वायुपुराणम्

पर्व्वण्यास्तिथयः सन्ध्याः पक्षा मासार्द्धसंज्ञिताः। द्वावर्द्धमासौ मासस्तु द्वौ मासावृतुरुच्यते ।। ३०.

पर्व, तिथी, संध्या, पक्ष हे अर्धमास म्हणून ओळखले जातात; दोन अर्धमास म्हणजे एक मास, आणि दोन मास म्हणजे एक ऋतू असे म्हणतात.

ऋतुत्रयं चायनं द्वे अयने दक्षिणोत्तरे । संवत्सरः सुमेकस्तु स्थानान्येतानि स्थानिनाम् ।। ३०.

तीन ऋतु, वर्ष, आणि दोन अयन — दक्षिणायन आणि उत्तरायण — ही सर्व स्थिर राहणाऱ्यांची ठिकाणं आहेत.

ऋतवः सुमेकपुत्रा विज्ञेया ह्यष्टधा तु षट्। ऋतुपुत्राः स्मृताः पञ्च प्रजास्त्वार्त्तवलक्षणाः ।। ३०.

ऋतुंना सुमेकाची मुलं मानतात, ती आठ आणि सहा प्रकारांनी विभागली आहेत. ऋतुंची पाच मुलं आहेत, आणि त्यांची संतती त्यांच्या कार्यांनी ओळखली जाते.

यस्माच्चैवार्त्तवेयास्तु जायन्ते स्थाणुजङ्गमाः। आर्त्तवाः पितरश्चैव ऋतवश्च पितामहाः ।। ३०.

या कार्यांमधून सर्व स्थिर आणि चल प्राणी जन्म घेतात. ही कार्यं पितर मानली जातात, आणि ऋतुंना पितामह म्हणतात.

सुमेकात्तु प्रसूयन्ते म्रियन्ते च प्रजातयः। तस्मात् स्मृतः प्रजानां वै सुमेकः प्रपितामहः ।। ३०.

सुमेकामधून सर्व संतती निर्माण होते आणि नष्टही होते. म्हणून सुमेकाला सर्व प्राण्यांचा प्रपितामह म्हणून ओळखतात.

स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्तिताः। तदाख्यास्तन्मयत्वाच्च तदात्मनश्च ते स्मृताः ।। ३०.

हे सर्व आपापल्या ठिकाणी राहणारे, 'स्थानी' म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या नावामुळे आणि स्वभावामुळे त्यांना असं म्हटलं जातं.

प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः। संवत्सरः स्मृतो ह्यग्निः ऋतमित्युच्यते द्वजैः ।। ३०.

जो प्रजापती म्हणून ओळखला जातो, तोच वर्ष आहे. वर्ष अग्नी मानलं जातं, आणि ऋतुंना द्विज लोक 'ऋत' असं म्हणतात.

ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः। मासाः षडृतवो ज्ञेयास्तेषां पञ्चार्त्तवाः सुताः ।। ३०.

ऋतामधून ऋतु निर्माण होतात; ऋतुंपासून महिने उत्पन्न होतात. सहा ऋतु आहेत, आणि त्यांच्या पाच मुलांना कार्यं म्हणतात.

द्विपदाञ्चतुष्पदाञ्चैव पक्षिसंसर्पतामपि। स्थावराणां च पञ्चानां पुष्पं कालार्त्तवं स्मृतम् ।। ३०.

दोन पायांचे, चार पायांचे, पक्षी, सरपटणारे आणि पाच प्रकारचे स्थिर प्राणी — यांच्या साठी काळ आणि कार्य यांचे फुलणे स्मरणात ठेवले जाते.

ऋतुत्वमार्त्तवत्वञ्च पितृत्वञ्च प्रकीर्तितम्। इत्येते पितरो ज्ञेया ऋतवश्चार्त्तवाश्च ये ।। ३०.

ऋतुपण, कार्यपण आणि पितृत्व असं वर्णन केलं आहे; म्हणून हे पितर, ऋतु आणि कार्य म्हणून ओळखावेत.

सर्वभूतानि तेभ्योऽथ ऋतुकालाद्विजज्ञिरे। तस्मादेतेऽपि पितर आर्त्तवा इति नः श्रुतम् ।। ३०.

सर्व प्राणी या ऋतुच्या काळापासून जन्मतात; म्हणून ही कार्यंही पितर म्हणून ओळखली जातात, असं आपण ऐकलं आहे.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु स्थिताः कालाभिमानिनः। स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंयमात् ।। ३०.

सर्व मन्वंतरांमध्ये काळाशी एकरूप झालेले राहतात; आणि ठिकाणाशी एकरूप झालेलेही येथे संयमाने टिकून राहतात.

अग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः। जज्ञाते च पितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते ।। ३०.

पितर दोन प्रकारचे मानले जातात — अग्निष्वात्त आणि बर्हिषद. पितरांपासून दोन कन्या जन्मल्या, ज्या जगात प्रसिद्ध आहेत.

मेना च धारिणी चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम्। पितरस्ते निजे कन्ये धर्मार्थं प्रददुः शुभे। त उभे व्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे ।। ३०.

मेना आणि धारणि — ज्यांच्यामुळे हे विश्व टिकून आहे — पितरांनी आपल्या कन्या धर्म आणि अर्थासाठी दिल्या. त्या दोघी ब्रह्मविद्या जाणणाऱ्या आणि योगिनी होत्या.

अग्निष्वात्तास्तु ये प्रोक्तास्तेषां मेना तु मानसी। धारणी मानसी चैव कन्या बर्हिषदां स्मृता ।। ३०.

अग्निष्वात्त पितरांची मेना ही त्यांच्या मनातून उत्पन्न झालेली कन्या आहे; आणि धारणि ही बर्हिषद पितरांची मनःपुत्री म्हणून ओळखली जाते.

मेरोस्तु धारणीं नाम पत्न्यर्थं व्यसृजन् शुभाम्। पितरस्ते बर्हिषदः स्मृता ये सोमपीथिनः ।। ३०.

मेरूसाठी त्यांनी धारणि नावाची पुण्यवती पत्नी निर्माण केली; बर्हिषद पितर म्हणजे सोमपान करणारे पितर.

अग्निष्वात्तास्तु तां मेनां पत्नीं हिमवते ददुः। स्मृतास्ते वै तु दौहित्रास्तद्दौहित्रान् निबोधत ।। ३०.

अग्निष्वात्त पितरांनी मेनाला हिमवताची पत्नी म्हणून दिलं; ते सर्व हिमवताचे नातू म्हणून ओळखले जातात, आणि त्या नातवांबद्दल ऐका.

मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं सान्वसूयत। गङ्गा सरिद्वरा चैव पत्नी या लवणो दधेः। मैनाकस्यानुजः क्रौञ्चः क्रौञ्चद्वीपो यतः स्मृतः ।। ३०.

मेना, हिमवताची पत्नी, तिने मेनाका आणि इतरांना जन्म दिला; गंगा ही श्रेष्ठ नदी त्याची पत्नी झाली, जिला लवणाने वरण केलं. मेनाकाचा लहान भाऊ क्रौंच, ज्याच्यापासून क्रौंचद्वीप प्रसिद्ध आहे.

मेरोस्तु धारणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम्। मन्दरं सुषुवे पुत्रं तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः ।। ३०.

मेरूची पत्नी धारणि, जी दिव्य औषधींनी युक्त होती, तिने मंदार नावाचा मुलगा आणि तीन प्रसिद्ध कन्या जन्माला घातल्या.

वेला च नियतिश्चैव तृतीया चायतिः पुनः। धातुश्चैवायतिः पत्नी विधातुर्नियतिः स्मृता ।। ३०.

वेला, नियती आणि तिसरी आयती; धातू हिला देखील आयती म्हणतात, आणि नियती ही विधात्याची पत्नी म्हणून ओळखली जाते.

स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वन्तयोर्वै कीर्तिताः प्रजाः। सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिन्दिताम् ।। ३०.

स्वायंभुव मन्वंतराच्या सुरुवातीला आणि शेवटी जी प्रजा सांगितली आहे, त्या काळात वेला हिने समुद्रातून एक निष्पाप कन्या जन्माला घातली.

सावर्णिना च सामुद्री पत्नी प्राचीनबर्हिषः। सवर्णा साथ सामुद्री दशप्राचीनबर्हिषः। सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः ।। ३०.

समुद्रकन्या सामुद्री ही प्राचीनबर्हीष यांची पत्नी झाली; सावर्‍णा आणि सामुद्री या दोघींनी मिळून प्राचीनबर्हीष यांना दहा पुत्र दिले, त्यांना सर्वांना प्रचेतस म्हणतात आणि ते धनुर्विद्येचे जाणकार होते.

तेषां स्वायम्भुवौ दक्षः पुत्रत्वे जज्ञिवान् प्रभुः। त्र्यम्बकस्याभिशापेन चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।। ३०.

त्यांच्यात, स्वायंभुव मन्वंतरात दक्ष हा पुत्र म्हणून जन्माला आला; त्र्यंबकाच्या शापामुळे, चाक्षुष मन्वंतराच्या काळात तो जन्मास आला.

एतच्छुत्वा ततः सूतमपृच्छच्छांशपायनः। उत्पन्नः स कथं दक्षो ह्यभिशापाद्भवस्य तु। चाक्षुषस्यान्वये पूर्वं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। ३०.

हे ऐकून शांशपायनाने सूताला विचारले, "दक्ष त्र्यंबकाच्या शापामुळे, पूर्वी चाक्षुष वंशात कसा जन्माला आला, ते आम्हाला सांग."

इत्युक्तः कथयामास सूतो दक्षाश्रितां कथाम्। शांशपायनमामन्त्र्य त्र्यम्बकाच्छापकारणम् ।। ३०.

असं विचारल्यावर सूताने दक्षाशी संबंधित कथा सांगायला सुरुवात केली आणि शांशपायनाला त्र्यंबकाच्या शापाचं कारण सांगितलं.

दक्षस्यासन् सुता ह्यष्टौ कन्या याः कीर्तिता मया। स्वेब्यो गृहेभ्यो ह्यानाय्य ताः पिताभ्यर्च्चयद्गृहे। ततस्त्वभ्यर्चिताः सर्वा न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे ।। ३०.

दक्षाच्या आठ कन्या होत्या, जशा मी आधी सांगितल्या; त्या सर्वांना त्यांच्या स्वतःच्या घरातून आणून वडिलांनी आपल्या घरी सन्मान केला आणि त्या सर्व वडिलांच्या घरीच राहू लागल्या.

तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यम्बकस्य वै। नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रमभिद्विषन् ।। ३०.

त्यात सती नावाची ज्येष्ठ कन्या होती, जी त्र्यंबकाची पत्नी होती; दक्षाने रुद्राविषयी द्वेष बाळगून आपल्या स्वतःच्या मुलीला बोलावलं नाही.

अकरोत्स नतिं दक्षे न कदाचिन्महेश्वरः। जामाता श्वशुरे तस्मिन् स्वभावात् तेजसि स्थितः ।। ३०.

महेश्वर, जावई असूनही, कधीच दक्षाला वंदन करत नव्हता; तो नेहमीच आपल्या तेजात स्थिर राहिला.

ततो ज्ञात्वा सती सर्वाः स्वस्रः प्राप्ताः पितृर्गृहम्। जगाम साप्यनाहूता सती तत् स्वं पितुर्गृहम् ।। ३०.

नंतर सतीला कळलं की तिच्या सर्व बहिणी वडिलांच्या घरी गेल्या आहेत, म्हणून ती देखील न बोलावता आपल्या वडिलांच्या घरी गेली.