रतांनी भवाच्या सेवेत राहते, आणि प्रभूला ज्या पर्यंत या मन्वंतरात राहायचं आहे, तोपर्यंत भव तिच्यापासून कधीच दूर राहत नाही.

मारीचं कश्यपं देवी यथाहितिरनुव्रता। साध्यं नारायणं श्रीस्तु मघवन्तं शची यथा ।। ३०.

जशी देवी मरीचि आणि कश्यप यांच्या सेवेत होती, श्री नारायणाच्या, आणि शची मघवानाच्या सेवेत होती, तशीच.

विष्णुं कीर्ती रुचिः सूर्यं वसिष्ठञ्चाप्यरून्धती। नैतास्तु विजहत्येतान् भर्तॄन् देव्यः कथंचन। आवर्त्तमानकल्पेषु पुनर्जायन्ति तैः सह ।। ३०.

कीर्ती विष्णूच्या, रुची सूर्याच्या, आणि अरुंधती वसिष्ठाच्या सेवेत नेहमीच राहतात; या देव्या कधीच आपल्या पतींना सोडत नाहीत. प्रत्येक कल्पाच्या फेरात त्या पुन्हा त्यांच्यासोबत जन्म घेतात.

एवं प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषेऽन्तरे। प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचेतसः ।। ३०.

अशा प्रकारे, प्राचेतस दक्षाचा जन्म चाक्षुष मन्वंतरात झाला, तो प्राचीनबर्हीचा नातू आणि प्रचेतसांचा मुलगा होता.

दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मार्षायाञ्च पुनर्नृपः। जज्ञे रुद्राभिशापेन द्वितीयेऽस्मिन्निति श्रुतिः ।। ३०.

राजा, दहा प्रचेतस आणि मर्षा यांच्या पोटी, रुद्राच्या शापामुळे, दक्षाचा पुन्हा दुसऱ्यांदा जन्म झाला, अशी परंपरा आहे.

भृग्वादयस्तु ते सर्वे जज्ञिरे वै महर्षयः। आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर्वैवस्वतस्य ह। देवस्य महतो यज्ञे रुद्राभिशापेन द्वितीयेऽस्मिन्निति श्रुतिः ।। ३०.

भृगु पासून सुरू होणारे सर्व महर्षी, वैवस्वत मनूच्या काळातील पहिल्या त्रेतायुगात, देवाच्या मोठ्या यज्ञात जन्मले; आणि रुद्राच्या शापामुळे, या दुसऱ्या जन्मात, असे ऐकले जाते.

इति सानुशयोऽह्यासीत्तयोर्जात्यन्तरागतः। प्रजापतेस्तु दक्षस्य त्र्यम्बकस्य च धीमतः ।। ३०.

म्हणून प्रजापती दक्ष आणि बुद्धिमान त्र्यंबक यांच्यात, मागील जन्मातील द्वेष अजूनही उरला होता.

तस्मान्नानुशयः कार्यो वैरिष्विह कदाचन। जात्यन्तरगतस्यापि भावितस्य शुभाशुभैः। जन्तुं न मुञ्चति ख्यातिस्तत्र कार्यं विजानता ।। ३०.

म्हणून, शत्रूवर कधीच द्वेष ठेवू नये, जरी तो दुसऱ्या जन्मात वेगळ्या रूपात आला तरी; कारण चांगल्या किंवा वाईट कर्मांनी घडलेली कीर्ती त्या जीवाला सोडत नाही, हे ज्ञानी लोकांनी समजून घ्यावे.

प्राचेतसस्य दक्षस्य कथं वैवस्वतेऽन्तरे। विनाशामगमत् सूत हयमेधः प्रजापतेः ।। ३०.

प्राचेतस दक्षाचा वैवस्वत मन्वंतरात कसा विनाश झाला आणि प्रजापतीच्या अश्वमेध यज्ञाचा शेवट कसा झाला, हे सांग.

देव्या मृत्युं कृतं मत्वा क्रुद्धं सर्वात्मकं प्रभुम्। कथं प्रसादयद्दक्षः स यज्ञः साधितः कथम्। एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो ब्रूहि यथातथम् ।। ३०.

देवीमुळे मृत्यू घडला आणि सर्वांचा स्वामी रागावला, तेव्हा दक्षाने त्याला कसा शांत केलं आणि यज्ञ कसा पूर्ण झाला, हे आम्हाला जाणून घ्यायचं आहे; कृपया सर्व तपशीलवार सांग.

पूरा मेरोर्द्विजश्रेष्ठाः श्रृङ्गं त्रैलोक्यविश्रुतम्। ज्योतिष्कं नाम सावित्रं सर्वरत्नविभूषितम् ।। ३०.

पूर्वी, द्विजश्रेष्ठांनो, मेरू पर्वतावर ज्योतिर्षक नावाचं, तीनही लोकांत प्रसिद्ध असं, सर्व रत्नांनी सजलेलं आणि सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असं एक शिखर होतं.

अप्रमेयमनाधृष्यं सर्वलोकनमस्कृतम्। तस्मिन् देवो गिरिश्रेष्ठे सर्वधातु विभूषिते। पर्यङ्क इव विभ्राजन्नुपविष्टो बभूव ह ।। ३०.

ते शिखर अमाप, अजिंक्य आणि सर्व लोकांनी पूजलेलं होतं. त्या सर्व धातूंनी सजलेल्या श्रेष्ठ पर्वतावर, देवता सिंहासनासारखा तेजस्वी बसलेला होता.

शैलराजसुता चास्य नित्यं पार्श्वस्थिताऽभवत्। आधित्याश्च महात्मानो वसवश्चामितौजसः ।। ३०.

शैलराजाची कन्या नेहमी त्याच्या बाजूला उभी असायची, आणि महात्मा आदित्य व प्रचंड तेजाचे वसु तिथे उपस्थित होते.

तथैव च महात्मानावश्विनौ भिषजां वरौ। तथा वैश्रवणो राजा गुह्यकैः परिवारितः ।। ३०.

त्याचप्रमाणे, उत्तम वैद्य अश्विनी कुमार आणि गुप्तकांसह राजा वैश्रवणही तिथे उपस्थित होते.

यक्षाणामीश्वरः श्रीमान् कैलासनिलयः प्रभुः। उपासते महात्मानं उशना च महामुनिः. सनत्कुमारप्रमुखास्ते चैव परमर्षयः ।। ३०.

यक्षांचा स्वामी, कैलासावर राहणारा प्रभू, श्रीमान, याला महात्मा उशनास आणि सनत्कुमार व इतर प्रमुख ऋषी यांनी पूजलं.

अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा देवर्षयोऽपरे। विश्वावसुश्च गन्धर्वस्तथा नारदपर्वतौ ।। ३०.

अंगिरस व इतर देवर्षी, विश्वावसु हा गंधर्व, नारद आणि पर्वत हेही तिथे उपस्थित होते.

अप्सरोगणसङ्घाश्च समाजग्मुरनेकशः। ववौ शिवः सुखो वायुर्नानागन्धवहः शुचिः ।। ३०.

अनेक अप्सरांचा समुदाय तिथे एकत्र आला होता; शिवाचा शीतल, सुगंधी आणि पवित्र वारा वाहत होता.

सर्वर्तुकुसुमोपेताः पुष्पवन्तो द्रुमा स्तथा। तथा विद्याधराश्चैव सिद्धाश्चैव तपोधनाः ।। ३०.

तेथे झाडांना सर्व ऋतूंमध्ये फुलं येतात, नेहमीच फुलांनी बहरलेली असतात. तिथे विद्या मिळवलेले आणि तपश्चर्येने परिपूर्ण असे सिद्ध लोकही आहेत.

महादेवं पशुपतिं पर्युपासन्ति तत्र वै। भूतानि च तथान्यानि नानारूपधराण्यथ ।। ३०.

तिथे सर्वजण महादेव, पशुपती यांची भक्तीपूर्वक पूजा करतात. तसेच, अनेक प्रकारची रूपं धारण केलेली इतर जीवसुद्धा तिथे आहेत.

राक्षसाश्च महारौद्राः पिशाचाश्च महाबलाः। बहुरूपधरा हृष्टा नानाप्रहरणोद्यताः ।। ३०.

तिथे भयंकर आणि रौद्र राक्षस, तसेच प्रचंड शक्तिशाली पिशाच्च, विविध रूपे घेत आनंदी अवस्थेत, वेगवेगळ्या शस्त्रांनी सज्ज आहेत.

देवस्यानुचरास्तत्र तस्थुर्वैश्वानरोपमाः। नन्दीश्वरश्च भगवान् देवस्यानुम ते स्थितः ।। ३०.

त्या ठिकाणी देवाचे सेवक अग्नीप्रमाणे तेजस्वी उभे होते. भगवंत नंदीश्वरही देवाच्या आज्ञेने तिथे उपस्थित होते.

प्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमानं स्वतेजसा। गङ्गा च सरितां श्वेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवा। पर्युपासत तन्देवरूपिणी द्विजसत्तमाः ।। ३०.

स्वतःच्या तेजाने उजळणारे ज्वलंत त्रिशूल हातात घेऊन, सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेली, सर्व तीर्थांच्या पाण्यातून उत्पन्न झालेली, दिव्य रूपधारी गंगा त्यांची भक्ती करत होती, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

एवं स भगवांस्तत्र दीप्यमानः सुरर्षिभिः। देवैश्च सुमहाबागैर्महादेवो व्यवस्थितः ।। ३०.

अशा प्रकारे, महादेव तिथे देव आणि ऋषी यांच्या मध्ये तेजाने उजळून उभे होते. बलवान देवांमध्येही ते स्थिर झाले होते.