वायुपुराणम्

निर्म्मथ्य पवमानस्तु शुचिः शौरस्तु यः स्मृतः. पावका वैद्युताश्चैव तेषां स्थानानि यानि वै ।। २९.

पवमान हा मंथन करून शुचि आणि शौरि म्हणून ओळखला जातो. पावक आणि वैद्युत हे त्यांचे स्थान आहेत.

पवमानात्मजश्चैव कव्यवाहन उच्यते। पावकात् सहरक्षस्तु हव्यवाहः शुचेः सुतः ।। २९.

पवमानाचा पुत्र काव्यवाहन म्हणून ओळखला जातो. पावकापासून सहरक्षक जन्मला, आणि शुचिचा पुत्र हव्यवाह आहे.

देवानां हव्यवाहोऽग्निः पितॄणां कव्यवाहनः। सहरक्षोऽसुराणान्तु त्रयाणान्तु त्रयोऽग्नयः ।। २९.

देवतांसाठी हव्यवाह हा अग्नी आहे; पितरांसाठी काव्यवाहन; असुरांसाठी सहरक्षक—अशा प्रकारे तिघांसाठी तिघे अग्नी आहेत.

एतेषां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशन्नवैव तु। वक्ष्यामि नामतस्तेषां प्रविभागं पृथक् पृथक् ।। २९.

त्यांच्या पुत्र-पौत्रांची संख्या एकुणे एकोणपन्नास आहे. मी आता त्यांच्या नावांचे आणि विभागांचे वर्णन करतो.

वैद्युतो लौकिकाग्निस्तु प्रथमो ब्रह्मणः सुतः। ब्रह्मौदनाग्निस्तत्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः ।। २९.

वैद्युत, लौकिक अग्नी हा ब्रह्माचा पहिला पुत्र आहे. त्याचा पुत्र ब्रह्मौदनाग्नी, आणि त्याचा प्रसिद्ध पुत्र म्हणजे भरत.

अथर्वा तु भृगुर्ज्ञेयोऽप्यङ्गिराऽथर्वणः सुतः। तस्मात् स लौकिकाग्निस्तु दध्यङ्चाथर्वणः सुतः ।। २९.

अथर्वा हा भृगु म्हणून ओळखावा, आणि अङ्गिरा हा अथर्वाचा पुत्र आहे. त्याच्यापासून लौकिक अग्नी झाला, आणि दध्यांच हा अथर्वाचा पुत्र आहे.

अथ यः पवमानोऽग्निर्निर्मन्थाः कविभिः स्मृतः। स ज्ञेयो गार्हपत्योऽग्निस्ततः पुत्रद्वयं स्मृतम् ।। २९.

पवमान अग्नी, जो कविंनी निर्मंथ म्हणून ओळखला आहे, तोच गार्हपत्य अग्नी आहे. त्याच्यापासून दोन पुत्र जन्मले.

शंस्यस्त्वाहवनीयोऽग्निर्यः स्मृतो हव्यवाहनः। द्वितीयस्तु सुतः प्रोक्तः शुक्रोऽग्निर्यः प्रणीयते ।। २९.

आहवनीय म्हणून ओळखला जाणारा, जो हविर्वाहन आहे, तो अग्नी नेहमी गौरवावा. दुसरा, सुत नावाचा, तेजस्वी अग्नी आहे, जो पुढे नेला जातो.

तथा सभ्यावसथ्यौ वै शंस्यस्याग्नेः सुतावुभौ। शंस्यास्तु षोडश नदीश्वकमे हव्यवाहनः। योऽसावाहवनीयोऽग्निरभिमानी द्विजैः स्मृतः ।। २९.

त्याचप्रमाणे सभ्य आणि अवसथ्य हे दोघेही गौरवण्याजोग्या अग्नीचे पुत्र मानले जातात. सोळा नद्यांमध्ये हविर्वाहन नावाचा अग्नी एक आहे आणि हा आहवनीय अग्नी द्विजांमध्ये त्याचा अधिपती मानला जातो.

कावेरीं कृष्णवेणीञ्च नर्मदां यमुनान्तथा। गोदावरीं वितस्ताञ्च चन्द्रभागामिरावतीम् ।। २९.

कावेरी, कृष्णवेणी, नर्मदा आणि यमुनाही; गोदावरी, वितस्ता, चंद्रभागा आणि इरावती—

विपाशां कौशिकीञ्चैव शतद्रुं सरयून्तथा। सीतां सरस्वतीञ्चैव ह्रादिनीं पावनीं तथा ।। २९.

विपाशा, कौशिकी, शतद्रू आणि सरयू; सीता, सरस्वती, ह्रादिनी आणि पावनी—

तासु षोडशधात्मानं प्रविभज्य पृथक् पृथक् । आत्मानं व्यदधात्तासु धिष्णीष्वथ बभूव सः ।। २९.

या सर्व नद्यांमध्ये, त्याने स्वतःचे सोळा रूपे वेगवेगळी विभागून ठेवली; त्यामुळे तो यज्ञकुंडांमध्ये वास करू लागला.

धिष्णयो दिव्यभिचारिण्यस्तासूत्पन्नास्तु धिष्णयः। धिष्णीषु जज्ञिरे यस्माद्धिष्णयस्तेन कीर्त्तिताः ।। २९.

देवतांमध्ये संचार करणाऱ्या या यज्ञकुंडांमध्येच त्या यज्ञकुंडांचा जन्म झाला; म्हणूनच त्यांना 'यज्ञकुंड' असे नाव पडले.

इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्णीष्वेव विजज्ञिरे। तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाश्च येऽग्नयः। तान् श्रृणुध्वं समासेन कीर्त्यमानान् यथा तथा ।। २९.

अशा प्रकारे या नद्यांचे पुत्र यज्ञकुंडांमध्येच जन्मले; त्यामध्ये जे अग्नी उपभोगायोग्य किंवा ठेवण्याजोगे आहेत, त्यांची नावे आणि त्यांची मोजणी ऐका.

thumb|400px|उत्तरवेदी 400px|thumb|सदोमण्डपम् thumb|400px|धिष्ण्य ऋतुः प्रवाहणोऽग्नीध्रः पुरस्ताद्धिष्णयोऽपरो। विधीयन्ते यथास्थानं सौत्येऽह्नि सवनक्रमात् ।। २९.

ऋतु, प्रवाहण, अग्नीध्र हे यज्ञकुंड पुढच्या बाजूला ठेवले जातात; उर्वरित कुंड योग्य त्या जागी, सोमयज्ञाच्या दिवशी, अनुक्रमे मांडले जातात.

अनिर्द्देश्यान्यवाच्यानामग्नीनां श्रृणुत क्रमम्। सम्राडग्निः कृशानुर्यो द्वितीयोत्तरवेदिकः ।। २९.

आता ऐका, जे अग्नी वर्णन करता येत नाहीत किंवा उच्चारता येत नाहीत, त्यांची मांडणी कशी आहे: सम्राट अग्नी, जो तेजस्वी आहे, तो दुसऱ्या क्रमांकावर, उत्तर वेदीवर ठेवला जातो.

सम्राडग्निः स्मृता ह्यष्टौ उपतिष्ठन्ति तान् द्विजाः. अधस्तात्पर्षदन्यस्तु द्वितीयः सोऽत्र दृश्यते ।। २९.

सम्राट अग्नी आठ प्रकारचा सांगितला आहे; द्विज त्यांची सेवा करतात. त्याखाली पार्षद नावाचा दुसरा अग्नी आहे, जो तिथे दिसतो.

प्रतद्वोचे नभो नाम चत्वारि स विभाव्यते। ब्रह्मज्योतिर्वसुर्नाम ब्रह्मस्थाने स उच्यते ।। २९.

आता मी नभ नावाच्या अग्नीबद्दल सांगतो, जो चार प्रकारचा आहे; ब्रह्मज्योती, वसुर नावाचा, तो ब्रह्मस्थानात आहे असे म्हटले जाते.

हव्यसूर्य्याद्यसंसृष्टः शामित्रे स विभाव्यते। विश्वस्याथ समुद्रोग्निर्ब्रह्मस्थाने स कीर्त्त्यते ।। २९.

जो अग्नी हविसूर्याशी मिसळत नाही, तो शमित्र म्हणून ओळखला जातो; आणि विश्वाचा समुद्रासारखा अग्नी ब्रह्मस्थानात आहे असेही म्हटले जाते.

ऋतुधामा च सुज्योतिरौदुम्बर्य्यां स कीर्त्त्यते। ब्रह्मज्योतिर्वसुर्नाम ब्रह्मस्थाने स उच्यते ।। २९.

ऋतुधामा नावाचा तेजस्वी अग्नी उदुंबरात आहे असे सांगितले जाते; ब्रह्मज्योती, वसुर नावाचा, तो ब्रह्मस्थानात आहे असेही म्हटले जाते.

अजैकपादुपस्थेयः स वै शालामुखीयकः। अनुद्देश्योप्यहिर्बुध्न्यः सोऽग्निर्गृहपतिः स्मृतः ।। २९.

अजैकपाद नावाचा अग्नी शालामुखीय म्हणून ठेवावा; आणि जरी तो ठरवून सांगितला गेला नसला, तरी अहिर्बुध्न्य नावाचा अग्नी गृहस्वामी म्हणून ओळखला जातो.

शंस्यस्यैव सुताः सर्व्वे उपस्थेया द्विजैः स्मृताः। ततो विहरणीयांश्च वक्ष्याम्यष्टौ तु तत्सुतान् ।। २९.

गौरवण्याजोग्या अग्नीचे सर्व पुत्र द्विजांनी ठेवावेत असे सांगितले आहे; आता मी आठ उपभोगायोग्य पुत्रांची नावे सांगतो.

क्रतुप्रवाहणोऽग्नीध्रस्तत्रस्था धिष्णयोऽपरे। विह्रियन्ते यथास्थानं सौत्योह्नि सवनक्रमात् ।। २९.

क्रतु, प्रवाहण, अग्नीध्र—हे तिथे असलेले इतर यज्ञकुंड आहेत; ते सोमयज्ञाच्या दिवशी, योग्य त्या जागी मांडले जातात.

पौत्रेयस्तु ततो ह्यग्निः स्मृतो यो हव्यवाहनः। शान्तिस्वाग्निः प्रचेतास्तु द्वितीयः सत्य उच्यते ।। २९.

पौत्रेय नावाचा अग्नी नंतर हविर्वाहन म्हणून ओळखला जातो; शांतिस्वरूप अग्नी, प्रचेतस, हा दुसरा, सत्य नावाने ओळखला जातो.

तथाग्निर्विश्वदेवस्तु ब्रह्मस्थाने स उच्यते। अवक्षुरच्छावाकस्तु भुवः स्थाने विभाव्यते ।। २९.

त्याचप्रमाणे, विश्वदेव नावाचा अग्नी ब्रह्मस्थानात आहे असे सांगितले जाते; अवक्षुर आणि अच्छावाक हे पृथ्वीच्या स्थानात आहेत असे मानले जाते.

उशीराग्निः सवीर्यस्तु नेष्ठीयः संविभाव्यते। अष्टमस्तु व्यरत्निस्तु मार्जालीयः प्रकीर्त्तितः ।। २९.

उशीरा अग्नीला सामर्थ्य लाभलेला नेष्ठीय म्हणून ओळखला जातो आणि तो वाटला जातो. आठवा जो रत्नांशिवाय आहे, त्याला मर्जाळीय असे नाव आहे.

धिष्ण्या विहरणीया ये सौम्येनान्येन चैव हि। तयोर्यः पावको नाम स चापां गर्भ उच्यते ।। २९.

जे धिष्ण्य अग्नी हलवले जातात, सौम्य किंवा दुसऱ्या प्रकारे, त्यांच्यात जो पावक नावाचा आहे, तोच पाण्यांचा गर्भ मानला जातो.

अग्निः सोऽवभृथो ज्ञेयः सम्यक् प्राप्याप्सु हूयते। हृच्छयस्तत्सुतो ह्यग्निर्जठरे यो नृणां स्थितः ।। २९.

तो अग्नी अवभृथ म्हणून ओळखावा, जो योग्य रीतीने मिळवून पाण्यात अर्पण केला जातो. हृदयातील इच्छा पासून जन्मलेला अग्नी म्हणजेच माणसांच्या पोटात असलेला अग्नी.

मन्युमान् जाठरस्याग्नेर्विद्वानग्निः सुतः स्मृतः। परस्परोच्छ्रितः सोऽग्निर्भूतानां ह विभुर्महान् ।। २९.

पोटातील अग्नी, जो राग आणि ज्ञानासोबत आहे, तो अग्नीचा पुत्र म्हणून ओळखला जातो. तो अग्नी परस्पर उंचावणारा, सर्व भूतांमध्ये महान आणि सामर्थ्यशाली आहे.