वायुपुराणम्

काम्यनैमित्तिकाजस्रेष्वेते कर्मस्ववस्थिताः। पूर्वमन्वन्तरेऽतीते शुक्लैर्यामैः सुतैः सह। देवैर्महात्मभिः पुण्यैः प्रथमस्यान्तरे मनोः ।। २९.

इच्छित, निमित्तिक आणि नित्य कर्मांत हे अग्नी पूर्वीच्या मन्वंतरात, श्वेत यमांच्या पुत्रांसह, पुण्यवान आणि महान देवांसोबत, प्रथम मनुच्या काळात स्थिर होते.

इत्येतानि मयोक्तानि स्थानानि स्थानिनश्च ह । तैरेव तु प्रसङ्ख्यातमतीतानागतेष्वपि ।। २९.

मी सांगितलेली ही स्थाने आणि त्यांचे अधिपती, यांच्याच द्वारे भूतकाळ आणि भविष्यकाळ यांची मोजणी केली जाते.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्। सर्वे तपस्विनो ह्येते सर्वे ह्यवभृथा स्तथा। प्रजानां पतयः सर्वे ज्योतिष्मन्तश्च ते स्मृताः ।। २९.

सर्व मन्वंतरांत, जातवेदांचा हा स्वभाव आहे: हे सर्व तपस्वी आहेत, सर्व अवभृथ अग्नी आहेत, सर्व प्रजांचे अधिपती आणि तेजस्वी म्हणून ओळखले जातात.

स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सावर्ण्यन्तेषु सप्तसु। मन्वन्तरेषु सर्वेषु नानारूपप्रयोजनैः ।। २९.

स्वारोचिषपासून सावर्णीपर्यंतच्या सातही मन्वंतरांमध्ये सर्वजण वेगवेगळ्या रूपांनी आणि हेतूंनी ओळखले जातात.

वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च देवैरिह सहाग्नयः। अनागतैः सुरैः सार्द्धं वर्त्तन्तेऽनागताग्नयः ।। २९.

इथे विद्यमान देवतांसोबत अग्नी अस्तित्वात आहेत; आणि भविष्यातील देवतांसोबत भविष्यातील अग्नीही राहतील.

इत्येष निनयोऽग्नीनां मया प्रोक्तो यथातथम्। विस्तरेणानुपूर्व्या च पितॄणां वक्ष्यते ततः ।। २९.

अग्नींची ही मांडणी मी खरीखुरी सांगितली; आता पुढे पितरांची सविस्तर परंपरा सांगितली जाईल.

ब्रह्मणः सृजतः पुत्रान् पूर्वे स्वायम्भुवेऽन्तरे। अम्भांसि जज्ञिरे तानि मनुष्यासुरदेवताः ।। ३०.

पूर्वीच्या स्वायंभुव मन्वंतरात ब्रह्मदेव आपल्या पुत्रांची निर्मिती करत असताना पाणी निर्माण झाले—तीच माणसं, असुर आणि देवता आहेत.

पितृवन्मन्यमानस्य जज्ञिरे पितरोऽस्य वै। तेषान्निसर्गः प्रागुक्तो विस्तरस्तस्य वक्ष्यते ।। ३०.

जेव्हा त्याने स्वतःला पितरांसह मानले, तेव्हा त्याचे पितर खरोखरच जन्मले; त्यांचा उगम आधी सांगितला आहे, आणि त्याचे तपशील आता सांगितले जातील.

देवासुरमनुष्याणां दृष्ट्वा देवोऽभ्यभाषत। पितृवन्मन्यमानस्य जज्ञिरे वोपयक्षिताः ।। ३०.

देव, असुर आणि माणसं पाहून देव म्हणाला: 'जेव्हा त्याने स्वतःला पितरांसह मानले, तेव्हा ते पितर खरोखरच जन्मले आणि संरक्षित झाले.'

मध्वादयः षडृतवस्तान् पितॄन् परिचक्षते। ऋतवः पितरो देवा इत्येषा वैदिकी श्रुतिः ।। ३०.

मधु पासून सुरू होणाऱ्या सहा ऋतूंना पितर मानले जाते; ऋतू म्हणजे पितर, देवता—ही वैदिक परंपरा आहे.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेष्वपि। एते स्वायम्भुवे पूर्वमुत्पन्ना ह्यन्तरे शुभे ।। ३०.

सर्व मन्वंतरांमध्ये, ज्या गेल्या आणि ज्या येणार आहेत, त्या शुभ स्वायंभुव काळात हे पूर्वी जन्मले होते.

अग्निष्वात्ताः स्मृता नाम्ना तथा बर्हिषदश्च वै। अयज्वानस्तथा तेषामासन् वै गृहमेधिनः। अग्निष्वात्ताः स्मृतास्ते वै पितरोऽनाहिताग्नयः ।। ३०.

जे 'अग्निष्वात्त' नावाने ओळखले जातात आणि तसेच 'बर्हिषद' सुद्धा, हे सर्व गृहस्थ होते पण त्यांनी यज्ञ केले नाहीत; अग्निष्वात्त हे पितर म्हणून ओळखले जातात ज्यांनी अग्नी प्रज्वलित केला नव्हता.

यज्वानस्तेषु ये ह्यासन् पितरः सोमपीथिनः। स्मृता बर्हिषदस्ते वै पितरस्त्वग्निहोत्रिणः। ऋतवः पितरो देवाः शास्त्रेऽस्मिन्निश्चयो मतः ।। ३०.

त्यांच्यात जे पितर यज्ञ करणारे आणि सोमपान करणारे होते, त्यांना बर्हिषद म्हणतात, तेच अग्निहोत्र करणारे पितर; या शास्त्रात ऋतू, पितर आणि देवता हे निश्चित मानले आहेत.

मधुमाधवौ रसौ ज्ञेयौ शुचिशुक्रौ तु शुष्मिणौ। नभश्चैव नभस्तश्च जीवावेतावुदाहृतौ ।। ३०.

मधु आणि माधव हे गोड ऋतू म्हणून ओळखले जातात; शुचि आणि शुक्र हे शुद्ध आणि तेजस्वी ऋतू आहेत; नभ आणि नभस्य हे जीवंत ऋतू म्हणून सांगितले आहेत.

इषश्चैव तथोर्जश्च सुधावन्तावुदाहृतौ। सहश्चैव सहस्यश्च मन्युमन्तौ तु तौ स्मृतौ। तपश्चैव तपस्यश्च घोरावेतौ तु शैशिरौ ।। ३०.

इष आणि ऊर्ज हे पोषण करणारे ऋतू म्हणून सांगितले आहेत; सह आणि सहस्य हे बलवान ऋतू म्हणून ओळखले जातात; तप आणि तपस्य हे दोन्ही घोर आणि थंड ऋतू आहेत.

कालावस्थास्तु षट् तेषाम्मासाख्या वै व्यवस्थिताः। त इमे ऋतवः प्रोक्ताश्चेतनाचेतनास्तु वै ।। ३०.

त्यांच्या सहा काळाच्या अवस्था म्हणजेच मास असे ठरवले आहेत; हेच ऋतू आहेत, जिवंत आणि निर्जीव दोन्ही प्रकारचे.

ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्तेऽभिमानिनः। मासार्द्धमासस्थानेषु स्थानञ्च ऋतवोर्त्तवाः ।। ३०.

ऋतूंना ब्रह्मदेवाचे पुत्र मानावे, आणि त्यांना त्यांच्या स्वतःच्या क्षेत्राचा अभिमान आहे; मास आणि अर्धमास हे ऋतूंच्या क्षेत्रात येतात.

स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानाभिमानिनः। अहोरात्रञ्च मासाश्च ऋतवश्चायनानि च ।। ३०.

त्यांच्या क्षेत्रांव्यतिरिक्त, क्षेत्राचा अभिमान असणारे देखील ओळखावे; दिवस-रात्र, मास, ऋतू आणि अयन हे सुद्धा.

संवत्सराश्च स्थानानि कालावस्थाभिमानिनः। निमेषाश्च कलाः काष्ठा मुहूर्त्ता वै दिनक्षपाः ।। ३०.

संवत्सर हे क्षेत्र आहेत, ज्यांना काळाच्या अवस्थांचा अभिमान आहे; निमिष, कला, काष्ठा, मुहूर्त आणि दिवस-रात्र हे सर्व.

एतेषु स्थानिनो ये तु कालावस्थास्ववस्थिताः। तन्मयत्वात्तदात्मानस्तान् वक्ष्यामि निबोधत ।। ३०.

या क्षेत्रांमध्ये जे वास करतात, काळाच्या अवस्थांमध्ये स्थिर आहेत, ते त्या स्वरूपाचे आणि त्याच आत्म्याचे आहेत; मी ते सांगणार आहे, लक्षपूर्वक ऐका.

पर्व्वण्यास्तिथयः सन्ध्याः पक्षा मासार्द्धसंज्ञिताः। द्वावर्द्धमासौ मासस्तु द्वौ मासावृतुरुच्यते ।। ३०.

पर्व, तिथी, संध्या, पक्ष हे अर्धमास म्हणून ओळखले जातात; दोन अर्धमास म्हणजे एक मास, आणि दोन मास म्हणजे एक ऋतू असे म्हणतात.

ऋतुत्रयं चायनं द्वे अयने दक्षिणोत्तरे । संवत्सरः सुमेकस्तु स्थानान्येतानि स्थानिनाम् ।। ३०.

तीन ऋतु, वर्ष, आणि दोन अयन — दक्षिणायन आणि उत्तरायण — ही सर्व स्थिर राहणाऱ्यांची ठिकाणं आहेत.

ऋतवः सुमेकपुत्रा विज्ञेया ह्यष्टधा तु षट्। ऋतुपुत्राः स्मृताः पञ्च प्रजास्त्वार्त्तवलक्षणाः ।। ३०.

ऋतुंना सुमेकाची मुलं मानतात, ती आठ आणि सहा प्रकारांनी विभागली आहेत. ऋतुंची पाच मुलं आहेत, आणि त्यांची संतती त्यांच्या कार्यांनी ओळखली जाते.

यस्माच्चैवार्त्तवेयास्तु जायन्ते स्थाणुजङ्गमाः। आर्त्तवाः पितरश्चैव ऋतवश्च पितामहाः ।। ३०.

या कार्यांमधून सर्व स्थिर आणि चल प्राणी जन्म घेतात. ही कार्यं पितर मानली जातात, आणि ऋतुंना पितामह म्हणतात.

सुमेकात्तु प्रसूयन्ते म्रियन्ते च प्रजातयः। तस्मात् स्मृतः प्रजानां वै सुमेकः प्रपितामहः ।। ३०.

सुमेकामधून सर्व संतती निर्माण होते आणि नष्टही होते. म्हणून सुमेकाला सर्व प्राण्यांचा प्रपितामह म्हणून ओळखतात.

स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्तिताः। तदाख्यास्तन्मयत्वाच्च तदात्मनश्च ते स्मृताः ।। ३०.

हे सर्व आपापल्या ठिकाणी राहणारे, 'स्थानी' म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या नावामुळे आणि स्वभावामुळे त्यांना असं म्हटलं जातं.

प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः। संवत्सरः स्मृतो ह्यग्निः ऋतमित्युच्यते द्वजैः ।। ३०.

जो प्रजापती म्हणून ओळखला जातो, तोच वर्ष आहे. वर्ष अग्नी मानलं जातं, आणि ऋतुंना द्विज लोक 'ऋत' असं म्हणतात.

ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः। मासाः षडृतवो ज्ञेयास्तेषां पञ्चार्त्तवाः सुताः ।। ३०.

ऋतामधून ऋतु निर्माण होतात; ऋतुंपासून महिने उत्पन्न होतात. सहा ऋतु आहेत, आणि त्यांच्या पाच मुलांना कार्यं म्हणतात.

द्विपदाञ्चतुष्पदाञ्चैव पक्षिसंसर्पतामपि। स्थावराणां च पञ्चानां पुष्पं कालार्त्तवं स्मृतम् ।। ३०.

दोन पायांचे, चार पायांचे, पक्षी, सरपटणारे आणि पाच प्रकारचे स्थिर प्राणी — यांच्या साठी काळ आणि कार्य यांचे फुलणे स्मरणात ठेवले जाते.