वायुपुराणम्

विपाशां कौशिकीञ्चैव शतद्रुं सरयून्तथा। सीतां सरस्वतीञ्चैव ह्रादिनीं पावनीं तथा ।। २९.

विपाशा, कौशिकी, शतद्रू आणि सरयू; सीता, सरस्वती, ह्रादिनी आणि पावनी—

तासु षोडशधात्मानं प्रविभज्य पृथक् पृथक् । आत्मानं व्यदधात्तासु धिष्णीष्वथ बभूव सः ।। २९.

या सर्व नद्यांमध्ये, त्याने स्वतःचे सोळा रूपे वेगवेगळी विभागून ठेवली; त्यामुळे तो यज्ञकुंडांमध्ये वास करू लागला.

धिष्णयो दिव्यभिचारिण्यस्तासूत्पन्नास्तु धिष्णयः। धिष्णीषु जज्ञिरे यस्माद्धिष्णयस्तेन कीर्त्तिताः ।। २९.

देवतांमध्ये संचार करणाऱ्या या यज्ञकुंडांमध्येच त्या यज्ञकुंडांचा जन्म झाला; म्हणूनच त्यांना 'यज्ञकुंड' असे नाव पडले.

इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्णीष्वेव विजज्ञिरे। तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाश्च येऽग्नयः। तान् श्रृणुध्वं समासेन कीर्त्यमानान् यथा तथा ।। २९.

अशा प्रकारे या नद्यांचे पुत्र यज्ञकुंडांमध्येच जन्मले; त्यामध्ये जे अग्नी उपभोगायोग्य किंवा ठेवण्याजोगे आहेत, त्यांची नावे आणि त्यांची मोजणी ऐका.

thumb|400px|उत्तरवेदी 400px|thumb|सदोमण्डपम् thumb|400px|धिष्ण्य ऋतुः प्रवाहणोऽग्नीध्रः पुरस्ताद्धिष्णयोऽपरो। विधीयन्ते यथास्थानं सौत्येऽह्नि सवनक्रमात् ।। २९.

ऋतु, प्रवाहण, अग्नीध्र हे यज्ञकुंड पुढच्या बाजूला ठेवले जातात; उर्वरित कुंड योग्य त्या जागी, सोमयज्ञाच्या दिवशी, अनुक्रमे मांडले जातात.

अनिर्द्देश्यान्यवाच्यानामग्नीनां श्रृणुत क्रमम्। सम्राडग्निः कृशानुर्यो द्वितीयोत्तरवेदिकः ।। २९.

आता ऐका, जे अग्नी वर्णन करता येत नाहीत किंवा उच्चारता येत नाहीत, त्यांची मांडणी कशी आहे: सम्राट अग्नी, जो तेजस्वी आहे, तो दुसऱ्या क्रमांकावर, उत्तर वेदीवर ठेवला जातो.

सम्राडग्निः स्मृता ह्यष्टौ उपतिष्ठन्ति तान् द्विजाः. अधस्तात्पर्षदन्यस्तु द्वितीयः सोऽत्र दृश्यते ।। २९.

सम्राट अग्नी आठ प्रकारचा सांगितला आहे; द्विज त्यांची सेवा करतात. त्याखाली पार्षद नावाचा दुसरा अग्नी आहे, जो तिथे दिसतो.

प्रतद्वोचे नभो नाम चत्वारि स विभाव्यते। ब्रह्मज्योतिर्वसुर्नाम ब्रह्मस्थाने स उच्यते ।। २९.

आता मी नभ नावाच्या अग्नीबद्दल सांगतो, जो चार प्रकारचा आहे; ब्रह्मज्योती, वसुर नावाचा, तो ब्रह्मस्थानात आहे असे म्हटले जाते.

हव्यसूर्य्याद्यसंसृष्टः शामित्रे स विभाव्यते। विश्वस्याथ समुद्रोग्निर्ब्रह्मस्थाने स कीर्त्त्यते ।। २९.

जो अग्नी हविसूर्याशी मिसळत नाही, तो शमित्र म्हणून ओळखला जातो; आणि विश्वाचा समुद्रासारखा अग्नी ब्रह्मस्थानात आहे असेही म्हटले जाते.

ऋतुधामा च सुज्योतिरौदुम्बर्य्यां स कीर्त्त्यते। ब्रह्मज्योतिर्वसुर्नाम ब्रह्मस्थाने स उच्यते ।। २९.

ऋतुधामा नावाचा तेजस्वी अग्नी उदुंबरात आहे असे सांगितले जाते; ब्रह्मज्योती, वसुर नावाचा, तो ब्रह्मस्थानात आहे असेही म्हटले जाते.

अजैकपादुपस्थेयः स वै शालामुखीयकः। अनुद्देश्योप्यहिर्बुध्न्यः सोऽग्निर्गृहपतिः स्मृतः ।। २९.

अजैकपाद नावाचा अग्नी शालामुखीय म्हणून ठेवावा; आणि जरी तो ठरवून सांगितला गेला नसला, तरी अहिर्बुध्न्य नावाचा अग्नी गृहस्वामी म्हणून ओळखला जातो.

शंस्यस्यैव सुताः सर्व्वे उपस्थेया द्विजैः स्मृताः। ततो विहरणीयांश्च वक्ष्याम्यष्टौ तु तत्सुतान् ।। २९.

गौरवण्याजोग्या अग्नीचे सर्व पुत्र द्विजांनी ठेवावेत असे सांगितले आहे; आता मी आठ उपभोगायोग्य पुत्रांची नावे सांगतो.

क्रतुप्रवाहणोऽग्नीध्रस्तत्रस्था धिष्णयोऽपरे। विह्रियन्ते यथास्थानं सौत्योह्नि सवनक्रमात् ।। २९.

क्रतु, प्रवाहण, अग्नीध्र—हे तिथे असलेले इतर यज्ञकुंड आहेत; ते सोमयज्ञाच्या दिवशी, योग्य त्या जागी मांडले जातात.

पौत्रेयस्तु ततो ह्यग्निः स्मृतो यो हव्यवाहनः। शान्तिस्वाग्निः प्रचेतास्तु द्वितीयः सत्य उच्यते ।। २९.

पौत्रेय नावाचा अग्नी नंतर हविर्वाहन म्हणून ओळखला जातो; शांतिस्वरूप अग्नी, प्रचेतस, हा दुसरा, सत्य नावाने ओळखला जातो.

तथाग्निर्विश्वदेवस्तु ब्रह्मस्थाने स उच्यते। अवक्षुरच्छावाकस्तु भुवः स्थाने विभाव्यते ।। २९.

त्याचप्रमाणे, विश्वदेव नावाचा अग्नी ब्रह्मस्थानात आहे असे सांगितले जाते; अवक्षुर आणि अच्छावाक हे पृथ्वीच्या स्थानात आहेत असे मानले जाते.

उशीराग्निः सवीर्यस्तु नेष्ठीयः संविभाव्यते। अष्टमस्तु व्यरत्निस्तु मार्जालीयः प्रकीर्त्तितः ।। २९.

उशीरा अग्नीला सामर्थ्य लाभलेला नेष्ठीय म्हणून ओळखला जातो आणि तो वाटला जातो. आठवा जो रत्नांशिवाय आहे, त्याला मर्जाळीय असे नाव आहे.

धिष्ण्या विहरणीया ये सौम्येनान्येन चैव हि। तयोर्यः पावको नाम स चापां गर्भ उच्यते ।। २९.

जे धिष्ण्य अग्नी हलवले जातात, सौम्य किंवा दुसऱ्या प्रकारे, त्यांच्यात जो पावक नावाचा आहे, तोच पाण्यांचा गर्भ मानला जातो.

अग्निः सोऽवभृथो ज्ञेयः सम्यक् प्राप्याप्सु हूयते। हृच्छयस्तत्सुतो ह्यग्निर्जठरे यो नृणां स्थितः ।। २९.

तो अग्नी अवभृथ म्हणून ओळखावा, जो योग्य रीतीने मिळवून पाण्यात अर्पण केला जातो. हृदयातील इच्छा पासून जन्मलेला अग्नी म्हणजेच माणसांच्या पोटात असलेला अग्नी.

मन्युमान् जाठरस्याग्नेर्विद्वानग्निः सुतः स्मृतः। परस्परोच्छ्रितः सोऽग्निर्भूतानां ह विभुर्महान् ।। २९.

पोटातील अग्नी, जो राग आणि ज्ञानासोबत आहे, तो अग्नीचा पुत्र म्हणून ओळखला जातो. तो अग्नी परस्पर उंचावणारा, सर्व भूतांमध्ये महान आणि सामर्थ्यशाली आहे.

पुत्रः सोऽग्नेर्मन्युमतो घोरः संवर्त्तकः स्मृतः । पिबन्नपः स वसति समुद्रे वढवामुखः ।। २९.

रागातून जन्मलेला अग्नीचा पुत्र, घोर आणि संवार्तक म्हणून ओळखला जातो. तो पाणी पितो आणि समुद्रात वडवामुख घेऊन राहतो.

समुद्र वासिनः पुत्रः सहरक्षो विभाव्यते। सहरक्षसुतः क्षामो गृहाणि स दहेन्नॄणाम् ।। २९.

समुद्रात राहणाऱ्याचा पुत्र सहरक्षकासोबत ओळखावा. सहरक्षकाचा पुत्र कृश असून, तो माणसांची घरे जाळतो.

क्रव्यादोऽग्निः सुतस्तस्य पुरुषानत्ति यो मृतान् । इत्येते पावकस्याग्नेः पुत्रा ह्येवं प्रकीर्तिताः ।। २९.

त्याचा पुत्र क्रव्याद अग्नी, जो मृत माणसे खातो. अशा प्रकारे पावक अग्नीचे हे पुत्र सांगितले गेले आहेत.

ततः शुचेस्तु यैः सौरेर्गन्धर्वैरसुरावृतैः। मथितो यस्त्वरण्यां वै सोऽग्निरग्निः समिध्यते ।। २९.

नंतर, शुचि या अग्नीला, गंधर्व आणि असुरांनी वेढलेल्या जंगलात मथून, अग्नी म्हणून प्रज्वलित केले जाते.

आयुर्नामाथ भगवान् पशौ यस्तु प्रणीयते। आयुषो महिमान् पुत्रः स शावान्नामतः सुतः ।। २९.

यानंतर, आयुष्य नावाचा भगवंत, जो पशूयागात नेला जातो, तो आयुषाचा पुत्र आहे आणि त्याचा पुत्र शावान नावाने ओळखला जातो.

पाकयज्ञेष्वभिमानी सोऽग्निस्तु सवनः स्मृतः। पुत्रश्च सवनस्याग्नेरद्भुतः स महायशाः ।। २९.

पाकयज्ञात मुख्य अग्नी सवन म्हणून ओळखला जातो. सवन अग्नीचा पुत्र अद्भुत, जो फार प्रसिद्ध आहे.

विविचिस्त्वद्भुतस्यापि पुत्रोऽग्नेः स महान् स्मृतः। प्रायश्चित्तेऽथ भीमानां हुतं भुह्क्ते हविः सदा ।। २९.

अद्भुताचा पुत्र विविची म्हणून ओळखला जातो, तो महान अग्नी आहे. भीतीदायक प्रायश्चित्त यज्ञात तो नेहमी होमाचा स्वीकार करतो.

विविचेस्तु सुतो ह्यर्को योऽग्निस्तस्य सुतास्त्विमे। अनीकवान् वासृजवांश्च रक्षोहा पितृकृत्तथा। सुरभिर्वसुरत्नादौ प्रविष्टो यश्च रुक्मवान् ।। २९.

विविचीचा पुत्र अर्क आहे, आणि त्याचे हे पुत्र आहेत: अनीकवान, वासृजव, रक्षोहा, पितृकृत, सुरभि, वसुरत्नात इतरांमध्ये प्रवेश केलेला आणि रुक्मवान.

शुचेरग्नेः प्रजा वह्नयस्तु चतुर्द्दश। इत्येते वह्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्तेऽध्वरेषु ये ।। २९.

शुचि अग्नीच्या चौदा संतती म्हणजेच चौदा अग्नी आहेत. हेच ते अग्नी आहेत, जे यज्ञात नेले जातात.

आदिसर्गे ह्यतीता वै यामैः सह सुरोत्तमैः। स्वायम्भु वेऽन्तरे पूर्वमग्नयस्तेऽभिमानिनः ।। २९.

आदिसृष्टीत, श्रेष्ठ देव आणि यमांसोबत, हे अभिमानी अग्नी स्वायंभुवाच्या काळात पूर्वी अस्तित्वात होते.