वायुपुराणम्

समुद्र वासिनः पुत्रः सहरक्षो विभाव्यते। सहरक्षसुतः क्षामो गृहाणि स दहेन्नॄणाम् ।। २९.

समुद्रात राहणाऱ्याचा पुत्र सहरक्षकासोबत ओळखावा. सहरक्षकाचा पुत्र कृश असून, तो माणसांची घरे जाळतो.

क्रव्यादोऽग्निः सुतस्तस्य पुरुषानत्ति यो मृतान् । इत्येते पावकस्याग्नेः पुत्रा ह्येवं प्रकीर्तिताः ।। २९.

त्याचा पुत्र क्रव्याद अग्नी, जो मृत माणसे खातो. अशा प्रकारे पावक अग्नीचे हे पुत्र सांगितले गेले आहेत.

ततः शुचेस्तु यैः सौरेर्गन्धर्वैरसुरावृतैः। मथितो यस्त्वरण्यां वै सोऽग्निरग्निः समिध्यते ।। २९.

नंतर, शुचि या अग्नीला, गंधर्व आणि असुरांनी वेढलेल्या जंगलात मथून, अग्नी म्हणून प्रज्वलित केले जाते.

आयुर्नामाथ भगवान् पशौ यस्तु प्रणीयते। आयुषो महिमान् पुत्रः स शावान्नामतः सुतः ।। २९.

यानंतर, आयुष्य नावाचा भगवंत, जो पशूयागात नेला जातो, तो आयुषाचा पुत्र आहे आणि त्याचा पुत्र शावान नावाने ओळखला जातो.

पाकयज्ञेष्वभिमानी सोऽग्निस्तु सवनः स्मृतः। पुत्रश्च सवनस्याग्नेरद्भुतः स महायशाः ।। २९.

पाकयज्ञात मुख्य अग्नी सवन म्हणून ओळखला जातो. सवन अग्नीचा पुत्र अद्भुत, जो फार प्रसिद्ध आहे.

विविचिस्त्वद्भुतस्यापि पुत्रोऽग्नेः स महान् स्मृतः। प्रायश्चित्तेऽथ भीमानां हुतं भुह्क्ते हविः सदा ।। २९.

अद्भुताचा पुत्र विविची म्हणून ओळखला जातो, तो महान अग्नी आहे. भीतीदायक प्रायश्चित्त यज्ञात तो नेहमी होमाचा स्वीकार करतो.

विविचेस्तु सुतो ह्यर्को योऽग्निस्तस्य सुतास्त्विमे। अनीकवान् वासृजवांश्च रक्षोहा पितृकृत्तथा। सुरभिर्वसुरत्नादौ प्रविष्टो यश्च रुक्मवान् ।। २९.

विविचीचा पुत्र अर्क आहे, आणि त्याचे हे पुत्र आहेत: अनीकवान, वासृजव, रक्षोहा, पितृकृत, सुरभि, वसुरत्नात इतरांमध्ये प्रवेश केलेला आणि रुक्मवान.

शुचेरग्नेः प्रजा वह्नयस्तु चतुर्द्दश। इत्येते वह्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्तेऽध्वरेषु ये ।। २९.

शुचि अग्नीच्या चौदा संतती म्हणजेच चौदा अग्नी आहेत. हेच ते अग्नी आहेत, जे यज्ञात नेले जातात.

आदिसर्गे ह्यतीता वै यामैः सह सुरोत्तमैः। स्वायम्भु वेऽन्तरे पूर्वमग्नयस्तेऽभिमानिनः ।। २९.

आदिसृष्टीत, श्रेष्ठ देव आणि यमांसोबत, हे अभिमानी अग्नी स्वायंभुवाच्या काळात पूर्वी अस्तित्वात होते.

एते विहरणीयास्तु चेतनाचेतनेष्विह। स्थानाभिमानिनो लोके प्रागासन् हव्यवाहनाः ।। २९.

हे अग्नी जिवंत आणि निर्जीव सृष्टीत, पूर्वी जगात स्थानांचे अधिपती आणि हविर्भुज म्हणून होते.

काम्यनैमित्तिकाजस्रेष्वेते कर्मस्ववस्थिताः। पूर्वमन्वन्तरेऽतीते शुक्लैर्यामैः सुतैः सह। देवैर्महात्मभिः पुण्यैः प्रथमस्यान्तरे मनोः ।। २९.

इच्छित, निमित्तिक आणि नित्य कर्मांत हे अग्नी पूर्वीच्या मन्वंतरात, श्वेत यमांच्या पुत्रांसह, पुण्यवान आणि महान देवांसोबत, प्रथम मनुच्या काळात स्थिर होते.

इत्येतानि मयोक्तानि स्थानानि स्थानिनश्च ह । तैरेव तु प्रसङ्ख्यातमतीतानागतेष्वपि ।। २९.

मी सांगितलेली ही स्थाने आणि त्यांचे अधिपती, यांच्याच द्वारे भूतकाळ आणि भविष्यकाळ यांची मोजणी केली जाते.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्। सर्वे तपस्विनो ह्येते सर्वे ह्यवभृथा स्तथा। प्रजानां पतयः सर्वे ज्योतिष्मन्तश्च ते स्मृताः ।। २९.

सर्व मन्वंतरांत, जातवेदांचा हा स्वभाव आहे: हे सर्व तपस्वी आहेत, सर्व अवभृथ अग्नी आहेत, सर्व प्रजांचे अधिपती आणि तेजस्वी म्हणून ओळखले जातात.

स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सावर्ण्यन्तेषु सप्तसु। मन्वन्तरेषु सर्वेषु नानारूपप्रयोजनैः ।। २९.

स्वारोचिषपासून सावर्णीपर्यंतच्या सातही मन्वंतरांमध्ये सर्वजण वेगवेगळ्या रूपांनी आणि हेतूंनी ओळखले जातात.

वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च देवैरिह सहाग्नयः। अनागतैः सुरैः सार्द्धं वर्त्तन्तेऽनागताग्नयः ।। २९.

इथे विद्यमान देवतांसोबत अग्नी अस्तित्वात आहेत; आणि भविष्यातील देवतांसोबत भविष्यातील अग्नीही राहतील.

इत्येष निनयोऽग्नीनां मया प्रोक्तो यथातथम्। विस्तरेणानुपूर्व्या च पितॄणां वक्ष्यते ततः ।। २९.

अग्नींची ही मांडणी मी खरीखुरी सांगितली; आता पुढे पितरांची सविस्तर परंपरा सांगितली जाईल.

ब्रह्मणः सृजतः पुत्रान् पूर्वे स्वायम्भुवेऽन्तरे। अम्भांसि जज्ञिरे तानि मनुष्यासुरदेवताः ।। ३०.

पूर्वीच्या स्वायंभुव मन्वंतरात ब्रह्मदेव आपल्या पुत्रांची निर्मिती करत असताना पाणी निर्माण झाले—तीच माणसं, असुर आणि देवता आहेत.

पितृवन्मन्यमानस्य जज्ञिरे पितरोऽस्य वै। तेषान्निसर्गः प्रागुक्तो विस्तरस्तस्य वक्ष्यते ।। ३०.

जेव्हा त्याने स्वतःला पितरांसह मानले, तेव्हा त्याचे पितर खरोखरच जन्मले; त्यांचा उगम आधी सांगितला आहे, आणि त्याचे तपशील आता सांगितले जातील.

देवासुरमनुष्याणां दृष्ट्वा देवोऽभ्यभाषत। पितृवन्मन्यमानस्य जज्ञिरे वोपयक्षिताः ।। ३०.

देव, असुर आणि माणसं पाहून देव म्हणाला: 'जेव्हा त्याने स्वतःला पितरांसह मानले, तेव्हा ते पितर खरोखरच जन्मले आणि संरक्षित झाले.'

मध्वादयः षडृतवस्तान् पितॄन् परिचक्षते। ऋतवः पितरो देवा इत्येषा वैदिकी श्रुतिः ।। ३०.

मधु पासून सुरू होणाऱ्या सहा ऋतूंना पितर मानले जाते; ऋतू म्हणजे पितर, देवता—ही वैदिक परंपरा आहे.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेष्वपि। एते स्वायम्भुवे पूर्वमुत्पन्ना ह्यन्तरे शुभे ।। ३०.

सर्व मन्वंतरांमध्ये, ज्या गेल्या आणि ज्या येणार आहेत, त्या शुभ स्वायंभुव काळात हे पूर्वी जन्मले होते.

अग्निष्वात्ताः स्मृता नाम्ना तथा बर्हिषदश्च वै। अयज्वानस्तथा तेषामासन् वै गृहमेधिनः। अग्निष्वात्ताः स्मृतास्ते वै पितरोऽनाहिताग्नयः ।। ३०.

जे 'अग्निष्वात्त' नावाने ओळखले जातात आणि तसेच 'बर्हिषद' सुद्धा, हे सर्व गृहस्थ होते पण त्यांनी यज्ञ केले नाहीत; अग्निष्वात्त हे पितर म्हणून ओळखले जातात ज्यांनी अग्नी प्रज्वलित केला नव्हता.

यज्वानस्तेषु ये ह्यासन् पितरः सोमपीथिनः। स्मृता बर्हिषदस्ते वै पितरस्त्वग्निहोत्रिणः। ऋतवः पितरो देवाः शास्त्रेऽस्मिन्निश्चयो मतः ।। ३०.

त्यांच्यात जे पितर यज्ञ करणारे आणि सोमपान करणारे होते, त्यांना बर्हिषद म्हणतात, तेच अग्निहोत्र करणारे पितर; या शास्त्रात ऋतू, पितर आणि देवता हे निश्चित मानले आहेत.

मधुमाधवौ रसौ ज्ञेयौ शुचिशुक्रौ तु शुष्मिणौ। नभश्चैव नभस्तश्च जीवावेतावुदाहृतौ ।। ३०.

मधु आणि माधव हे गोड ऋतू म्हणून ओळखले जातात; शुचि आणि शुक्र हे शुद्ध आणि तेजस्वी ऋतू आहेत; नभ आणि नभस्य हे जीवंत ऋतू म्हणून सांगितले आहेत.

इषश्चैव तथोर्जश्च सुधावन्तावुदाहृतौ। सहश्चैव सहस्यश्च मन्युमन्तौ तु तौ स्मृतौ। तपश्चैव तपस्यश्च घोरावेतौ तु शैशिरौ ।। ३०.

इष आणि ऊर्ज हे पोषण करणारे ऋतू म्हणून सांगितले आहेत; सह आणि सहस्य हे बलवान ऋतू म्हणून ओळखले जातात; तप आणि तपस्य हे दोन्ही घोर आणि थंड ऋतू आहेत.

कालावस्थास्तु षट् तेषाम्मासाख्या वै व्यवस्थिताः। त इमे ऋतवः प्रोक्ताश्चेतनाचेतनास्तु वै ।। ३०.

त्यांच्या सहा काळाच्या अवस्था म्हणजेच मास असे ठरवले आहेत; हेच ऋतू आहेत, जिवंत आणि निर्जीव दोन्ही प्रकारचे.

ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्तेऽभिमानिनः। मासार्द्धमासस्थानेषु स्थानञ्च ऋतवोर्त्तवाः ।। ३०.

ऋतूंना ब्रह्मदेवाचे पुत्र मानावे, आणि त्यांना त्यांच्या स्वतःच्या क्षेत्राचा अभिमान आहे; मास आणि अर्धमास हे ऋतूंच्या क्षेत्रात येतात.

स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानाभिमानिनः। अहोरात्रञ्च मासाश्च ऋतवश्चायनानि च ।। ३०.

त्यांच्या क्षेत्रांव्यतिरिक्त, क्षेत्राचा अभिमान असणारे देखील ओळखावे; दिवस-रात्र, मास, ऋतू आणि अयन हे सुद्धा.

संवत्सराश्च स्थानानि कालावस्थाभिमानिनः। निमेषाश्च कलाः काष्ठा मुहूर्त्ता वै दिनक्षपाः ।। ३०.

संवत्सर हे क्षेत्र आहेत, ज्यांना काळाच्या अवस्थांचा अभिमान आहे; निमिष, कला, काष्ठा, मुहूर्त आणि दिवस-रात्र हे सर्व.