वायुपुराणम्

अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा हि न त्वसत् कर्त्तुमर्हसि। एवमुक्तोऽब्रवीदेनां दक्षः संरक्तलोचनः ।। ३०.

"मी मोठी आणि श्रेष्ठ आहे; तू असा अन्याय करू नकोस." असं ती म्हणताच दक्ष रागाने डोळे लाल करून उत्तर देऊ लागला.

त्वन्तु श्रेष्ठ वरिष्ठा च पूज्या बाला सदा मम। तासां ये चैव भर्त्तारस्ते मे बहुमताः सदा ।। ३०.

"तू खरंच श्रेष्ठ आणि आदरणीय आहेस, माझ्या मुली; आणि या सर्व बहिणींचे पती मला नेहमीच प्रिय आहेत."

ब्रह्नमष्ठाश्च तपिष्ठाश्च महायोगाः सुधार्मिकाः। गुणैश्चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यम्बकात्सति ।। ३०.

"ब्रह्मा, आठ तपस्वी, महान योगी आणि उत्तम धर्मी — हे सर्व गुणांनी युक्त आणि प्रशंसनीय आहेत, आणि ते सतीमुळे त्र्यंबकाचे जावई आहेत."

वसिष्ठोऽत्रिः पुलस्त्यश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः। भृगुर्मरीचिश्च तथा श्रेष्ठा जामातरो मम ।। ३०.

वसिष्ठ, अत्री, पुलस्त्य, अंगिरा, पुलह, क्रतु, भृगु आणि मरीचि — हे सर्व श्रेष्ठ माझे जावई आहेत."

तस्यात्मा स च ते शर्वो भक्ता चासि हि तं सदा। तेन त्वां न बुभूषामि प्रतिकूलो हि मे भवः ।। ३०.

"तो शर्वा म्हणजे तुझाच आत्मा आहे आणि तू त्याची नेहमी भक्त आहेस; म्हणूनच मला तुझी इच्छा नाही, कारण भव माझ्याशी विरोध करतो."

इत्युवाच तदा दक्षः संप्रमूढेन चेतसा। शापार्थमात्मनश्चैव ये चोक्ताः परमर्षयः ।। ३०.

अशा प्रकारे दक्षाने, मन भ्रमित होऊन, स्वतःच्या शापासाठी आणि त्या महान ऋषींसाठी असे बोलले.

तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवीदमब्रवीत् । वाङ्मनःकर्मभिर्यस्माददुष्ठां मां विगर्हसे। तस्मात्त्यजाम्यहन्देहमिदन्तात तवात्मजम् ।। ३०.

असं ऐकून देवी रागाने वडिलांना म्हणाली, "तू मला वाणी, मन आणि कृतीने निर्दोष असूनही दोष देतोस, म्हणून मी हे शरीर सोडते आणि आता तुझी मुलगी राहणार नाही."

ततस्तेनावमानेन सती दुःखादमर्षिता। अब्रवीद्वचनं तेवी नमस्कृत्य महेश्वरम् ।। ३०.

मग तिला अपमान सहन करावा लागला, त्यामुळे ती दुःखी आणि रागावली. तिने महेश्वराला वंदन करून असे शब्द सांगितले.

यत्राहमुपपत्स्येहं पुनर्देहेन भास्वता। तत्राप्यहमसंमूढा सम्भूता धार्मिकी पुनः। गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यम्बकस्यैव धर्मतः ।। ३०.

मी जिथे पुन्हा तेजस्वी देहात जन्म घेईन, तिथेही मी शुद्ध बुद्धीने आणि धर्मनिष्ठेने जन्म घेऊन, पुन्हा धर्माने त्र्यंबकाची पत्नी होईन.

तत्रैवाथ समासीना युक्तात्मानं समादधे। धारयामास चाग्नेयीं धारणां मनसात्मनः ।। ३०.

ती तिथेच बसली आणि मन एकाग्र केले. मग तिने मनानेच अग्नीची धारणा केली.

तत आग्नेयीसमुत्थेन वायुना समुदीरितः। सर्वाङ्गेभ्यो विनिः सृत्य वह्निर्भस्म चकार ताम् ।। ३०.

मग त्या अग्नीच्या धारणेने उत्पन्न झालेल्या वायूने, तिच्या सर्व अंगांतून अग्नी प्रकट झाला आणि तिला राख करून टाकले.

तदुपश्रुत्य निधनं सत्या देवोऽथ शूलधृक्। संवादञ्च तयोर्बुद्ध्वा याथातथ्येन शङ्करः। दक्षस्याथ ऋषीणाञ्च चुकोप भगवान् प्रभुः ।। ३०.

सतीचे निधन आणि त्या दोघांमधील संवाद जसाच्या तसा ऐकून, शूलधारी शंकर देव, दक्ष आणि ऋषी यांच्यावर रागावले.

यस्मादवमता दक्ष मत्कृते मान सा सती। प्रशस्ताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह ।। ३०.

दक्षाने माझ्या कारणाने सतीचा अपमान केला म्हणून, त्याच्या इतर सर्व कन्या आणि त्यांचे पती प्रशंसित झाले.

तस्माद्वैवस्वतं प्राप्य पुनरेव महर्षयः। उत्पत्स्यन्ते द्वितीये वै मम यज्ञे ह्ययोनिजाः ।। ३०.

म्हणून वैवस्वत काळात, महान ऋषी माझ्या यज्ञात पुन्हा जन्म घेतील, पण ते गर्भातून नव्हे.

हुते वै ब्रह्मणा शुक्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः। अभिव्याहृत्य च ऋषीन् दक्षमभ्यगमत् पुनः ।। ३०.

ब्रह्मदेवाने होम केल्यावर आणि चाक्षुष मनुच्या काळाचा अंत झाल्यावर, ऋषींना बोलावून दक्ष पुन्हा जन्मास आला.

भविता चाक्षुषो राजा चाश्रुषस्य समन्वये। प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचेतसः ।। ३०.

चाक्षुष मनुच्या काळात, प्राचीनबर्ही यांचा नातू आणि प्रचेतसांचा पुत्र असा एक राजा होईल.

दक्ष इत्येव नाम्ना त्वं मार्षायां जनयिष्यसि। कन्यायां शाखिनाञ्चैव प्राप्ते वै चाक्षुषेऽन्तरे ।। ३०.

तू मर्षा या स्त्रीच्या पोटी दक्ष नावाचा पुत्र जन्मास घालशील आणि चाक्षुष काळात शाखिनांच्या कन्याही जन्मतील.

अहं तत्रापि ते विघ्नमाचरिष्यामि दुर्मते। धर्मार्थकामयुक्तेषु कर्मस्विह पुनः पुनः ।। ३०.

अरे, चुकीच्या मार्गावर गेलेला, तिथेही मी धर्म, अर्थ आणि काम यांच्याशी संबंधित कर्मांत तुला पुन्हा पुन्हा अडथळे आणीन.

यस्मात् त्वं मत्कृते क्रूरमृषीन् व्याहृतवानसि। तस्मात्सार्द्धं सुरैर्यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः ।। ३०.

तू माझ्या कारणाने ऋषींना कठोर शब्द बोललास म्हणून, देवांसोबत द्विजही यज्ञात तुझी पूजा करणार नाहीत.

हुत्वाहुतिं ततः क्रूरः अपस्त्यक्ष्यन्ति कर्मसु। इहैव वत्स्यसि तथा दिवं हित्वा युगक्षयात् ।। ३०.

जेव्हा क्रूर आहुती दिली जाईल, तेव्हा कर्मकांडात तुला नाकारले जाईल; मग तू इथेच राहशील, स्वर्ग सोडून, युगाच्या शेवटपर्यंत.

सर्वेषामेव लोकानां भूर्लोकस्त्वादिरुच्यते। तमहं धारयिष्यामि निदेशात् परमेष्ठिनः ।। ३०.

सर्व लोकांमध्ये पृथ्वी ही सर्वश्रेष्ठ मानली जाते; मी ती परमेठीच्या आज्ञेने धारण करीन.

अस्यां क्षितौ वृता लोकाः सर्वे तिष्ठन्ति भास्कराः। तानहं धारयामीह सततं न तवाज्ञया ।। ३०.

या पृथ्वीवर सर्व लोक आणि तेजस्वी लोक स्थिर आहेत; मी त्यांना इथे नेहमी धारण करतो, तुझ्या आज्ञेने नव्हे.

चातुर्वर्ण्यं हि देवानां ते चाप्येकत्र भुञ्जते। नाहं तैः सह भोक्ष्यामि ततो दास्यन्ति ते पृथक्। ततो देवैः स तैः सार्द्धं नेज्यते पृथगिज्यते ।। ३०.

देवतांचा चार वर्णांचा समूह एकत्र भोजन करतो; मी त्यांच्यासोबत भोजन करणार नाही, म्हणून ते वेगळे देतील. त्यामुळे देवांसोबत तुझी एकत्र पूजा होणार नाही, ती वेगळीच होईल.

ततोऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा। स्वायम्भुवेऽन्तरे त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्विह ।। ३०.

मग अमर्याद तेज असलेल्या रुद्राने बोलावल्यावर, दक्षाने स्वयंभुवाच्या काळाचा त्याग केला आणि तो इथे मानवांमध्ये जन्माला आला.

ज्ञात्वा गृहपतिं दक्षं ज्ञानानामीश्वरं प्रभुम्। दक्षो नाम महायज्ञैः सोऽयजद्दैवतैः सह ।। ३०.

दक्षाला गृहपति, ज्ञानाचा स्वामी आणि प्रभू म्हणून ओळखून, दक्ष नावाने त्याने देवांसोबत महान यज्ञ केले.

अथ देवी सती या तु प्राप्ते वैवस्वतेऽन्तरे। मैनायां तामुमां देवीं जनयामास शैलराट् ।। ३०.

नंतर वैवस्वत मन्वंतरात, जी देवी पूर्वी सती होती, ती शैलराज मेनकाच्या पोटी जन्माला आली.

सा तु देवी सती पूर्वं ततः पश्चादुमाऽभवत्। सह व्रता भवस्यैषा न तया मुच्यते भवः। यावदिच्छति संस्थातुं प्रभुर्मन्वन्तरेष्विह ।। ३०.

तीच देवी जी पूर्वी सती होती, नंतर उमादेवी झाली. ती नेहमी आपल्या व्रतांनी भवाच्या सेवेत राहते, आणि प्रभूला ज्या पर्यंत या मन्वंतरात राहायचं आहे, तोपर्यंत भव तिच्यापासून कधीच दूर राहत नाही.

मारीचं कश्यपं देवी यथाहितिरनुव्रता। साध्यं नारायणं श्रीस्तु मघवन्तं शची यथा ।। ३०.

जशी देवी मरीचि आणि कश्यप यांच्या सेवेत होती, श्री नारायणाच्या, आणि शची मघवानाच्या सेवेत होती, तशीच.

विष्णुं कीर्ती रुचिः सूर्यं वसिष्ठञ्चाप्यरून्धती। नैतास्तु विजहत्येतान् भर्तॄन् देव्यः कथंचन। आवर्त्तमानकल्पेषु पुनर्जायन्ति तैः सह ।। ३०.

कीर्ती विष्णूच्या, रुची सूर्याच्या, आणि अरुंधती वसिष्ठाच्या सेवेत नेहमीच राहतात; या देव्या कधीच आपल्या पतींना सोडत नाहीत. प्रत्येक कल्पाच्या फेरात त्या पुन्हा त्यांच्यासोबत जन्म घेतात.