वायुपुराणम्

सर्वभूतानि तेभ्योऽथ ऋतुकालाद्विजज्ञिरे। तस्मादेतेऽपि पितर आर्त्तवा इति नः श्रुतम् ।। ३०.

सर्व प्राणी या ऋतुच्या काळापासून जन्मतात; म्हणून ही कार्यंही पितर म्हणून ओळखली जातात, असं आपण ऐकलं आहे.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु स्थिताः कालाभिमानिनः। स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंयमात् ।। ३०.

सर्व मन्वंतरांमध्ये काळाशी एकरूप झालेले राहतात; आणि ठिकाणाशी एकरूप झालेलेही येथे संयमाने टिकून राहतात.

अग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः। जज्ञाते च पितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते ।। ३०.

पितर दोन प्रकारचे मानले जातात — अग्निष्वात्त आणि बर्हिषद. पितरांपासून दोन कन्या जन्मल्या, ज्या जगात प्रसिद्ध आहेत.

मेना च धारिणी चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम्। पितरस्ते निजे कन्ये धर्मार्थं प्रददुः शुभे। त उभे व्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे ।। ३०.

मेना आणि धारणि — ज्यांच्यामुळे हे विश्व टिकून आहे — पितरांनी आपल्या कन्या धर्म आणि अर्थासाठी दिल्या. त्या दोघी ब्रह्मविद्या जाणणाऱ्या आणि योगिनी होत्या.

अग्निष्वात्तास्तु ये प्रोक्तास्तेषां मेना तु मानसी। धारणी मानसी चैव कन्या बर्हिषदां स्मृता ।। ३०.

अग्निष्वात्त पितरांची मेना ही त्यांच्या मनातून उत्पन्न झालेली कन्या आहे; आणि धारणि ही बर्हिषद पितरांची मनःपुत्री म्हणून ओळखली जाते.

मेरोस्तु धारणीं नाम पत्न्यर्थं व्यसृजन् शुभाम्। पितरस्ते बर्हिषदः स्मृता ये सोमपीथिनः ।। ३०.

मेरूसाठी त्यांनी धारणि नावाची पुण्यवती पत्नी निर्माण केली; बर्हिषद पितर म्हणजे सोमपान करणारे पितर.

अग्निष्वात्तास्तु तां मेनां पत्नीं हिमवते ददुः। स्मृतास्ते वै तु दौहित्रास्तद्दौहित्रान् निबोधत ।। ३०.

अग्निष्वात्त पितरांनी मेनाला हिमवताची पत्नी म्हणून दिलं; ते सर्व हिमवताचे नातू म्हणून ओळखले जातात, आणि त्या नातवांबद्दल ऐका.

मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं सान्वसूयत। गङ्गा सरिद्वरा चैव पत्नी या लवणो दधेः। मैनाकस्यानुजः क्रौञ्चः क्रौञ्चद्वीपो यतः स्मृतः ।। ३०.

मेना, हिमवताची पत्नी, तिने मेनाका आणि इतरांना जन्म दिला; गंगा ही श्रेष्ठ नदी त्याची पत्नी झाली, जिला लवणाने वरण केलं. मेनाकाचा लहान भाऊ क्रौंच, ज्याच्यापासून क्रौंचद्वीप प्रसिद्ध आहे.

मेरोस्तु धारणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम्। मन्दरं सुषुवे पुत्रं तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः ।। ३०.

मेरूची पत्नी धारणि, जी दिव्य औषधींनी युक्त होती, तिने मंदार नावाचा मुलगा आणि तीन प्रसिद्ध कन्या जन्माला घातल्या.

वेला च नियतिश्चैव तृतीया चायतिः पुनः। धातुश्चैवायतिः पत्नी विधातुर्नियतिः स्मृता ।। ३०.

वेला, नियती आणि तिसरी आयती; धातू हिला देखील आयती म्हणतात, आणि नियती ही विधात्याची पत्नी म्हणून ओळखली जाते.

स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वन्तयोर्वै कीर्तिताः प्रजाः। सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिन्दिताम् ।। ३०.

स्वायंभुव मन्वंतराच्या सुरुवातीला आणि शेवटी जी प्रजा सांगितली आहे, त्या काळात वेला हिने समुद्रातून एक निष्पाप कन्या जन्माला घातली.

सावर्णिना च सामुद्री पत्नी प्राचीनबर्हिषः। सवर्णा साथ सामुद्री दशप्राचीनबर्हिषः। सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः ।। ३०.

समुद्रकन्या सामुद्री ही प्राचीनबर्हीष यांची पत्नी झाली; सावर्‍णा आणि सामुद्री या दोघींनी मिळून प्राचीनबर्हीष यांना दहा पुत्र दिले, त्यांना सर्वांना प्रचेतस म्हणतात आणि ते धनुर्विद्येचे जाणकार होते.

तेषां स्वायम्भुवौ दक्षः पुत्रत्वे जज्ञिवान् प्रभुः। त्र्यम्बकस्याभिशापेन चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।। ३०.

त्यांच्यात, स्वायंभुव मन्वंतरात दक्ष हा पुत्र म्हणून जन्माला आला; त्र्यंबकाच्या शापामुळे, चाक्षुष मन्वंतराच्या काळात तो जन्मास आला.

एतच्छुत्वा ततः सूतमपृच्छच्छांशपायनः। उत्पन्नः स कथं दक्षो ह्यभिशापाद्भवस्य तु। चाक्षुषस्यान्वये पूर्वं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। ३०.

हे ऐकून शांशपायनाने सूताला विचारले, "दक्ष त्र्यंबकाच्या शापामुळे, पूर्वी चाक्षुष वंशात कसा जन्माला आला, ते आम्हाला सांग."

इत्युक्तः कथयामास सूतो दक्षाश्रितां कथाम्। शांशपायनमामन्त्र्य त्र्यम्बकाच्छापकारणम् ।। ३०.

असं विचारल्यावर सूताने दक्षाशी संबंधित कथा सांगायला सुरुवात केली आणि शांशपायनाला त्र्यंबकाच्या शापाचं कारण सांगितलं.

दक्षस्यासन् सुता ह्यष्टौ कन्या याः कीर्तिता मया। स्वेब्यो गृहेभ्यो ह्यानाय्य ताः पिताभ्यर्च्चयद्गृहे। ततस्त्वभ्यर्चिताः सर्वा न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे ।। ३०.

दक्षाच्या आठ कन्या होत्या, जशा मी आधी सांगितल्या; त्या सर्वांना त्यांच्या स्वतःच्या घरातून आणून वडिलांनी आपल्या घरी सन्मान केला आणि त्या सर्व वडिलांच्या घरीच राहू लागल्या.

तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यम्बकस्य वै। नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रमभिद्विषन् ।। ३०.

त्यात सती नावाची ज्येष्ठ कन्या होती, जी त्र्यंबकाची पत्नी होती; दक्षाने रुद्राविषयी द्वेष बाळगून आपल्या स्वतःच्या मुलीला बोलावलं नाही.

अकरोत्स नतिं दक्षे न कदाचिन्महेश्वरः। जामाता श्वशुरे तस्मिन् स्वभावात् तेजसि स्थितः ।। ३०.

महेश्वर, जावई असूनही, कधीच दक्षाला वंदन करत नव्हता; तो नेहमीच आपल्या तेजात स्थिर राहिला.

ततो ज्ञात्वा सती सर्वाः स्वस्रः प्राप्ताः पितृर्गृहम्। जगाम साप्यनाहूता सती तत् स्वं पितुर्गृहम् ।। ३०.

नंतर सतीला कळलं की तिच्या सर्व बहिणी वडिलांच्या घरी गेल्या आहेत, म्हणून ती देखील न बोलावता आपल्या वडिलांच्या घरी गेली.

ततोऽब्रवीत् सा पितरं देवी क्रोधादमर्षिता। यवीयसीब्यो ज्यायसीं किन्तु पूजामिमां प्रभो। असम्मतामवज्ञाय कृतवानसि गर्हिताम् ।। ३०.

तेव्हा देवी सती रागाने आणि अपमानाने वडिलांना म्हणाली, "माझ्या लहान बहिणींना सन्मान दिला, पण मोठ्या असलेल्या मला दुर्लक्षित करून तू ही पूजा केलीस, हे निंदनीय आहे."

अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा हि न त्वसत् कर्त्तुमर्हसि। एवमुक्तोऽब्रवीदेनां दक्षः संरक्तलोचनः ।। ३०.

"मी मोठी आणि श्रेष्ठ आहे; तू असा अन्याय करू नकोस." असं ती म्हणताच दक्ष रागाने डोळे लाल करून उत्तर देऊ लागला.

त्वन्तु श्रेष्ठ वरिष्ठा च पूज्या बाला सदा मम। तासां ये चैव भर्त्तारस्ते मे बहुमताः सदा ।। ३०.

"तू खरंच श्रेष्ठ आणि आदरणीय आहेस, माझ्या मुली; आणि या सर्व बहिणींचे पती मला नेहमीच प्रिय आहेत."

ब्रह्नमष्ठाश्च तपिष्ठाश्च महायोगाः सुधार्मिकाः। गुणैश्चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यम्बकात्सति ।। ३०.

"ब्रह्मा, आठ तपस्वी, महान योगी आणि उत्तम धर्मी — हे सर्व गुणांनी युक्त आणि प्रशंसनीय आहेत, आणि ते सतीमुळे त्र्यंबकाचे जावई आहेत."

वसिष्ठोऽत्रिः पुलस्त्यश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः। भृगुर्मरीचिश्च तथा श्रेष्ठा जामातरो मम ।। ३०.

वसिष्ठ, अत्री, पुलस्त्य, अंगिरा, पुलह, क्रतु, भृगु आणि मरीचि — हे सर्व श्रेष्ठ माझे जावई आहेत."

तस्यात्मा स च ते शर्वो भक्ता चासि हि तं सदा। तेन त्वां न बुभूषामि प्रतिकूलो हि मे भवः ।। ३०.

"तो शर्वा म्हणजे तुझाच आत्मा आहे आणि तू त्याची नेहमी भक्त आहेस; म्हणूनच मला तुझी इच्छा नाही, कारण भव माझ्याशी विरोध करतो."

इत्युवाच तदा दक्षः संप्रमूढेन चेतसा। शापार्थमात्मनश्चैव ये चोक्ताः परमर्षयः ।। ३०.

अशा प्रकारे दक्षाने, मन भ्रमित होऊन, स्वतःच्या शापासाठी आणि त्या महान ऋषींसाठी असे बोलले.

तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवीदमब्रवीत् । वाङ्मनःकर्मभिर्यस्माददुष्ठां मां विगर्हसे। तस्मात्त्यजाम्यहन्देहमिदन्तात तवात्मजम् ।। ३०.

असं ऐकून देवी रागाने वडिलांना म्हणाली, "तू मला वाणी, मन आणि कृतीने निर्दोष असूनही दोष देतोस, म्हणून मी हे शरीर सोडते आणि आता तुझी मुलगी राहणार नाही."

ततस्तेनावमानेन सती दुःखादमर्षिता। अब्रवीद्वचनं तेवी नमस्कृत्य महेश्वरम् ।। ३०.

मग तिला अपमान सहन करावा लागला, त्यामुळे ती दुःखी आणि रागावली. तिने महेश्वराला वंदन करून असे शब्द सांगितले.

यत्राहमुपपत्स्येहं पुनर्देहेन भास्वता। तत्राप्यहमसंमूढा सम्भूता धार्मिकी पुनः। गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यम्बकस्यैव धर्मतः ।। ३०.

मी जिथे पुन्हा तेजस्वी देहात जन्म घेईन, तिथेही मी शुद्ध बुद्धीने आणि धर्मनिष्ठेने जन्म घेऊन, पुन्हा धर्माने त्र्यंबकाची पत्नी होईन.