वायुपुराणम्

मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेष्वपि। एते स्वायम्भुवे पूर्वमुत्पन्ना ह्यन्तरे शुभे ।। ३०.

सर्व मन्वंतरांमध्ये, ज्या गेल्या आणि ज्या येणार आहेत, त्या शुभ स्वायंभुव काळात हे पूर्वी जन्मले होते.

अग्निष्वात्ताः स्मृता नाम्ना तथा बर्हिषदश्च वै। अयज्वानस्तथा तेषामासन् वै गृहमेधिनः। अग्निष्वात्ताः स्मृतास्ते वै पितरोऽनाहिताग्नयः ।। ३०.

जे 'अग्निष्वात्त' नावाने ओळखले जातात आणि तसेच 'बर्हिषद' सुद्धा, हे सर्व गृहस्थ होते पण त्यांनी यज्ञ केले नाहीत; अग्निष्वात्त हे पितर म्हणून ओळखले जातात ज्यांनी अग्नी प्रज्वलित केला नव्हता.

यज्वानस्तेषु ये ह्यासन् पितरः सोमपीथिनः। स्मृता बर्हिषदस्ते वै पितरस्त्वग्निहोत्रिणः। ऋतवः पितरो देवाः शास्त्रेऽस्मिन्निश्चयो मतः ।। ३०.

त्यांच्यात जे पितर यज्ञ करणारे आणि सोमपान करणारे होते, त्यांना बर्हिषद म्हणतात, तेच अग्निहोत्र करणारे पितर; या शास्त्रात ऋतू, पितर आणि देवता हे निश्चित मानले आहेत.

मधुमाधवौ रसौ ज्ञेयौ शुचिशुक्रौ तु शुष्मिणौ। नभश्चैव नभस्तश्च जीवावेतावुदाहृतौ ।। ३०.

मधु आणि माधव हे गोड ऋतू म्हणून ओळखले जातात; शुचि आणि शुक्र हे शुद्ध आणि तेजस्वी ऋतू आहेत; नभ आणि नभस्य हे जीवंत ऋतू म्हणून सांगितले आहेत.

इषश्चैव तथोर्जश्च सुधावन्तावुदाहृतौ। सहश्चैव सहस्यश्च मन्युमन्तौ तु तौ स्मृतौ। तपश्चैव तपस्यश्च घोरावेतौ तु शैशिरौ ।। ३०.

इष आणि ऊर्ज हे पोषण करणारे ऋतू म्हणून सांगितले आहेत; सह आणि सहस्य हे बलवान ऋतू म्हणून ओळखले जातात; तप आणि तपस्य हे दोन्ही घोर आणि थंड ऋतू आहेत.

कालावस्थास्तु षट् तेषाम्मासाख्या वै व्यवस्थिताः। त इमे ऋतवः प्रोक्ताश्चेतनाचेतनास्तु वै ।। ३०.

त्यांच्या सहा काळाच्या अवस्था म्हणजेच मास असे ठरवले आहेत; हेच ऋतू आहेत, जिवंत आणि निर्जीव दोन्ही प्रकारचे.

ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्तेऽभिमानिनः। मासार्द्धमासस्थानेषु स्थानञ्च ऋतवोर्त्तवाः ।। ३०.

ऋतूंना ब्रह्मदेवाचे पुत्र मानावे, आणि त्यांना त्यांच्या स्वतःच्या क्षेत्राचा अभिमान आहे; मास आणि अर्धमास हे ऋतूंच्या क्षेत्रात येतात.

स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानाभिमानिनः। अहोरात्रञ्च मासाश्च ऋतवश्चायनानि च ।। ३०.

त्यांच्या क्षेत्रांव्यतिरिक्त, क्षेत्राचा अभिमान असणारे देखील ओळखावे; दिवस-रात्र, मास, ऋतू आणि अयन हे सुद्धा.

संवत्सराश्च स्थानानि कालावस्थाभिमानिनः। निमेषाश्च कलाः काष्ठा मुहूर्त्ता वै दिनक्षपाः ।। ३०.

संवत्सर हे क्षेत्र आहेत, ज्यांना काळाच्या अवस्थांचा अभिमान आहे; निमिष, कला, काष्ठा, मुहूर्त आणि दिवस-रात्र हे सर्व.

एतेषु स्थानिनो ये तु कालावस्थास्ववस्थिताः। तन्मयत्वात्तदात्मानस्तान् वक्ष्यामि निबोधत ।। ३०.

या क्षेत्रांमध्ये जे वास करतात, काळाच्या अवस्थांमध्ये स्थिर आहेत, ते त्या स्वरूपाचे आणि त्याच आत्म्याचे आहेत; मी ते सांगणार आहे, लक्षपूर्वक ऐका.

पर्व्वण्यास्तिथयः सन्ध्याः पक्षा मासार्द्धसंज्ञिताः। द्वावर्द्धमासौ मासस्तु द्वौ मासावृतुरुच्यते ।। ३०.

पर्व, तिथी, संध्या, पक्ष हे अर्धमास म्हणून ओळखले जातात; दोन अर्धमास म्हणजे एक मास, आणि दोन मास म्हणजे एक ऋतू असे म्हणतात.

ऋतुत्रयं चायनं द्वे अयने दक्षिणोत्तरे । संवत्सरः सुमेकस्तु स्थानान्येतानि स्थानिनाम् ।। ३०.

तीन ऋतु, वर्ष, आणि दोन अयन — दक्षिणायन आणि उत्तरायण — ही सर्व स्थिर राहणाऱ्यांची ठिकाणं आहेत.

ऋतवः सुमेकपुत्रा विज्ञेया ह्यष्टधा तु षट्। ऋतुपुत्राः स्मृताः पञ्च प्रजास्त्वार्त्तवलक्षणाः ।। ३०.

ऋतुंना सुमेकाची मुलं मानतात, ती आठ आणि सहा प्रकारांनी विभागली आहेत. ऋतुंची पाच मुलं आहेत, आणि त्यांची संतती त्यांच्या कार्यांनी ओळखली जाते.

यस्माच्चैवार्त्तवेयास्तु जायन्ते स्थाणुजङ्गमाः। आर्त्तवाः पितरश्चैव ऋतवश्च पितामहाः ।। ३०.

या कार्यांमधून सर्व स्थिर आणि चल प्राणी जन्म घेतात. ही कार्यं पितर मानली जातात, आणि ऋतुंना पितामह म्हणतात.

सुमेकात्तु प्रसूयन्ते म्रियन्ते च प्रजातयः। तस्मात् स्मृतः प्रजानां वै सुमेकः प्रपितामहः ।। ३०.

सुमेकामधून सर्व संतती निर्माण होते आणि नष्टही होते. म्हणून सुमेकाला सर्व प्राण्यांचा प्रपितामह म्हणून ओळखतात.

स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्तिताः। तदाख्यास्तन्मयत्वाच्च तदात्मनश्च ते स्मृताः ।। ३०.

हे सर्व आपापल्या ठिकाणी राहणारे, 'स्थानी' म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या नावामुळे आणि स्वभावामुळे त्यांना असं म्हटलं जातं.

प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः। संवत्सरः स्मृतो ह्यग्निः ऋतमित्युच्यते द्वजैः ।। ३०.

जो प्रजापती म्हणून ओळखला जातो, तोच वर्ष आहे. वर्ष अग्नी मानलं जातं, आणि ऋतुंना द्विज लोक 'ऋत' असं म्हणतात.

ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः। मासाः षडृतवो ज्ञेयास्तेषां पञ्चार्त्तवाः सुताः ।। ३०.

ऋतामधून ऋतु निर्माण होतात; ऋतुंपासून महिने उत्पन्न होतात. सहा ऋतु आहेत, आणि त्यांच्या पाच मुलांना कार्यं म्हणतात.

द्विपदाञ्चतुष्पदाञ्चैव पक्षिसंसर्पतामपि। स्थावराणां च पञ्चानां पुष्पं कालार्त्तवं स्मृतम् ।। ३०.

दोन पायांचे, चार पायांचे, पक्षी, सरपटणारे आणि पाच प्रकारचे स्थिर प्राणी — यांच्या साठी काळ आणि कार्य यांचे फुलणे स्मरणात ठेवले जाते.

ऋतुत्वमार्त्तवत्वञ्च पितृत्वञ्च प्रकीर्तितम्। इत्येते पितरो ज्ञेया ऋतवश्चार्त्तवाश्च ये ।। ३०.

ऋतुपण, कार्यपण आणि पितृत्व असं वर्णन केलं आहे; म्हणून हे पितर, ऋतु आणि कार्य म्हणून ओळखावेत.

सर्वभूतानि तेभ्योऽथ ऋतुकालाद्विजज्ञिरे। तस्मादेतेऽपि पितर आर्त्तवा इति नः श्रुतम् ।। ३०.

सर्व प्राणी या ऋतुच्या काळापासून जन्मतात; म्हणून ही कार्यंही पितर म्हणून ओळखली जातात, असं आपण ऐकलं आहे.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु स्थिताः कालाभिमानिनः। स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंयमात् ।। ३०.

सर्व मन्वंतरांमध्ये काळाशी एकरूप झालेले राहतात; आणि ठिकाणाशी एकरूप झालेलेही येथे संयमाने टिकून राहतात.

अग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः। जज्ञाते च पितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते ।। ३०.

पितर दोन प्रकारचे मानले जातात — अग्निष्वात्त आणि बर्हिषद. पितरांपासून दोन कन्या जन्मल्या, ज्या जगात प्रसिद्ध आहेत.

मेना च धारिणी चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम्। पितरस्ते निजे कन्ये धर्मार्थं प्रददुः शुभे। त उभे व्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे ।। ३०.

मेना आणि धारणि — ज्यांच्यामुळे हे विश्व टिकून आहे — पितरांनी आपल्या कन्या धर्म आणि अर्थासाठी दिल्या. त्या दोघी ब्रह्मविद्या जाणणाऱ्या आणि योगिनी होत्या.

अग्निष्वात्तास्तु ये प्रोक्तास्तेषां मेना तु मानसी। धारणी मानसी चैव कन्या बर्हिषदां स्मृता ।। ३०.

अग्निष्वात्त पितरांची मेना ही त्यांच्या मनातून उत्पन्न झालेली कन्या आहे; आणि धारणि ही बर्हिषद पितरांची मनःपुत्री म्हणून ओळखली जाते.

मेरोस्तु धारणीं नाम पत्न्यर्थं व्यसृजन् शुभाम्। पितरस्ते बर्हिषदः स्मृता ये सोमपीथिनः ।। ३०.

मेरूसाठी त्यांनी धारणि नावाची पुण्यवती पत्नी निर्माण केली; बर्हिषद पितर म्हणजे सोमपान करणारे पितर.

अग्निष्वात्तास्तु तां मेनां पत्नीं हिमवते ददुः। स्मृतास्ते वै तु दौहित्रास्तद्दौहित्रान् निबोधत ।। ३०.

अग्निष्वात्त पितरांनी मेनाला हिमवताची पत्नी म्हणून दिलं; ते सर्व हिमवताचे नातू म्हणून ओळखले जातात, आणि त्या नातवांबद्दल ऐका.

मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं सान्वसूयत। गङ्गा सरिद्वरा चैव पत्नी या लवणो दधेः। मैनाकस्यानुजः क्रौञ्चः क्रौञ्चद्वीपो यतः स्मृतः ।। ३०.

मेना, हिमवताची पत्नी, तिने मेनाका आणि इतरांना जन्म दिला; गंगा ही श्रेष्ठ नदी त्याची पत्नी झाली, जिला लवणाने वरण केलं. मेनाकाचा लहान भाऊ क्रौंच, ज्याच्यापासून क्रौंचद्वीप प्रसिद्ध आहे.

मेरोस्तु धारणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम्। मन्दरं सुषुवे पुत्रं तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः ।। ३०.

मेरूची पत्नी धारणि, जी दिव्य औषधींनी युक्त होती, तिने मंदार नावाचा मुलगा आणि तीन प्रसिद्ध कन्या जन्माला घातल्या.