वायुपुराणम्

स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वन्तयोर्वै कीर्तिताः प्रजाः। सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिन्दिताम् ।। ३०.

स्वायंभुव मन्वंतराच्या सुरुवातीला आणि शेवटी जी प्रजा सांगितली आहे, त्या काळात वेला हिने समुद्रातून एक निष्पाप कन्या जन्माला घातली.

सावर्णिना च सामुद्री पत्नी प्राचीनबर्हिषः। सवर्णा साथ सामुद्री दशप्राचीनबर्हिषः। सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः ।। ३०.

समुद्रकन्या सामुद्री ही प्राचीनबर्हीष यांची पत्नी झाली; सावर्‍णा आणि सामुद्री या दोघींनी मिळून प्राचीनबर्हीष यांना दहा पुत्र दिले, त्यांना सर्वांना प्रचेतस म्हणतात आणि ते धनुर्विद्येचे जाणकार होते.

तेषां स्वायम्भुवौ दक्षः पुत्रत्वे जज्ञिवान् प्रभुः। त्र्यम्बकस्याभिशापेन चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।। ३०.

त्यांच्यात, स्वायंभुव मन्वंतरात दक्ष हा पुत्र म्हणून जन्माला आला; त्र्यंबकाच्या शापामुळे, चाक्षुष मन्वंतराच्या काळात तो जन्मास आला.

एतच्छुत्वा ततः सूतमपृच्छच्छांशपायनः। उत्पन्नः स कथं दक्षो ह्यभिशापाद्भवस्य तु। चाक्षुषस्यान्वये पूर्वं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। ३०.

हे ऐकून शांशपायनाने सूताला विचारले, "दक्ष त्र्यंबकाच्या शापामुळे, पूर्वी चाक्षुष वंशात कसा जन्माला आला, ते आम्हाला सांग."

इत्युक्तः कथयामास सूतो दक्षाश्रितां कथाम्। शांशपायनमामन्त्र्य त्र्यम्बकाच्छापकारणम् ।। ३०.

असं विचारल्यावर सूताने दक्षाशी संबंधित कथा सांगायला सुरुवात केली आणि शांशपायनाला त्र्यंबकाच्या शापाचं कारण सांगितलं.

दक्षस्यासन् सुता ह्यष्टौ कन्या याः कीर्तिता मया। स्वेब्यो गृहेभ्यो ह्यानाय्य ताः पिताभ्यर्च्चयद्गृहे। ततस्त्वभ्यर्चिताः सर्वा न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे ।। ३०.

दक्षाच्या आठ कन्या होत्या, जशा मी आधी सांगितल्या; त्या सर्वांना त्यांच्या स्वतःच्या घरातून आणून वडिलांनी आपल्या घरी सन्मान केला आणि त्या सर्व वडिलांच्या घरीच राहू लागल्या.

तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यम्बकस्य वै। नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रमभिद्विषन् ।। ३०.

त्यात सती नावाची ज्येष्ठ कन्या होती, जी त्र्यंबकाची पत्नी होती; दक्षाने रुद्राविषयी द्वेष बाळगून आपल्या स्वतःच्या मुलीला बोलावलं नाही.

अकरोत्स नतिं दक्षे न कदाचिन्महेश्वरः। जामाता श्वशुरे तस्मिन् स्वभावात् तेजसि स्थितः ।। ३०.

महेश्वर, जावई असूनही, कधीच दक्षाला वंदन करत नव्हता; तो नेहमीच आपल्या तेजात स्थिर राहिला.

ततो ज्ञात्वा सती सर्वाः स्वस्रः प्राप्ताः पितृर्गृहम्। जगाम साप्यनाहूता सती तत् स्वं पितुर्गृहम् ।। ३०.

नंतर सतीला कळलं की तिच्या सर्व बहिणी वडिलांच्या घरी गेल्या आहेत, म्हणून ती देखील न बोलावता आपल्या वडिलांच्या घरी गेली.

ततोऽब्रवीत् सा पितरं देवी क्रोधादमर्षिता। यवीयसीब्यो ज्यायसीं किन्तु पूजामिमां प्रभो। असम्मतामवज्ञाय कृतवानसि गर्हिताम् ।। ३०.

तेव्हा देवी सती रागाने आणि अपमानाने वडिलांना म्हणाली, "माझ्या लहान बहिणींना सन्मान दिला, पण मोठ्या असलेल्या मला दुर्लक्षित करून तू ही पूजा केलीस, हे निंदनीय आहे."

अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा हि न त्वसत् कर्त्तुमर्हसि। एवमुक्तोऽब्रवीदेनां दक्षः संरक्तलोचनः ।। ३०.

"मी मोठी आणि श्रेष्ठ आहे; तू असा अन्याय करू नकोस." असं ती म्हणताच दक्ष रागाने डोळे लाल करून उत्तर देऊ लागला.

त्वन्तु श्रेष्ठ वरिष्ठा च पूज्या बाला सदा मम। तासां ये चैव भर्त्तारस्ते मे बहुमताः सदा ।। ३०.

"तू खरंच श्रेष्ठ आणि आदरणीय आहेस, माझ्या मुली; आणि या सर्व बहिणींचे पती मला नेहमीच प्रिय आहेत."

ब्रह्नमष्ठाश्च तपिष्ठाश्च महायोगाः सुधार्मिकाः। गुणैश्चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यम्बकात्सति ।। ३०.

"ब्रह्मा, आठ तपस्वी, महान योगी आणि उत्तम धर्मी — हे सर्व गुणांनी युक्त आणि प्रशंसनीय आहेत, आणि ते सतीमुळे त्र्यंबकाचे जावई आहेत."

वसिष्ठोऽत्रिः पुलस्त्यश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः। भृगुर्मरीचिश्च तथा श्रेष्ठा जामातरो मम ।। ३०.

वसिष्ठ, अत्री, पुलस्त्य, अंगिरा, पुलह, क्रतु, भृगु आणि मरीचि — हे सर्व श्रेष्ठ माझे जावई आहेत."

तस्यात्मा स च ते शर्वो भक्ता चासि हि तं सदा। तेन त्वां न बुभूषामि प्रतिकूलो हि मे भवः ।। ३०.

"तो शर्वा म्हणजे तुझाच आत्मा आहे आणि तू त्याची नेहमी भक्त आहेस; म्हणूनच मला तुझी इच्छा नाही, कारण भव माझ्याशी विरोध करतो."

इत्युवाच तदा दक्षः संप्रमूढेन चेतसा। शापार्थमात्मनश्चैव ये चोक्ताः परमर्षयः ।। ३०.

अशा प्रकारे दक्षाने, मन भ्रमित होऊन, स्वतःच्या शापासाठी आणि त्या महान ऋषींसाठी असे बोलले.

तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवीदमब्रवीत् । वाङ्मनःकर्मभिर्यस्माददुष्ठां मां विगर्हसे। तस्मात्त्यजाम्यहन्देहमिदन्तात तवात्मजम् ।। ३०.

असं ऐकून देवी रागाने वडिलांना म्हणाली, "तू मला वाणी, मन आणि कृतीने निर्दोष असूनही दोष देतोस, म्हणून मी हे शरीर सोडते आणि आता तुझी मुलगी राहणार नाही."

ततस्तेनावमानेन सती दुःखादमर्षिता। अब्रवीद्वचनं तेवी नमस्कृत्य महेश्वरम् ।। ३०.

मग तिला अपमान सहन करावा लागला, त्यामुळे ती दुःखी आणि रागावली. तिने महेश्वराला वंदन करून असे शब्द सांगितले.

यत्राहमुपपत्स्येहं पुनर्देहेन भास्वता। तत्राप्यहमसंमूढा सम्भूता धार्मिकी पुनः। गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यम्बकस्यैव धर्मतः ।। ३०.

मी जिथे पुन्हा तेजस्वी देहात जन्म घेईन, तिथेही मी शुद्ध बुद्धीने आणि धर्मनिष्ठेने जन्म घेऊन, पुन्हा धर्माने त्र्यंबकाची पत्नी होईन.

तत्रैवाथ समासीना युक्तात्मानं समादधे। धारयामास चाग्नेयीं धारणां मनसात्मनः ।। ३०.

ती तिथेच बसली आणि मन एकाग्र केले. मग तिने मनानेच अग्नीची धारणा केली.

तत आग्नेयीसमुत्थेन वायुना समुदीरितः। सर्वाङ्गेभ्यो विनिः सृत्य वह्निर्भस्म चकार ताम् ।। ३०.

मग त्या अग्नीच्या धारणेने उत्पन्न झालेल्या वायूने, तिच्या सर्व अंगांतून अग्नी प्रकट झाला आणि तिला राख करून टाकले.

तदुपश्रुत्य निधनं सत्या देवोऽथ शूलधृक्। संवादञ्च तयोर्बुद्ध्वा याथातथ्येन शङ्करः। दक्षस्याथ ऋषीणाञ्च चुकोप भगवान् प्रभुः ।। ३०.

सतीचे निधन आणि त्या दोघांमधील संवाद जसाच्या तसा ऐकून, शूलधारी शंकर देव, दक्ष आणि ऋषी यांच्यावर रागावले.

यस्मादवमता दक्ष मत्कृते मान सा सती। प्रशस्ताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह ।। ३०.

दक्षाने माझ्या कारणाने सतीचा अपमान केला म्हणून, त्याच्या इतर सर्व कन्या आणि त्यांचे पती प्रशंसित झाले.

तस्माद्वैवस्वतं प्राप्य पुनरेव महर्षयः। उत्पत्स्यन्ते द्वितीये वै मम यज्ञे ह्ययोनिजाः ।। ३०.

म्हणून वैवस्वत काळात, महान ऋषी माझ्या यज्ञात पुन्हा जन्म घेतील, पण ते गर्भातून नव्हे.

हुते वै ब्रह्मणा शुक्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः। अभिव्याहृत्य च ऋषीन् दक्षमभ्यगमत् पुनः ।। ३०.

ब्रह्मदेवाने होम केल्यावर आणि चाक्षुष मनुच्या काळाचा अंत झाल्यावर, ऋषींना बोलावून दक्ष पुन्हा जन्मास आला.

भविता चाक्षुषो राजा चाश्रुषस्य समन्वये। प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचेतसः ।। ३०.

चाक्षुष मनुच्या काळात, प्राचीनबर्ही यांचा नातू आणि प्रचेतसांचा पुत्र असा एक राजा होईल.

दक्ष इत्येव नाम्ना त्वं मार्षायां जनयिष्यसि। कन्यायां शाखिनाञ्चैव प्राप्ते वै चाक्षुषेऽन्तरे ।। ३०.

तू मर्षा या स्त्रीच्या पोटी दक्ष नावाचा पुत्र जन्मास घालशील आणि चाक्षुष काळात शाखिनांच्या कन्याही जन्मतील.

अहं तत्रापि ते विघ्नमाचरिष्यामि दुर्मते। धर्मार्थकामयुक्तेषु कर्मस्विह पुनः पुनः ।। ३०.

अरे, चुकीच्या मार्गावर गेलेला, तिथेही मी धर्म, अर्थ आणि काम यांच्याशी संबंधित कर्मांत तुला पुन्हा पुन्हा अडथळे आणीन.

यस्मात् त्वं मत्कृते क्रूरमृषीन् व्याहृतवानसि। तस्मात्सार्द्धं सुरैर्यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः ।। ३०.

तू माझ्या कारणाने ऋषींना कठोर शब्द बोललास म्हणून, देवांसोबत द्विजही यज्ञात तुझी पूजा करणार नाहीत.