वायुपुराणम्

तत आग्नेयीसमुत्थेन वायुना समुदीरितः। सर्वाङ्गेभ्यो विनिः सृत्य वह्निर्भस्म चकार ताम् ।। ३०.

मग त्या अग्नीच्या धारणेने उत्पन्न झालेल्या वायूने, तिच्या सर्व अंगांतून अग्नी प्रकट झाला आणि तिला राख करून टाकले.

तदुपश्रुत्य निधनं सत्या देवोऽथ शूलधृक्। संवादञ्च तयोर्बुद्ध्वा याथातथ्येन शङ्करः। दक्षस्याथ ऋषीणाञ्च चुकोप भगवान् प्रभुः ।। ३०.

सतीचे निधन आणि त्या दोघांमधील संवाद जसाच्या तसा ऐकून, शूलधारी शंकर देव, दक्ष आणि ऋषी यांच्यावर रागावले.

यस्मादवमता दक्ष मत्कृते मान सा सती। प्रशस्ताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह ।। ३०.

दक्षाने माझ्या कारणाने सतीचा अपमान केला म्हणून, त्याच्या इतर सर्व कन्या आणि त्यांचे पती प्रशंसित झाले.

तस्माद्वैवस्वतं प्राप्य पुनरेव महर्षयः। उत्पत्स्यन्ते द्वितीये वै मम यज्ञे ह्ययोनिजाः ।। ३०.

म्हणून वैवस्वत काळात, महान ऋषी माझ्या यज्ञात पुन्हा जन्म घेतील, पण ते गर्भातून नव्हे.

हुते वै ब्रह्मणा शुक्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः। अभिव्याहृत्य च ऋषीन् दक्षमभ्यगमत् पुनः ।। ३०.

ब्रह्मदेवाने होम केल्यावर आणि चाक्षुष मनुच्या काळाचा अंत झाल्यावर, ऋषींना बोलावून दक्ष पुन्हा जन्मास आला.

भविता चाक्षुषो राजा चाश्रुषस्य समन्वये। प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचेतसः ।। ३०.

चाक्षुष मनुच्या काळात, प्राचीनबर्ही यांचा नातू आणि प्रचेतसांचा पुत्र असा एक राजा होईल.

दक्ष इत्येव नाम्ना त्वं मार्षायां जनयिष्यसि। कन्यायां शाखिनाञ्चैव प्राप्ते वै चाक्षुषेऽन्तरे ।। ३०.

तू मर्षा या स्त्रीच्या पोटी दक्ष नावाचा पुत्र जन्मास घालशील आणि चाक्षुष काळात शाखिनांच्या कन्याही जन्मतील.

अहं तत्रापि ते विघ्नमाचरिष्यामि दुर्मते। धर्मार्थकामयुक्तेषु कर्मस्विह पुनः पुनः ।। ३०.

अरे, चुकीच्या मार्गावर गेलेला, तिथेही मी धर्म, अर्थ आणि काम यांच्याशी संबंधित कर्मांत तुला पुन्हा पुन्हा अडथळे आणीन.

यस्मात् त्वं मत्कृते क्रूरमृषीन् व्याहृतवानसि। तस्मात्सार्द्धं सुरैर्यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः ।। ३०.

तू माझ्या कारणाने ऋषींना कठोर शब्द बोललास म्हणून, देवांसोबत द्विजही यज्ञात तुझी पूजा करणार नाहीत.

हुत्वाहुतिं ततः क्रूरः अपस्त्यक्ष्यन्ति कर्मसु। इहैव वत्स्यसि तथा दिवं हित्वा युगक्षयात् ।। ३०.

जेव्हा क्रूर आहुती दिली जाईल, तेव्हा कर्मकांडात तुला नाकारले जाईल; मग तू इथेच राहशील, स्वर्ग सोडून, युगाच्या शेवटपर्यंत.

सर्वेषामेव लोकानां भूर्लोकस्त्वादिरुच्यते। तमहं धारयिष्यामि निदेशात् परमेष्ठिनः ।। ३०.

सर्व लोकांमध्ये पृथ्वी ही सर्वश्रेष्ठ मानली जाते; मी ती परमेठीच्या आज्ञेने धारण करीन.

अस्यां क्षितौ वृता लोकाः सर्वे तिष्ठन्ति भास्कराः। तानहं धारयामीह सततं न तवाज्ञया ।। ३०.

या पृथ्वीवर सर्व लोक आणि तेजस्वी लोक स्थिर आहेत; मी त्यांना इथे नेहमी धारण करतो, तुझ्या आज्ञेने नव्हे.

चातुर्वर्ण्यं हि देवानां ते चाप्येकत्र भुञ्जते। नाहं तैः सह भोक्ष्यामि ततो दास्यन्ति ते पृथक्। ततो देवैः स तैः सार्द्धं नेज्यते पृथगिज्यते ।। ३०.

देवतांचा चार वर्णांचा समूह एकत्र भोजन करतो; मी त्यांच्यासोबत भोजन करणार नाही, म्हणून ते वेगळे देतील. त्यामुळे देवांसोबत तुझी एकत्र पूजा होणार नाही, ती वेगळीच होईल.

ततोऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा। स्वायम्भुवेऽन्तरे त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्विह ।। ३०.

मग अमर्याद तेज असलेल्या रुद्राने बोलावल्यावर, दक्षाने स्वयंभुवाच्या काळाचा त्याग केला आणि तो इथे मानवांमध्ये जन्माला आला.

ज्ञात्वा गृहपतिं दक्षं ज्ञानानामीश्वरं प्रभुम्। दक्षो नाम महायज्ञैः सोऽयजद्दैवतैः सह ।। ३०.

दक्षाला गृहपति, ज्ञानाचा स्वामी आणि प्रभू म्हणून ओळखून, दक्ष नावाने त्याने देवांसोबत महान यज्ञ केले.

अथ देवी सती या तु प्राप्ते वैवस्वतेऽन्तरे। मैनायां तामुमां देवीं जनयामास शैलराट् ।। ३०.

नंतर वैवस्वत मन्वंतरात, जी देवी पूर्वी सती होती, ती शैलराज मेनकाच्या पोटी जन्माला आली.

सा तु देवी सती पूर्वं ततः पश्चादुमाऽभवत्। सह व्रता भवस्यैषा न तया मुच्यते भवः। यावदिच्छति संस्थातुं प्रभुर्मन्वन्तरेष्विह ।। ३०.

तीच देवी जी पूर्वी सती होती, नंतर उमादेवी झाली. ती नेहमी आपल्या व्रतांनी भवाच्या सेवेत राहते, आणि प्रभूला ज्या पर्यंत या मन्वंतरात राहायचं आहे, तोपर्यंत भव तिच्यापासून कधीच दूर राहत नाही.

मारीचं कश्यपं देवी यथाहितिरनुव्रता। साध्यं नारायणं श्रीस्तु मघवन्तं शची यथा ।। ३०.

जशी देवी मरीचि आणि कश्यप यांच्या सेवेत होती, श्री नारायणाच्या, आणि शची मघवानाच्या सेवेत होती, तशीच.

विष्णुं कीर्ती रुचिः सूर्यं वसिष्ठञ्चाप्यरून्धती। नैतास्तु विजहत्येतान् भर्तॄन् देव्यः कथंचन। आवर्त्तमानकल्पेषु पुनर्जायन्ति तैः सह ।। ३०.

कीर्ती विष्णूच्या, रुची सूर्याच्या, आणि अरुंधती वसिष्ठाच्या सेवेत नेहमीच राहतात; या देव्या कधीच आपल्या पतींना सोडत नाहीत. प्रत्येक कल्पाच्या फेरात त्या पुन्हा त्यांच्यासोबत जन्म घेतात.

एवं प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषेऽन्तरे। प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचेतसः ।। ३०.

अशा प्रकारे, प्राचेतस दक्षाचा जन्म चाक्षुष मन्वंतरात झाला, तो प्राचीनबर्हीचा नातू आणि प्रचेतसांचा मुलगा होता.

दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मार्षायाञ्च पुनर्नृपः। जज्ञे रुद्राभिशापेन द्वितीयेऽस्मिन्निति श्रुतिः ।। ३०.

राजा, दहा प्रचेतस आणि मर्षा यांच्या पोटी, रुद्राच्या शापामुळे, दक्षाचा पुन्हा दुसऱ्यांदा जन्म झाला, अशी परंपरा आहे.

भृग्वादयस्तु ते सर्वे जज्ञिरे वै महर्षयः। आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर्वैवस्वतस्य ह। देवस्य महतो यज्ञे रुद्राभिशापेन द्वितीयेऽस्मिन्निति श्रुतिः ।। ३०.

भृगु पासून सुरू होणारे सर्व महर्षी, वैवस्वत मनूच्या काळातील पहिल्या त्रेतायुगात, देवाच्या मोठ्या यज्ञात जन्मले; आणि रुद्राच्या शापामुळे, या दुसऱ्या जन्मात, असे ऐकले जाते.

इति सानुशयोऽह्यासीत्तयोर्जात्यन्तरागतः। प्रजापतेस्तु दक्षस्य त्र्यम्बकस्य च धीमतः ।। ३०.

म्हणून प्रजापती दक्ष आणि बुद्धिमान त्र्यंबक यांच्यात, मागील जन्मातील द्वेष अजूनही उरला होता.

तस्मान्नानुशयः कार्यो वैरिष्विह कदाचन। जात्यन्तरगतस्यापि भावितस्य शुभाशुभैः। जन्तुं न मुञ्चति ख्यातिस्तत्र कार्यं विजानता ।। ३०.

म्हणून, शत्रूवर कधीच द्वेष ठेवू नये, जरी तो दुसऱ्या जन्मात वेगळ्या रूपात आला तरी; कारण चांगल्या किंवा वाईट कर्मांनी घडलेली कीर्ती त्या जीवाला सोडत नाही, हे ज्ञानी लोकांनी समजून घ्यावे.

प्राचेतसस्य दक्षस्य कथं वैवस्वतेऽन्तरे। विनाशामगमत् सूत हयमेधः प्रजापतेः ।। ३०.

प्राचेतस दक्षाचा वैवस्वत मन्वंतरात कसा विनाश झाला आणि प्रजापतीच्या अश्वमेध यज्ञाचा शेवट कसा झाला, हे सांग.

देव्या मृत्युं कृतं मत्वा क्रुद्धं सर्वात्मकं प्रभुम्। कथं प्रसादयद्दक्षः स यज्ञः साधितः कथम्। एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो ब्रूहि यथातथम् ।। ३०.

देवीमुळे मृत्यू घडला आणि सर्वांचा स्वामी रागावला, तेव्हा दक्षाने त्याला कसा शांत केलं आणि यज्ञ कसा पूर्ण झाला, हे आम्हाला जाणून घ्यायचं आहे; कृपया सर्व तपशीलवार सांग.

पूरा मेरोर्द्विजश्रेष्ठाः श्रृङ्गं त्रैलोक्यविश्रुतम्। ज्योतिष्कं नाम सावित्रं सर्वरत्नविभूषितम् ।। ३०.

पूर्वी, द्विजश्रेष्ठांनो, मेरू पर्वतावर ज्योतिर्षक नावाचं, तीनही लोकांत प्रसिद्ध असं, सर्व रत्नांनी सजलेलं आणि सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असं एक शिखर होतं.

अप्रमेयमनाधृष्यं सर्वलोकनमस्कृतम्। तस्मिन् देवो गिरिश्रेष्ठे सर्वधातु विभूषिते। पर्यङ्क इव विभ्राजन्नुपविष्टो बभूव ह ।। ३०.

ते शिखर अमाप, अजिंक्य आणि सर्व लोकांनी पूजलेलं होतं. त्या सर्व धातूंनी सजलेल्या श्रेष्ठ पर्वतावर, देवता सिंहासनासारखा तेजस्वी बसलेला होता.

शैलराजसुता चास्य नित्यं पार्श्वस्थिताऽभवत्। आधित्याश्च महात्मानो वसवश्चामितौजसः ।। ३०.

शैलराजाची कन्या नेहमी त्याच्या बाजूला उभी असायची, आणि महात्मा आदित्य व प्रचंड तेजाचे वसु तिथे उपस्थित होते.